136
ELEKTRON TIJORAT SHARTNOMALARI BO‘YICHA FUQAROLIK-HUQUQIY
JAVOBGARLIKNI QO‘LLASHNING NAZARIY VA AMALIY JIHATLARI
Sarsenbaeva Ellada Tengelbaevna
Qoraqalpoq davlat universiteti Yuridika fakulteti talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15461741
Kirish
O‘zbekistonda raqamli iqtisodiyot va elektron tijoratning jadal sur’atlarda rivojlanishi
ushbu sohadagi shartnomaviy munosabatlar ko‘lamini kengaytirib, ulardan kelib chiquvchi
nizolar sonining ortishiga olib kelmoqda. Bu holat elektron tijorat shartnomalari bo‘yicha
majburiyatlar buzilgan taqdirda fuqarolik-huquqiy javobgarlikni qo‘llashning samarali
huquqiy mexanizmlarini takomillashtirish hamda mavjud muammolarni ilmiy-nazariy va
amaliy jihatdan tahlil etish zaruratini kuchaytirmoqda. Ayniqsa, 2022-yilda qabul qilingan
yangi tahrirdagi “Elektron tijorat to‘g‘risida”gi O‘zbekiston Respublikasi Qonuni [1] ushbu
sohaning huquqiy asoslarini yangilab, javobgarlik masalalariga tizimli yondashuvni talab
etadi. Ushbu tezisning maqsadi O‘zbekiston Respublikasi qonunchiligi va ilmiy manbalar
asosida elektron tijorat shartnomalari bo‘yicha fuqarolik-huquqiy javobgarlikning nazariy
asoslari, subyektlar majburiyatlari, javobgarlik turlari va uni qo‘llashning amaliyotdagi o‘ziga
xos jihatlari hamda muammolarini tahlil qilishdan iborat.
O‘zbekistonda elektron tijorat shartnomalarining huquqiy asoslari.
O‘zbekiston
Respublikasi Fuqarolik Kodeksi (FK) shartnomalarga oid umumiy qoidalarni, jumladan oldi-
sotdi va xizmat ko‘rsatish shartnomalarini tartibga soladi. “Elektron tijorat to‘g‘risida”gi 2022-
yilgi Qonun (keyingi o‘rinlarda - Qonun) esa elektron tijoratni axborot tizimlaridan
foydalangan holda tovarlarni sotish, ishlarni bajarish va xizmatlar ko‘rsatishga doir
tadbirkorlik faoliyati sifatida belgilaydi. Qonunning 14-moddasiga ko‘ra, elektron tijoratdagi
shartnoma elektron hujjat shaklida, taraflar o‘rtasida shartlarni elektron hujjatlar va (yoki)
xabarlarni tasdiqlash yo‘li bilan kelishish orqali tuziladi. Shartnomaning faqat elektron
shaklda tuzilganligi uni haqiqiy emas deb topish uchun asos bo‘lmaydi. Elektron hujjatlar va
xabarlar qog‘ozdagi hujjatlarga tenglashtiriladi va shartnoma tuzilganligining dalili sifatida
foydalanilishi mumkin.
Qonun elektron tijorat subyektlarini ishtirokchilar (sotuvchi, xaridor) va operatorlarga
ajratadi [2]. Sotuvchi qonunchilikka rioya etishi, tovar (ish, xizmat) haqida to‘liq va ishonchli
ma’lumot taqdim etishi, elektron hujjatlarni saqlashi shart. Xaridor shartnoma tuzish va
to‘lovni amalga oshirish uchun zarur ma’lumotlarni taqdim etishi lozim. Elektron tijorat
operatorlari (masalan, elektron savdo maydonchalari) esa qonunchilikka rioya etish, o‘z
axborot tizimlarining uzluksiz ishlashini ta’minlash, o‘zi haqida ma’lumot berish, elektron
hujjatlar va xabarlarning maxfiyligi hamda xavfsizligini ta’minlash, qonunchilikka muvofiq
muomalasi cheklangan yoki taqiqlangan tovarlar savdosiga barham berish choralarini ko‘rish
kabi majburiyatlarga ega.
Amaliyotda shartnoma majburiyatlarining buzilishining keng tarqalgan holatlari sirasiga
tovarni yetkazib bermaslik yoki kechiktirish, sifatsiz tovar yetkazish, to‘lovni o‘z vaqtida
amalga oshirmaslik, shaxsga doir ma’lumotlar maxfiyligini buzish va iste’molchilarning
boshqa huquqlarini poymol qilish kiradi [4]. Bunday hollarda FKning umumiy qoidalariga
asosan fuqarolik-huquqiy javobgarlik choralari – zararni qoplash, neustoyka (penya, jarima)
undirish, majburiyatni asl holida bajarishga majbur qilish qo‘llanilishi mumkin. Qonun [1]
137
ham ayrim maxsus javobgarlik choralarini belgilaydi: masalan, shartnoma bekor qilinganda
to‘langan pul summasini qaytarish kechiktirilsa, sotuvchi har bir kechiktirilgan kun uchun
qaytarilishi lozim bo‘lgan summaning bir foizi miqdorida penya to‘laydi (27-modda). Elektron
tijorat to‘g‘risidagi qonunchilikni buzganlik uchun umumiy javobgarlik ham nazarda tutilgan
(29-modda).
O‘zbekistonda elektron tijorat shartnomalarining amaliy muammolari.
Elektron
tijorat shartnomalariga asosan javobgarlikni qo‘llash amaliyotida qator muammolar mavjud.
Birinchidan, transchegaraviy elektron tijoratda [5] nizoni ko‘rib chiqish uchun qaysi davlat
sudining vakolatli ekanligi (yurisdiksiya) va qaysi davlat huquqi qo‘llanilishi masalasi
murakkabligicha qolmoqda [6]. Ikkinchidan, elektron muhitda yetkazilgan zararni, ayniqsa,
ma’naviy zarar yoki boy berilgan foydani isbotlash o‘ziga xos qiyinchiliklarni keltirib
chiqaradi. Uchinchidan, Qonunda operatorlarning majburiyatlari belgilangan bo‘lsa-da,
ularning platformadagi sotuvchilar tomonidan yo‘l qo‘yilgan huquqbuzarliklar (masalan,
kontrafakt mahsulotlar sotilishi) uchun javobgarligining aniq chegaralari va shartlari xalqaro
amaliyotdagidek yetarlicha oydinlashtirilmagan. Shuningdek, O‘zbekistonda elektron tijoratga
oid nizolar bo‘yicha alohida sud statistikasining yuritilmasligi [3] ham muammoning ko‘lamini
baholash va samarali yechimlar ishlab chiqishga to‘sqinlik qiladi.
Xulosa
Xulosa qilib aytganda, O‘zbekistonda elektron tijorat shartnomalari bo‘yicha fuqarolik-
huquqiy javobgarlikning huquqiy asoslari FK va 2022-yilgi maxsus Qonun [1] bilan
mustahkamlangan bo‘lib, unda subyektlarning, xususan, elektron tijorat operatorlarining
majburiyatlari aniqlashtirilgan. Shunga qaramay, javobgarlikni amalda qo‘llashda
transchegaraviy nizolarda yurisdiksiya muammolari [5], zararni isbotlashdagi qiyinchiliklar
va operatorlar javobgarligining aniq chegaralarini belgilash [6] kabi dolzarb masalalar
saqlanib qolmoqda. Shu bois, elektron tijorat sohasidagi nizolarni hal qilishning muqobil
usullarini (ADR/ODR) rivojlantirish, transchegaraviy nizolarda yurisdiksiya va qo‘llaniladigan
huquq masalalarini qonunchilikda batafsil tartibga solish, operatorlarning javobgarlik
doirasini aniq belgilash hamda sohaga oid sud statistikasini yuritishni yo‘lga qo‘yish [3]
maqsadga muvofiqdir.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
O‘RQ-792-сон 29.09.2022. Elektron tijorat to‘g‘risida - LEX.UZ, https://lex.uz/docs/-
6213382
2.
Elektron tijorat subyektlarining milliy reyestri, https://e-tijorat.uz/uz
3.
Mamadaliyeva, Z. M. (2023).
Elektron tijorat subyektlari huquqiy maqomini
takomillashtirishning istiqbollari
. Yosh olimlar ilmiy-amaliy konferensiyasi. https://in-
academy.uz/index.php/yo/article/download/20942/14064/19399
4.
Dehqanov, R. (2024, December 12).
Iste’molchilar huquqlarini himoya qilish masalalari
.
Yuristlar malakasini oshirish markazi. https://uzmarkaz.uz/news/istemolchilar-huquqlarini-
himoya-qilish-masalalari
5.
Sarabdeen, J. (2025).
Hear or not to hear: A comparative analysis of jurisdiction of the
138
courts
in
e-commerce
disputes
.
Journal
of
Ecohumanism,
4(1),
1394–.
https://doi.org/10.62754/joe.v4i1.5950,
6.
Redfearn, N., Nguyen, K., Pham, H., Truong, M. A., Baranda, E. J., Loyola, J. S.,
Thammasujarit, P. (K.), Tobarasi, A. (R.), Anushka, A., & Phang, M. (2024, December 16).
Intermediary liability for counterfeit goods in ecommerce marketplaces in SEA
. Rouse.
https://rouse.com/insights/news/2024/intermediary-liability-for-counterfeit-goods-
