123
DEPRESSIYA VA UNING KELIB CHIQISH SABABLARI
Abdakimova Mamlakat Abdusamad qizi
Chirchiq davlat Pedagogika Universiteti
Pedagogika fakulteti Amaliy psixologiya yo‘nalishi
Mamlakatabdakimova613@gmail.com
https://doi.org/10.5281/zenodo.15460996
Annotatsiya:
Ushbu maqola orqali siz depressiya haqida to‘liq ma’lumot olishingiz va
bundan tashqari depressiyaning kelib chiqish sabablari, unung klinik turlari,depressiyaning
rivojlanishiga ta’sir qiluvchi omillar haqida bilib olishingiz mumkin bo‘ladi.
Kalit so‘zlar:
Depressiya, ruhiy kasallik, stress, kayfiyat, klinik tur.
Depressiya ruhiy kasallik boʻlib, u odamda hayotga boʻlgan umidsizlik, odamlarga
boʻlgan ishonchsizlik, tushkunlik, yolgʻizlik, stress, toʻxtovsiz xavotirlanish va shu kabi yomon
[negative] hissiyotlarni uygʻotishi mumkin. Oʻta jiddiy holatlarda, baʼzilar sigaret chekish,
spirtli ichimliklar ichish, meyoridan ortiqcha uxlash kabi yomon illatlar bilan oʻzlarini
chalgʻitishga urinishadi. O'spirin yoshidagi bolalarning juda koʻp musiqa tinglashi
depressiyadan qiynalishlariga sabab bo'lishi mumkin. Depressiya vaqtida inson ortiqcha
miqdorda taom iste'mol qilishi ham mumkin.
Depressiya (tibbiyotda) — oʻziga ishonmaslik ruhidagi gʻamginlik, tushkunlik kayfiyati,
umidsizlik, tasavvurlarning bir "qolip"ga tushib qolishi, xohish-istakning kamayishi,
harakatlarning chegaralanishi. Koʻpgina ruhiy kasalliklarda kuzatiladi. Surunkali oʻta toliqish,
ruhiy ozor yetkazadigan sharoit (holdan toyish depressiyasi), gʻam-gʻussa (reaktiv
depressiya) depressiyaga sabab boʻlishi mumkin. Depressiya alomatlari turlicha namoyon
boʻladi. Baʼzi turlarida fikrlash, savollarga javob qaytarish, baʼzan hatto harakat qilish qiyinla-
shadi. Bemor gʻamgin koʻrinadi, ayni vaqtda ishtahadan qolib, ozib ketadi, yurak urishi va qon
bosimi oʻzgaradi, boshi ogʻriydi, qabziyat boʻladi, terisi qurishib qoladi yoki ter bosadi; ayollar
hayz koʻrmaydi; uyqusi buziladi; ish qobiliyati pasayadi. Depressiyaning baʼzi turlarida bemor
oʻzini irodasizlikda ayblaydi, kasallikka, azobuqubatlarga duchor boʻldim deb oʻylaydi, oilasi
uchun keraksiz kishi, gunohkor deb hisoblaydi va hokazo. Depressiya holati moddalar
almashinuvining buzilishi va endokrin kasalliklar bilan birga kechadi. Depressiya holati
kuzatilgan kishi oʻzini oʻzi oʻldirishga urinishi mumkin, shuning uchun bemorga koʻzquloq
boʻlib turish kerak. Davo choralari kasallik alomatlariga qarab buyuriladi.
Depressiya ruhiy holatning pastligi va faoliyatdan nafratlanishidir. 2020 yil holatiga
ko'ra, bu dunyo aholisining taxminan 3,5% yoki butun dunyo bo'ylab 280 million kishiga ta'sir
qiladi. Depressiya insonning fikrlari, xatti-harakatlari, his-tuyg'ulari va farovonlik tuyg'usiga
ta'sir qiladi. Biror kishining ma'lum tajribalardan oladigan zavqi yoki quvonchi kamayadi va
jabrlangan odam ko'pincha bu harakatlarga qiziqish yoki qiziqishni yo'qotadi. Depressiya
bilan og'rigan odamlar qayg'u, tushkunlik yoki umidsizlik hissi, fikrlash va diqqatni jamlashda
qiyinchilik yoki ishtaha yoki uxlash vaqtini sezilarli darajada o'zgartirishi mumkin; o'z joniga
qasd qilish fikrlari ham paydo bo'lishi mumkin.
Hozirda shifokorlar depressiv buzilishning uchta asosiy turini ajratib ko'rsatishadi:
nevrotik depressiya - hayotda sodir bo'layotgan voqealarga hissiy munosabatdan kelib
chiqadi;
endogen depressiya - organizm holatidagi muammolar, gormonal muvozanat bilan
124
bog'liq;
bipolyar depressiya - ruhiy tushkunlikdan eyforiyagacha bo'lgan keskin o'zgarishlar
bilan ifodalanadi.
Kasallik turli sabablarga ko'ra yuzaga kelishi mumkin, bular asosan ruhiy muammolar
yoki tashqi ta'sirlar tufayli bo`lishi mumkin. Depressiya rivojlanishiga ta'sir qiluvchi omillar
quyidagilardir:
miyadagi kimyoviy va biologik jarayonlarning buzilishi;
irsiyat;
ruhiyatga ta'sir etuvchi omillar (qarindoshlar va do'stlarning o'limi, zo'ravonlik);
stress (ishdan bo'shatilish, mojarolar, ajralish, pul bilan bog'liq muammolar, jiddiy
kasalliklar va boshqalar);
uzoq muddatli surunkali kasalliklar;
ichkilikbozlik, giyohvandlik;
gormonal nomutanosiblik.
Depressiv buzilish quyidagi belgilar bilan tavsiflanadi:
kayfiyatsizlik, tushkunlik, apatiya;
faollik va ishlash qobiliyatining pasayishi;
doimiy charchoq;
hayotdan qoniqmaslik, unga qiziqishni yo'qotish, yashashni istamaslik;
tana harakatlari tormozlangan yoki aksincha, tartibsiz va notinch;
diqqatni jamlay olmaslik;
asossiz doimiy bezovta bo`lish;
o'zini past baholash, o'ziga ishonchni yo'qotish;
uyqusizlik yoki aksincha, doimiy uyqu;
ishtahaning yo'qolishi yoki ortiqcha ovqatlanish;
vaznning keskin kamayishi yoki uning ortishi;
jinsiy istakning yo'qligi.
Depressiyaning ba’zi klinik turlari bilan tanishib chiqamiz.Kichik depressiya
(subdepressiya, subklinik depressiya) – o‘ta engil ifodalangan depressiya.
Unipolyar depressiya – maniakal davrlarsiz kechadigan depressiya.
Atipik depressiya – depressiya uchun xos bo‘lgan tipik simptomlar aniqlanmaydigan
depressiya. Kayfiyat tez-tez o‘zgarib turishi, bezovtalik, ishtahasi ochilib ketib, ko‘p
ovqatlanish (“kayfiyatimni ovqat eb ko‘taraman”) va shu sababli semirib ketish, ko‘p uxlash,
og‘ir qadam tashlash (“yurganda oyoqlarim og‘ir bo‘lib qoladi”) va ko‘pchilikka qo‘shilib
ketish qiyinligi bilan namoyon bo‘ladi. Ushbu somatik simptomlar va xarakterologik
o‘zgarishlarga depressiyaning bir turi sifatida qarab “atipik depressiya” atamasi kiritilgan. Boz
ustiga, ularga antidepressantlar yaxshi yordam beradi. Biroq aksariyat mutaxassislar bu
terminni ma’qullashmaydi.
Niqoblangan depressiya (somatizatsiyalashgan depressiya) – ruhiy buzilishga
qaraganda somatoform buzilishning ustunligi bilan namoyon bo‘luvchi depressiya.
Niqoblangan depressiya ko‘p hollarda uzoq davom etuvchi monosimptomlar bilan namoyon
bo‘ladi. Masalan, doimiy bosh og‘riq, doimiy kardialgiya, abdominalgiya, artralgiya, tsistalgiya,
nevralgiyalar.
125
Melanxolik depressiya – hech narsadan qoniqmaslik, ya’ni angedoniya va kayfiyatni
ko‘taruvchi voqealardan rohatlanish hissining yo‘qligi bilan namoyon bo‘luvchi depressiya.
Bunday depressiya, asosan, melanxolik tipdagi shaxslarda uchraydi. Ularning kayfiyati doimo
past bo‘lib, atrofda yuz berayotgan voqea-hodisalarga qiziqishmaydi, aqliy va jismoniy
mehnat qilishga xohish-istak o‘ta sust bo‘ladi. Bunday toifaga kiruvchilar ertalab tushkun
kayfiyatda uyg‘onishadi, ishtahasi bo‘lmaydi va yuz-ko‘zidan hissiy karaxtlik yaqqol sezilib
turadi.
Involyutsion depressiya lotinchadan involutio – teskariga rivojlanish, orqaga qarab
ketish degan ma’nolarni anglatadi. Psixiatrlar involyutsion davrni ayollar uchun 45-55 yosh,
erkaklar uchun 50-65 yoshdan so‘ng boshlanadi, deb hisoblashadi. Biroq JSST tasnifiga ko‘ra,
bu davrlar o‘rta yoshga kiritilgan. Katta yosh – 60-75 yosh, keksalik davri – 75 – 89 yosh, 90
yoshdan oshganlar esa uzoq umr ko‘ruvchilar toifasiga kiritiladi. Involyutsion depressiya
endokrin va jinsiy bezlar atrofiyasi boshlanishi bilan bog‘liq depressiv buzilishlar majmuasi
bo‘lib, doimiy tushkun kayfiyat, qo‘rquv va xavotir, ipoxondriya, hayotga bo‘lgan ishtiyoq
pasayishi, turli somatovegetativ buzilishlar va o‘z joniga qasd qilishga urinishlar bilan
kechadi. Ba’zan kuchli psixopatologik o‘zgarishlar psixoz darajasigacha etadi. Bunday holatda
involyutsion psixoz haqida so‘z boradi. Bunday holat, ayniqsa, jufti halolidan ayrilganlarda
yaqqol namoyon bo‘ladi yoki kuchayadi.
Postnatal depressiya (tug‘ruqdan keyingi depressiya) ayniqsa, bolasi o‘lik tug‘ilgan
ayollarda rivojlanadigan affektiv buzilishlar bo‘lib, depressiyaning barcha alomatlari bilan
namoyon bo‘ladi. Odatda, bu holat 1-3 oy davom etadi. Bunday depressiya bolasi sog‘lom
tug‘ilgan ayollarda ham kuzatiladi, biroq uning belgilari bir necha kun ichida o‘tib ketadi.
Mavsumli depressiya (mavsumli affektiv buzilishlar) – yilning ma’lum bir mavsumida
kuzatilib, boshqa paytlari o‘z-o‘zidan o‘tib ketadigan depressiya. Ushbu depressiya kuz yoki
qish mavsumida kuzatiladi, bahor yoki yoz oyida o‘tib ketadi. Ba’zi odamlar mavsumli
depressiyaga juda moyil bo‘lishadi. Bunday shaxslar yilning o‘sha mavsumida (masalan,
qishda) depressiyaga tushib, mehnat faoliyatini umuman yig‘ishtirib qo‘yishadi. Ba’zan ularda
psixomotor qo‘zg‘alishlar ham kuzatiladi. Depressiyaning qishda ko‘p uchrashi bu faslda
yorug‘ kunlarning kamligi bilan izohlanadi. Shuningdek, depressiyada gelioterapiya, ya’ni
quyosh nurlari bilan davolash samara berganligi uchun ham mavsumli depressiya
rivojlanishiga bulutli kunlar turtki bo‘ladi, deb hisoblashadi. Shu bois ham qishda odamlar
quyoshli o‘lkalarga intilishadi va depressiyaning engil hamda o‘rta darajadagi turlaridan bu
darddan xalos bo‘lib qaytishadi. Biroq shunday bo‘lsa-da, mavsumli depressiya klinik tashxis
sifatida ko‘rsatilmaydi va uning mavjudligiga e’tirozlar bor.
Tegishli depressiyani davolash uchun birinchi qadam shifokor tomonidan jismoniy
tekshiruvdir. Ba'zi dorilar, shuningdek, virusli infektsiya kabi ba'zi tibbiy holatlar bir xil
depressiya belgilariga olib kelishi mumkin va shifokor ushbu imkoniyatlarni imtihon, suhbat
va laboratoriya testlari orqali istisno qilishi kerak. Agar depressiyaning jismoniy sababi
istisno qilinsa, psixologik baholash shifokor tomonidan yoki psixiatr yoki psixologga murojaat
qilish orqali amalga oshirilishi kerak.
Yaxshi diagnostik baholash depressiya belgilarining to'liq tarixini o'z ichiga oladi, ya'ni
ular qachon boshlangani, qancha davom etgani, qanchalik og'irligi, bemorda oldin bo'lganmi
yoki yo'qmi, agar shunday bo'lsa, depressiya belgilari davolanganmi yoki yo'qmi va qanday
depressiya davolash berilgan. Shifokor spirtli ichimliklar va giyohvand moddalarni iste'mol
126
qilish haqida so'rashi kerak. Bundan tashqari, tarixga boshqa oila aʼzolari depressiv kasallikka
chalinganmi yoki yoʻqmi, davolansa, qanday depressiya davolash olgan boʻlishi va qaysi biri
samarali boʻlishi mumkinligi haqidagi savollar kiritilishi kerak.
Oxir-oqibat, diagnostika baholashda ba'zan depressiv yoki manik-depressiv kasallik
holatida bo'lgani kabi, nutq yoki fikrlash shakllari yoki xotirasi ta'sir ko'rsatganmi yoki
yo'qmi, aniqlash uchun ruhiy holat tekshiruvi o'tkazilishi kerak.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
https://uz.wikipedia.org/wiki/Depressiya
2.
Аbdurasulov J., & Pardabayeva , M. (2024). MUSOBAQADAN OLDIN SPORTCHILARNI
PSIXOLOGIK TAYYORLASH. Евразийский журнал социальных наук, философии и
культуры,
4(6
Part
2),
73–76.
извлечено
от
academy.uz/index.php/ejsspc/article/view/34717
3.
Abdurasulov, J. (2024). HARBIY PEDAGOGIKANING BOSHQA FANLAR BILAN ALOQASI.
Молодые ученые, 2(6), 48-52.
4.
https://uz.wikipedia.org/wiki/Depressiya_(tibbiyot)
5.
https://med24.uz/uz/bolezn/depressiya
6.
https://asab.cc/uz/jenciklopediya/1766-depressijaning-klinik-turlari.html
7.
https://en.wikipedia.org/wiki/Depression_(mood)#cite_ref-clevelandclinic_1-0
8.
6.https://uz.yourwebdoc.com/depression.php.
