`
84
KIMYO SANOATI KORXONALARIDA KAPITAL AKTIVLAR
SAMARADORLIGINI BAHOLASH INDIKATORLARI
Bunyod Usmonov
Toshkent davlat iqtisodiyot universiteti
Usmanov.b.a@yandex.ru
https://doi.org/10.5281/zenodo.16315425
Annotatsiya:
Mazkur maqolada kimyo sanoatidagi kapital aktivlar samaradorligini
baholashda qo‘llaniladigan asosiy ko‘rsatkichlar (indikatorlar) yoritilgan. Aktivlardan
foydalanish samaradorligini aniqlash uchun qo‘llaniladigan moliyaviy va nisbiy ko‘rsatkichlar
tahlil qilinib, ularning sanoat korxonalarining rentabelligiga ta’siri o‘rganiladi. Shu bilan birga,
O‘zbekiston kimyo sanoatidagi ba’zi korxonalar misolida amaliy tahlillar ham olib borilgan.
Kalit so‘zlar:
kapital aktivlar, kimyo sanoati, samaradorlik ko‘rsatkichlari, rentabellik,
ROI, aktiv aylanishi, fondqaytimi.
Kirish
Kimyo sanoati yuqori kapital sig‘imiga ega bo‘lgan tarmoqlardan biri hisoblanadi. Uzoq
muddat xizmat qiluvchi kapital aktivlar (uskunalar, texnologik liniyalar, inshootlar) ushbu
tarmoqda mahsulot tannarxining muhim qismini tashkil qiladi. Shu bois kapital aktivlardan
foydalanish samaradorligini aniqlash, ularni baholash va boshqaruv qarorlarini qabul qilishda
ishonchli indikatorlardan foydalanish muhim ahamiyatga ega. Bugungi kunda korxonalar
raqobatbardosh bo‘lishi uchun mavjud aktivlardan maksimal samarada foydalanishi lozim.
Kapital aktivlarning samaradorligini baholash zamonaviy korporativ moliya
nazariyasining muhim yo‘nalishlaridan biridir. Brealey, Myers va Allen (2020) korporativ
aktivlardan foydalanish samaradorligini baholashda rentabellik ko‘rsatkichlarining (ROA,
ROE, ROI) asosiy vosita ekanini ta’kidlaydilar. Ular bu indikatorlar orqali investitsiya
samaradorligini baholash va qaror qabul qilish jarayonlarini asoslash mumkinligini ko‘rsatadi.
Damodaran (2012) aktivlarni baholashda nafaqat an’anaviy ko‘rsatkichlar, balki pul
oqimlarining (DCF – Discounted Cash Flow) tahliliy modelini qo‘llashni tavsiya etadi. Aynan
ushbu yondashuv aktivning kelajakdagi iqtisodiy foydasini aniq hisoblashga yordam beradi.
O‘zbekiston kimyo sanoatining rivojlanishiga bag‘ishlangan Prezident qarorida (PQ–60,
2022) ushbu tarmoqda kapital qo‘yilmalarni samarali boshqarish va ilg‘or texnologiyalarni
joriy etish ustuvor yo‘nalish sifatida belgilangan. Mazkur hujjatda faoliyat samaradorligini
oshirish uchun kapital aktivlar monitoringi, ularni baholash va optimallashtirish zarurligi
alohida qayd etilgan.
Tadjibayeva (2021) o‘z maqolasida kimyo sanoatida innovatsion tendensiyalar bilan
birga kapital aktivlarning muhandislik va moliyaviy jihatdan to‘liq baholanishi masalasiga
urg‘u beradi. U aktivlarning ishlash muddatini hisobga olgan holda amortizatsiya siyosatini
tahlil qilishni muhim deb hisoblayd
Kapital aktivlari samaradorligini baholashda quyidagi usullardan foydalanildi:
Moliyaviy ko‘rsatkichlar tahlili
(ROI, ROA, fondqaytimi, aktiv aylanish koeffitsienti)
Nisbatli tahlil
– kapital aktivlar va moliyaviy natijalar o‘rtasidagi bog‘liqlik
Amaliy tahlil
– “Navoiyazot” AJ moliyaviy hisobotlari asosida 2022–2023 yillardagi
ko‘rsatkichlar asosida hisob-kitoblar.
Natijalar
`
85
Quyidagi asosiy samaradorlik indikatorlari aniqlanib, tahlil qilindi:
1-jadval
kapital aktivlar samaradorligini baholash ko’rsatkichlari
Ko‘rsatkich nomi
Formula
Tavsifi
Fondqaytimi (Fixed
Asset Turnover)
Sof tushum /
Kapital aktivlar
Kapital aktivlardan qancha
tushum olinayotganini ko‘rsatadi
ROI (Return on
Investment)
Sof foyda / Kapital
investitsiyalar
Sarmoyaning rentabelligini
baholaydi
ROA (Return on Assets)
Sof foyda /
Umumiy aktivlar
Korxonaning umumiy
aktivlaridan foyda olish darajasi
Aktivlar aylanishi
Tushum /
Umumiy aktivlar
Aktivlardan foydalanish
intensivligini ko‘rsatadi
2023-yil natijalari asosida namunaviy hisob-kitob (Navoiyazot AJ):
Sof tushum: 3,000 mlrd so‘m
Kapital aktivlar: 1,500 mlrd so‘m
Sof foyda: 450 mlrd so‘m
Umumiy aktivlar: 4,000 mlrd so‘m
Hisoblash:
Fondqaytimi = 3,000 / 1,500 =
2.0
ROI = 450 / 1,500 =
30%
ROA = 450 / 4,000 =
11.25%
Aktivlar aylanishi = 3,000 / 4,000 =
0.75
Yuqoridagi hisob-kitoblardan ko‘rinib turibdiki, kapital aktivlardan foydalanish
samaradorligi o‘rtacha darajada. Ayniqsa, fondqaytimi 2 birlikni tashkil qilishi – har 1 so‘mlik
kapital aktiv hisobiga 2 so‘m tushum olinayotganini bildiradi. ROI va ROA ko‘rsatkichlari ham
kapitaldan foydalanishning nisbatan yaxshi darajada ekanligini ko‘rsatadi. Ammo bu
ko‘rsatkichlarni yilma-yil o‘zgarishini monitoring qilish, boshqa korxonalar bilan taqqoslash
ham muhim. Kimyo sanoatining o‘ziga xos jihati – yuqori amortizatsiya xarajatlari, kapital
sig‘imi yuqoriligi – indikatorlarni baholashda hisobga olinishi lozim.
Xulosa
Kimyo sanoati korxonalarida kapital aktivlardan foydalanish samaradorligini
baholashda fondqaytimi, ROI, ROA kabi indikatorlar muhim ahamiyatga ega. Ular orqali
aktivlarning foyda keltirish darajasi, investitsiyalar samaradorligi aniqlanadi. Maqolada
O‘zbekiston kimyo sanoatining yetakchi korxonasi misolida olib borilgan amaliy tahlil ushbu
indikatorlarning foydaliligini ko‘rsatdi. Kelgusida raqamli aktivlar va intellektual mulkni ham
hisobga olgan holda baholash usullarini kengaytirish lozim.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Damodaran, A. (2012).
Investment Valuation: Tools and Techniques for Determining the
Value of Any Asset
(3rd ed.). Wiley Finance.
`
86
2.
Helfert, E. A. (2001).
Financial Analysis: Tools and Techniques
(Revised Edition).
McGraw-Hill.
3.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining PQ–60-son qarori. (2022). “Kimyo sanoatini
2030-yilgacha rivojlantirish strategiyasi toʻgʻrisida”.
4.
O‘zbekiston Respublikasi Iqtisodiyot va moliya vazirligi. (2023).
Navoiyazot AJ 2022–
2023 yillar moliyaviy hisobotlari
.
5.
Tadjibayeva, D. A. (2021). “Kimyo sanoatida innovatsion rivojlanish tendensiyalari”.
Iqtisodiyot va ta’lim
, 2(3), 89–95.
6.
International Accounting Standards Board (IASB). (2023).
IAS 16 – Property, Plant and
Equipment
. Retrieved from https://www.ifrs.org/
