141
TOPONIMLAR QATLAMINI OʻRGANISHDA JOYLARNI NOMLASH BILAN
BOG‘LIQ MASALALAR
ISSUES RELATED TO PLACE NAMING IN THE STUDY OF THE TOPONYMIC
STRATUM
Artikova Sayida Aralbayevna
Abu Rayhon Beruniy nomidagi UrDU tayanch doktoranti
https://doi.org/10.5281/zenodo.15697251
Annotation:
Ushbu maqolada toponimlar qatlamini o‘rganisahga oid ma’lumotlar va
ularning tasnifidagi e’tibortalab masalalarga atroflicha so‘z yuritiladi.
Annotation:
This article provides detailed information on the study of the stratum of
toponyms and discusses noteworthy issues related to their classification.
Kalit so‘zlar:
toponim, antropotoponim, obyekt, tasnif, etimologik.
Keywords:
toponym, anthroponymic toponym, object, classification, etymological.
Mamlakatimiz istiqlolga erishgach yurtimiz bo‘ylab olib borilayotgan keng ko‘lamli
islohotlar o‘zbek tilining ijtimoiy-siyosiy mavqeini ko‘tarish, davlat tili sifatidagi maqomini
mustahkamlash bo‘yicha qabul qilingan qonun va qarorlar tilshunoslik sohasidagi ilmiy-
tadqiqot ishlarining yangi bosqichga ko‘tarilishiga sabab bo‘ldi. Toponimlarning vujudga
kelishi va o‘zgarishi uzoq tarix bilan bog‘liqdir. Joy nomlari qadimdan xalq hayotida yuz
bergan voqea va hodisalarning nomlanish atamasi bilan hanuzgacha saqlanib qolgan.
Ma’lumki, yurtimizda juda ko‘plab urug‘, qabila va xalq nomlari bilan ataluvchi
toponimlar uchraydiki, ularning aksariyati dunyoning boshqa joylarida ham uchraydi. Bu
xalqlarimizning tarixiy aloqalaridan darak beradi. Darvoqe, nomlarni o‘rganishda ularni bir-
biridan ajralgan holda emas, balki qator boshqa nomlar bilan tekshirimiz zarur. Lekin bu
masalada toponimlar tasnifidan unumli foydalanmog‘imiz zarur, albatta. Shu bois ham bu
masala toponimikada asosiy masala sanaladi.
Shu kunga qadar Qoraqalpog‘iston Respublikasidagi joy nomlarining ma’lum bir qismi
umumiy rejada talqin, tavsif va sharhlar berilib, ilmiy tahlilga u yoki bu darajada tortilgan.
Ammo Qoraqalpog‘iston Respublikasi hududidagi toponimlar majmuasi atroflicha bugungi
talablar darajasida maxsus ilmiy tadqiq etilmagan, ularning topogrammatik, leksik-semantik
va etimologik xususiyatlari jiddiy o‘rganilmagan.
Toponimlar tilshunoslik, geografiya, tarix, geologiya kabi fanlarning o‘rganish obyekti
hisoblanadi. Ularda xalq hamda el-yurtning tarixi – taqdiri o‘z ifodasini topgan. Joy nomlari
qadim tarixga ega bo‘lgan elat, millat hamda xalqlarning o‘ziga xos noyob yodgorlikliridan biri
sanaladi. Sababi, ularning o‘zi bir olam tarix hamda taqdirni ifodalab turadi.
Darvoqe, mamlakatimiz toponimiyasining turkiy, arabiy, eroniy, forsiy, rus tili
elementlari hamda boshqa qatlamlarida O‘zbekiston toponimlari tizimining tarixiy rivoji,
o‘zgarish va boyish tendensiyalari, eskirish va yangilanishining me’yoriy xususiyatlari, ijtimoy
lisoniy, sabab va asoslari o‘z ifodasini topgan. Toponimlar qatlami ona-Vatanimiz o‘tmish-da
yashagan turli qavmlar, elatlarning joylarni nomlash bilan bog‘liq udumlari, an’analari, nom
ijod qilish mahorati va san’ati haqida ma’lumot beruvchi qimmatli lisoniy manbadir
1
Ishaev A. Shimoliy Xorazmdagi ba’zi toponimik nomlarning etimologiyasi. – Toshkent, 1963, 163-b
.
142
Toponimlarning paydo bo‘lishi, turg‘unlashishi, o‘zgarishi yoki aksincha qayta
nomlanishi jamiyatdagi o‘zgarishlar bilan ham bog‘liqdir. Bundan shunday xulosa kelib
chiqadiki, jamiyat hayoti va taraqqiyotida yuz bergan siyosiy, iqtisodiy, ijtimoiy o‘zgarishlar
qisman joy nomlarining o‘zgarishiga ham olib kelishi mumkin. Ma’lumki, inson faoliyati bilan
bog‘liq bo‘lgan obyektlar, jumladan, viloyat, tuman yoki katta-kichik aholi punktlari o‘zining
jamiyat hayotida tutgan o‘rni bilan alohida ajralib turadi. Bunday geografik obyektlar har
qancha katta bo‘lmasin, tabiiy-geografik obyektlarga nisbatan o‘zining aniq belgilangan
chegaralari bilan farq qiladi.
Mutaxassislarning fikricha, har bir nomning salmog‘i birinchi navbatda u bilan bog‘liq
bo‘lgan geografik obyektning qanchalik mashhurligi bilan belgilanadi. Nomning tanilishiga esa,
geografik obyektning hududiy joylashuvi, davr va zamonda egallagan mavqei va bir qancha
boshqa ijtimoiy - tarixiy omillar ham ta’sir ko‘rsatadi. Joy nomlari va kishilar nomlari o‘zaro
chambarchas bog‘liq.
Ma’lumki, toponimika fani toponimlarni, ya’ni shahar va qishloqlar, mahalla va ko‘cha,
tashkilot (zavod va fabrika)lar, soy, dengiz va daryolar, ariq, dengiz, ko‘llar, cho‘l, adir, tepa,
tog‘lar kabi geografik nomlarni, ularning kelib chiqishini, tarixini o‘rganadigan fandir. Mazkur
fan toponimist tilshunoslarga ham, toponimist geograflarga ham, toponimist tarixshunoslarga
ham betakror mazmun hamda ma’lum bir ko‘rinishlardagi boy ilmiy materiallarni beradi.
Onomastikada esa aholi joylarining ilm-fandagi umumiy nomi bo‘lgan oykonimlar
mavjud nomlarning bir turi sifatida o‘rganiladi
. Ular mana shu jihati bilan toponimlar
majmuiga xos alohida nomlardan biri.
Darhaqiqat, joy nomlarini ma’lum bir xususiyatlarga ajratishda toponimlar tasnifiga
murojaat qilamiz. Toponimlarni tasnif qilish asosan, XIX asrdan boshlangan bo‘lsa ham to shu
kunga qadar o‘z qimmatini yo‘qotmagan. Ayni damga qadar toponimlar turli tadqiqotchilar
tomonida turlicha tasnif qilingan. Mamlakatimizda esa toponimlarni leksik-semantik va
grammatik tuzilishiga ko‘ra tasnif qilish ko‘proq kuzatiladi.
Taniqli toponimist olim Z.Do‘simovning aniqlashicha, antroponimlarni toponimga
aylanishida shaxs va obyekt munosabati muhim rol o‘ynaydi. Avvalo biror hududdagi kishilar
yoki shaxsning jamiyatda tutgan o‘rni muhim belgi bo‘lib xizmat qiladi. Bu belgilar turlicha
ifodalanishi mumkin, kishilarning kasbi, mashg‘uloti, mansabi, etnik taaluqliligi, laqabi kabi
qator individual turlarda aks etadi. Darhaqiqat, ko‘pgina ijtimoiy terminlarning, laqablarning
va ba’zi etnonimlarning toponimga aylanishida antroponimlar muhim vosita bo‘lib xizmat
qiladi. Bu xildagi belgilarning ko‘pchiligi o‘z-o‘zidan joy nomiga aylanmaydi. Ular dastavval
kishi nomi bilan birga qo‘llaniladi. Vaqt o‘tishi bilan turli omillar asosida joy nomiga o‘tadi
Toponimika muhim ma’rifiy vazifani ham bajaradi. Joy nomlari insoniyat tomonidan
yaratilgan tarixiy, ma’naviy va madaniy yodgorlik sanaladi. Turli davrlar va tillarda paydo
bo‘lgan toponimlarda sivilizatsiya tarixi o‘z aksini topgan. Har yili chop etilayotgan ko‘p sonli
ilmiy va ilmiy-ommabop nashrlar toponimik ma’lumotlarga qiziqish ortib borayotganligidan
dalolat beradi.
2
Атаниязов С. Семантическое делонис топонимов Юго-Восточного Туркменстана, «Исвестия AN
Turkm.SSR» серия общественных наук, 1965, 84-б
.
3
Hakimov Q. “Toponimika” Toshkent. 2016. Б. 6-139
.
143
Umuman aytganda, toponimlar olami juda xilma-xil va qiziqarli. Insoniyat paydo
bo‘lganidan buyon behisob va murakkab nomlar dunyosida yashaydi. Kurrayi zaminda har xil
davr va tilga mansub millionlab atamalar va nomlarning uyg‘unligini ko‘rish mumkin.
Demakkim, toponimlarning paydo bo‘lishi, turg‘unlashishi, o‘zgarishi yoki aksincha qayta
nomlanishi jamiyatdagi o‘zgarishlar bilan ham bog‘liqdir. Bundan shunday xulosa kelib
chiqadiki, jamiyat hayoti va taraqqiyotida yuz bergan siyosiy, iqtisodiy, ijtimoiy o‘zgarishlar
qisman joy nomlarining o‘zgarishiga ham olib kelishi mumkin.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Hakimov Q. “Toponimika” Toshkent.2016. Б. 3.
2.
Авлакулов Я.И. Ўзбек тили ономастик бирликларининг лингвистик тадқиқи:
Филология фанлари номзоди диссертация автореф. – Tошкент, 2012.
3.
Бегматов Э.,Улуқов Н. Ўзбек ономастикаси терминларининг изоҳли луғати.-
Наманган,2006.-33б
4.
Охунов Н. Топонимлар ва уларнинг номланиш хусусиятлари. – Т.: Фан, 1989. – Б. 94.
