56
O‘ZBEK ADABIYOTIDA HIKOYAVISTLIK: AN’ANA VA YANGILIKLAR
Orazbaeva Asal Shaukat qizi
Berdaq nomidagi Qoraqalpoq davlat universiteti
2-bosqich talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15770854
Annotatsiya:
Ushbu maqolada o‘zbek adabiyotida hikoya janrining shakllanishi,
rivojlanish bosqichlari va bugungi kunda tutgan o‘rni tahlil etilgan. Jadid adiblari, sovet davri
va mustaqillikdan keyingi adabiyot namoyandalari tomonidan yaratilgan hikoyalar misolida
hikoyavistlikning badiiy va estetik xususiyatlari ochib berilgan. Abdulla Qodiriy, Abdulla
Qahhor, Said Ahmad, Erkin A’zam, Xurshid Do‘stmuhammad kabi adiblarning ijodi asosida
hikoyaning mavzular doirasi, obraz yaratish mahorati va psixologik tahlil vositalari yoritilgan.
Maqolada hikoya janrining milliy adabiy tafakkurdagi o‘rni va zamonaviylik bilan
uyg‘unlashuvi ko‘rsatib beriladi.
Kalit so‘zlar:
o‘zbek adabiyoti, hikoyavistlik, hikoya janri, jadid adiblari, sovet davri
nasri, mustaqillik davri, badiiy obraz, psixologik tahlil, zamonaviy hikoyachilik, estetik
yondashuv.
STORYTELLING IN UZBEKISTAN LITERATURE: TRADITIONS AND
INNOVATION
Berdaq Karakalpak State University
2nd year student Orazbaeva Asal Shaukat qizi
Annotation
: This article analyzes the formation, stages of development and the place of
the story genre in Uzbek literature. The artistic and aesthetic features of storytelling are
revealed on the example of stories created by Jadid writers, representatives of literature of
the Soviet period and post-independence. Based on the work of writers such as Abdulla
Qodiriy, Abdulla Qahhor, Said Ahmad, Erkin A’zam, Khurshid Do’stmuhammad, the scope of
the story’s themes, the skill of creating an image and the means of psychological analysis are
highlighted. The article shows the place of the story genre in national literary thought and its
integration with modernity.
Keywords:
Uzbek literature, storytelling, story genre, Jadid writers, Soviet-era prose,
the period of independence, artistic image, psychological analysis, modern storytelling,
aesthetic approach.
O‘zbek adabiyotining taraqqiyotida nasr janrining, xususan, hikoyaning tutgan o‘rni
beqiyosdir. Hikoya janri o‘zbek adabiyotida XIX asr oxiri va XX asr boshlaridan boshlab
shakllana boshlagan bo‘lib, xalq og‘zaki ijodi va Sharq adabiy an’analariga tayangan holda
o‘ziga xos rivoj yo‘lini bosib o‘tgan. Hikoyaviy uslub orqali yozuvchi qisqa, ammo mazmunan
chuqur, hayotiy voqealarni yoritadi. Bu maqolada o‘zbek adabiyotida hikoyavistlikning
rivojlanish bosqichlari, uning asosiy vakillari, mavzular doirasi va estetik xususiyatlari tahlil
qilinadi. O‘zbek hikoyachiligining dastlabki bosqichlarini o‘rganishda jadid adiblarining
faoliyati alohida ahamiyatga ega. Abdulla Qodiriy, Cho‘lpon, Fitrat kabi ziyolilar hikoya janrida
ijod qilib, xalqni ma’rifatga, uyg‘onishga chorlovchi asarlar yaratdilar.
57
Misol: Abdulla Qodiriyning “Uloqda” hikoyasi jamiyatdagi adolatsizlik, boylar va
kambag‘allar orasidagi tafovut haqida bahs yuritadi. Bu hikoya o‘zbek hikoyachiligida realistik
tasvirning boshlanishi sifatida alohida e’tiborga loyiq.
Sovet davrida o‘zbek hikoyachiligi yangi bosqichga ko‘tarildi. Bu davrda adiblar ko‘proq
ijtimoiy mavzular, mehnatkashlarning hayoti, urush yillari, sadoqat, fidoyilik, insoniylik kabi
tushunchalarni yoritishga e’tibor qaratdilar.
1.
Abdulla Qahhor
—
o‘zbek hikoyachiligida chuqur psixologik tahlil, mahoratli obraz
yaratish va samimiy ifoda uslubi bilan ajralib turadi.
Misol: Uning “Sinchalak”, “Og‘riq”, “Muhabbat” kabi hikoyalari orqali inson ruhiyatining
eng nozik qatlamlari yoritilgan. “Og‘riq” hikoyasida yurak og‘rig‘i bor bemorning hayotga va
o‘limga bo‘lgan munosabati orqali falsafiy yondashuv, hayot va qadriyatlar masalasi ochiladi.
2. Said Ahmad — hikoyalarida ko‘proq shahar hayoti, odamlarning oddiy muammolari,
ichki kechinmalari tasvirlanadi.
Misol: “Jimjitlik” asarida ota-bola orasidagi sukunatli munosabat orqali qalbdagi iztirob,
kechikkan mehr ko‘rsatib beriladi. O‘quvchi har bir qahramonning ruhiy olamini o‘z qalbi
orqali his qiladi.
Mustaqillikdan keyingi yillarda o‘zbek hikoyachiligida mavzu doirasi kengaydi, erkin
fikr, shaxsiy tajriba, milliylik va zamonaviylik uyg‘unligi asosida yangi shakllar paydo bo‘ldi.
Hikoyachilik yana bir bor o‘zining kuchli badiiy vosita ekanini ko‘rsatdi.
3. Erkin A’zam — hikoyalarida zamon ruhi, inson va jamiyat o‘rtasidagi ziddiyatlar,
shaxsiy haqiqatlar aks ettiriladi.
Misol: “Ko‘hna dunyo” asarida o‘tmish va bugunning qarama-qarshiligini, milliylik va
globallashuv orasidagi ziddiyatlarni o‘zida mujassam etadi. Muallif hikoya vositasida
jamiyatdagi ma’naviy bo‘shliqni tasvirlaydi.
4. Xurshid Do‘stmuhammad — hikoyalarida inson ichki dunyosining chuqur qatlamlari,
ruhiy iztirob, jamiyatdagi o‘zgarishlar falsafiy yondashuv bilan yoritiladi.
Misol: Uning “Ko‘cha” asarida shunchaki bir voqea emas, balki jamiyatda begonalashgan
odamlarning iztirobi, yolg‘izligi tasvirlanadi. Oddiy ko‘rinadigan syujet ortida katta ijtimoiy
muammo turadi.
O‘zbek adabiyotida hikoyavistlik quyidagi badiiy xususiyatlar bilan ajralib turadi:
Ixcham syujet – hikoya hajman kichik bo‘lsa-da, mazmunan chuqur bo‘ladi.
Yakka markazli qahramon – ko‘pincha bir asosiy obraz orqali fikr yoritiladi.
Oddiy hayotiy voqealar – hikoya realistik hayot asosida quriladi.
Psixologik yondashuv – ichki kechinmalar orqali obrazlar ochiladi.
Dialog va monologlar – qahramon ruhiyatini ifodalashda muhim vosita.
Hikoyavistlik, hikoya janrini ifodalovchi asosiy tushunchalar va uslublardan biridir.
Ushbu esseda, ozbek adabiyotida hikoyavistlikning ahamiyati, rivojlanishi va zamonaviy
holati yuzasidan fikr yuritamiz. Hikoyavistlik, asosan, hikoya va novellalar orqali inson
hayotining turli jihatlarini, ruhiy holatlarini va jamiyatdagi muammolarni ochib berish
jarayonidir. O'zbek adabiyotida hikoyavistlik o'zining o'ziga xos uslubi va mavzulari bilan
ajralib turadi. Bu janrda qalam tebratgan yozuvchilar, ko'pincha, kichik hikoyalar orqali katta
ma'nolarni yetkazishga intilishadi. Hikoyaviy san'atdagi bu haqiqiy mahorat, o'quvchining
e'tiborini diqqat bilan qaratish va ularni hayratda qoldirishga qaratilgan. O'zbek hikoyalarida
ko'plab temalar o'rganiladi. Ular orasida odamlararo munosabatlar, oilaviy masalalar, urush
58
va tinchlik, insonning ichki kurashlari kabilar mavjud. O'zbek hikoyachilari, o'z asarlarida
hayotning real qiyofasini ko'rsatish uchun tabiiy va oddiy so'zlardan foydalanadilar. Ularning
asarlari ko'pincha o'z qahramonlarining mohiyati va ularning hayotidagi murakkabliklarni o'z
ichiga oladi. O'zbek adabiyotida hikoyavistlikning ko'plab namoyondalari bor. Masalan,
Abdulla Qahhor, Zulfiya Qurolboy qizi, Ne’mat Arslon kabi yozuvchilar hikoya janrida muhim
rol o'ynagan. Abdulla Qahhor o'z asarlarida O'rta Osiyo hayotining turli jabhalarini, xalqning
ruhini va qiyinchiliklarini aks ettirgan. U ishq va iztirob, ma'naviyat va intiho, har bir
insonning qiyinchiliklarga qarshi kurashi kabi muhim mavzularni xushbichim ma'noda
tarannum etgan.
Xulosa o`rnida aytish joizki, o‘zbek adabiyotidagi hikoyavistlik — adabiy tafakkur
taraqqiyotining muhim yo‘nalishidir. Hikoyalar orqali yozuvchilar hayotni, inson taqdirini,
ijtimoiy muammolarni badiiy tahlil asosida yoritadilar. Abdulla Qodiriydan boshlab bugungi
zamonaviy adiblargacha bo‘lgan hikoyachilik an’anasi — o‘zbek adabiyotining iftixoridir.
Hikoya — ixcham, ammo chuqur asar bo‘lib, u o‘quvchiga ta’sirchan saboq, hayotiy haqiqat va
estetik zavq beradi. Bugungi adabiyotda ham hikoyaviy uslub o‘z o‘rnini yo‘qotmagan, balki
yangilangan ruhda davom etmoqda.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Ulug‘ov Abdulla, “Adabiyotshunoslik nazariyasi”, T.:G‘ofur G‘ulom nomidagi nashriyot –
matbaa ijodiy uyi, 2018.
2.
Matjonov S., Shojalilov A., Vohidova N., Odamova O'. 4 - sinfda o'qish darslari. O'qituvchi
kitobi. Toshkent, "O'qituvchi" nashriyoti, 2002.
3.
Qosimova K., Matchonov S., G'ulomova X., Yo'ldosheva X., Sariyev Sh. Ona tili o'qitish
metodikasi. Toshkent: "Noshir" nashriyoti, 2009.
4.
G'afforova T. Boshlang'ich ta'limda zamonaviy pedagogic texnologiyalar. Oqituvchi
kitobi. Toshkent, "Tafakkur", 2011.
5.
Normatov U. Umidbaxsh tamoyillar. -T., "Ma'naviyat", 2000. Quronov D. Mutolaa va
idrok mashqlari. Adabiy-tanqidiy maqola va risolalar. -T., "Akademnashr", 2013.
