120
BOSHQARUV KOMPETENTLIGI TUSHUNCHASINING MAZMUNI
Ravshan Ashurov
O‘zbekiston Respublikasi Jamoat xavfsizligi universiteti mustaqil tadqiqotchisi
https://doi.org/10.5281/zenodo.16931460
Ma’lumki, harbiy xizmatchilarining boshqaruv faoliyatida yuqori natijalarga erishishi,
boshqaruv funksiyalarini bajarish, boshqaruv qarorlarini qabul qilish va amalga oshirish
samaradorligi ularning yuqori darajadagi professionalligi va malakaga ega ekanligi bilan
belgilanadi. Mamlakatimizda davlat fuqarolik xizmatiga qo‘yiladigan ushbu talab qonun bilan
mustahkamlangan. Biroq, shuni inobatga olish kerakki, “normativ-huquqiy asos” tushunchasi
yuridik fanning aniq belgilangan sub’yekt faoliyati sohalaridagi termin va kategoriyalarda
shakllanadi hamda ijro etuvchi hokimiyatni tuzish tartibi va tamoyillarini, alohida davlat
vakolatlarini taqsimlashni belgilaydi.
Boshqaruv ilmi esa zamonaviy ilmiy mezonlarga mos boshqaruv nazariyasi va nazariy
tizimga komponent sifatida kira oladigan usullarni o‘z ichiga oladi. Bugungi kunda faqat
shakllangan ijtimoiy-ilmiy boshqaruv fanlari bunday imkoniyatlarga ega.
Ma’lumki, ilm-fan tadqiqot olib borilayotgan barcha asosiy tushunchalarning aniqligini va
chegarasini talab qiladi. Shuningdek, normativ-huquqiy asos harbiy xizmatchilarining
boshqaruv faoliyatini takomillashtirish va samaradorligini oshirish vositasi bo‘la olmaydi.
Me’yoriy-huquqiy hujjatlarga o‘zgartirishlar kiritish chastotasining o‘zgarishi mavjud
tendensiyasi ko‘pincha sub’yektning boshqaruv faoliyati mustaqilligini cheklashga sabab
bo‘ladi (ya’ni amalda boshqaruv kompetentligini takomillashtirishning “tormozi” hisoblanadi),
ya’ni, “me’yoriy-huquqiy asos” tushunchasi o‘zgaruvchan miqdor hisoblanadi.
Hozirgi bosqichda davlat ijro etuvchi hokimiyat organlari oldida turgan vazifalar ko‘lami
davlat
fuqarolik
xizmatchilarining
boshqaruv
kompetensiyasi
muammosini
dolzarblashtirmoqda: har qanday kasbiy faoliyatning natijadorligi va uning xizmatchi shaxsini
ichki potensial imkoniyatlariga bog‘liqligi tobora muhim ahamiyat kasb etmoqda.
Shunday qilib, masalaning dolzarbligi davlat boshqaruvi bo‘yicha vazifalarni hal qilishda
harbiy xizmatining alohida roli; davlat xizmatining faoliyat ko‘rsatishi uchun maqbul shart-
sharoitlarni ta’minlash uchun harbiy xizmatchilarning kompetentligini kasbiy rivojlantirishni
boshqarishning ilmiy asoslangan va samarali ishlaydigan tizimini yaratish zarurati bilan
belgilanadi.
Kompetensiyaviy yondashuv so‘nggi paytlarda xodimlarni boshqarish bo‘yicha barcha
faoliyatning boshlang‘ich nuqtasi sifatida e’lon qilinmoqda: uning yordamida kadrlarni tanlash,
ularning ish sifatini baholash, martaba va ta’lim tizimini qurish mumkin.
Shunga ko‘ra, “boshqaruv kompetensiyasi” tushunchasining o‘ziga aniq ta’rif berish talab
etiladi. Biroq, ilmiy adabiyotlarda kasbiy kompetentlik hodisasini tushunishda qonunchilik
ta’rifining mavjud emasligi va mavjud tafovutlar fonida bunday ta’riflarni ilgari surishda o‘ziga
qiyinchiliklarni yuzaga keltirdi.
Boshqaruv kompetentligining terminologik ma’nosini tahlil qilish shuni ko‘rsatadiki, bu
tushuncha ko‘p qirrali bo‘lib, uning asosida “kompetentlik” va “kompetensiya” atamalari yotadi.
“Kompetensiya” atamasi ostida huquqiy jihatdan boshqaruv organlari tomonidan hal
qilinadigan ishlarning tabiati va hajmi haqidagi tasavvurlar nuqtai nazaridan
kompetensiyaning tabiati ochib beriladi. Bunda inson omilining roli kompetentlik prizmasi
orqali ochib beriladi.
121
“Kompetentlik” tushunchasi shaxsning samarali xulq-atvorining hal qiluvchi sharti
bo‘lgan fazilatlar orqali ochib beriladi. Jumladan, doimiy rahbarliksiz, mustaqil ravishda ishlash
qobiliyati; o‘z tashabbusi bilan mas’uliyatni o‘z zimmasiga olish qobiliyati; boshqalardan buni
qilish kerakmi yoki yo‘qligini so‘ramasdan tashabbus ko‘rsatish qobiliyati; muammolarni
payqash va ularni hal qilish yo‘llarini izlashga tayyorlik; yangi vaziyatlarni tahlil qilish va
bunday tahlil uchun mavjud bilimlarni qo‘llash qobiliyati; o‘z tajribasi va atrofdagilar bilan
teskari aloqani hisobga olgan holda o‘z tashabbusi bilan biron bir bilimni o‘zlashtirish
qobiliyati; oqilona fikrlar asosida qaror qabul qilish qobiliyati [1].
“Kompetensiya tashkilotda ish vazifasini bajarayotgan mutaxassisning xulq-atvor
modelini ifodalaydi. U o‘z tuzilishiga ega: nomi, ta’rifi, xulq-atvor ko‘rsatkichlari to‘plami.
Kompetentlik mutaxassisning maqsadga erishish qobiliyatini ko‘rsatuvchi yakuniy natija
sifatida qaraladi. U quyidagi elementlarni o‘z ichiga oladi: predmetli va operasional bilimlar;
ko‘nikmalar, malakalar; ulardan faoliyatda foydalanish qobiliyati va tayyorgarligi; ushbu
faoliyat natijalari uchun javobgarlik” [3]
1
.
Kompetensiya kasbga taalluqli bo‘lib, uning xodimga qo‘yadigan talablarini ifodalaydi.
Kompetensiya kasbiy faoliyatni amalga oshirish uchun qanday kasbiy bilim, ko‘nikma, malaka,
faoliyat usullari zarurligini ko‘rsatadi. Yuqoridagilardan kelib chiqib, kompetensiya - bu
shaxsning o‘z yoki jamoaviy to‘plangan resurs va salohiyatini “kapitallashtirish” bo‘yicha
refleksiv imkoniyatidir, deb ta’kidlash mumkin.
Bunda “kompetensiya” atamasi boshqaruv organlarining aniq ifodalangan pirovard
maqsadlariga taalluqli bo‘lgan motiv, mo‘ljal, vazifa, maqsad va shu kabilar orqali
kompetensiyaning mohiyatini aks ettiradi.
“Kompetentlik” atamasi kompetensiyaning mohiyatini aynan o‘xshash ko‘rsatkichlar
orqali aks ettiradi: qobiliyatlar, bilimlar, qaror qabul qilish qobiliyati, ammo ular ma’lum bir
shaxsning yakuniy maqsadlariga tegishli hisoblanadi. Ko‘rinib turibdiki, yo‘nalishlarning ikkala
to‘plami ham ochiq xarakterdagi harakatlarni amalga oshirishga, fundamental yangiliklarga
olib kelishga imkon beradigan ijodiy jarayonlarning yakuniy natijalarini kutishga
yo‘naltirilganligi bilan bir-birini to‘ldiradi. Bunday yaratuvchanlik jarayonlari, xususan, ijtimoiy
tuzilmalarni boshqarishning yangi yondashuvlari va konsepsiyalarining paydo bo‘lishi
hisoblanadi [2].
Biz tomonimizdan chiqarilgan xulosa mamlakatimizning postindustrial rivojlanish
istiqbollariga mos keladi. Bu kompetensiyalarni boshqaruv organlarining shakllantirilgan
pirovard maqsadlari bilan bog‘liq. Kompetentlikni esa muayyan shaxsning pirovard
maqsadlari bilan bog‘liq bo‘lgan kompetensiyalarga egalik sifatida tushunish uchun mantiqiy
asos beradi.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Дудаев Г.С-Х. Формирование управленческой компетентности будущих
1
Пестерева Н. М., Цветлюк Л. С., Надеина О. С. Формирование профессиональных компетенций
государственных служащих: монография — М.: Изд-во Московского гуманитарного университета, 2014. — 139
с.
122
специалистов государственного управления: диссертация на соискание ученой степени
кандидата педагогических наук. Грозный, 2015. — 228 с.
2.
Михеев С. С. Развитие управленческой компетентности государственного
служащего: диссертация на соискание ученой степени кандидата психологических наук.
М., 2011. — 258 с.
3.
Пестерева Н. М., Цветлюк Л. С., Надеина О. С. Формирование профессиональных
компетенций государственных служащих: монография — М.: Изд-во Московского
гуманитарного университета, 2014. — 139 с.
