81
АЁЛЛАР ТОМОНИДАН СОДИР ЭТИЛГАН ЖИНОЯТЛАРНИ ТЕРГОВ
ҚИЛИШДА ДАЛИЛЛАР
Ғофурова Дилафруз Мурод қизи
Мехнат ва ижтимоий муносабатлар
Академияси катта ўқитувчиси
https://doi.org/10.5281/zenodo.14748069
Аёллар томонидан содир этилган жиноятлар ўзининг психология ва ижтимоий
ҳолатларга хос жиҳатлари билан ажралиб туради. Аёллар кўпинча уй-рўзғор ва оилавий
можаролар, руҳий босим, ижтимоий иқтисодий омиллар туфайли жиноятга қўл уриши
мумкин. Дунёда аёллар томонидан содир этиладиган жиноятлар орасида сони
жиҳатидан ўғрилик, қотиллик, фирибгарлик, одам савдоси ва гиёҳвандлик воситалари
билан боғлиқ жиноятлар кўпроқ учрайди. Эркаклар томонидан содир этиладиган
жиноятлар, одатда, кўпроқ тажовузкор ва зўравонликка боғлиқ бўлади, жумладан,
қотиллик, безорилик, босқинчилик ва ўғирлик кабилар.
Статистик маълумотларга кўра, дунё бўйлаб умумий жиноятчилик ичида аёллар
улуши 10-20% атрофида бўлади, аммо баъзи мамлакатларда, айниқса, шахсга қарши ва
иқтисодий соҳадаги жиноятларида аёлларнинг иштироки юқори. Масалан, 2022 йилда
Жаҳон банки ва БМТнинг статистик маълумотларига кўра, Европа ва АҚШда аёллар
томонидан содир этилган жиноятлар сони 15-18% ни ташкил қилади
1
.
Далиллар айбдорни аниқлаш ва унинг айбини исботлашда асосий ўрин тутади.
Аёллар томонидан содир этилган жиноятларни тергов қилишда далилларни тўплашда
аёлларнинг руҳий ҳолатини ва ижтимоий омилларни инобатга олинади.
Таъкидлаш жоизки, далилларни тўплаш жараёнида сўроқ қилишнинг этик
қоидаларга риоя қилган ҳолда, электрон далиллар, ижтимоий тармоқ ёзишмалари ва
телефон ёзишмалари каби технологиядан фойдаланиш ёки аёллар руҳиятига
асосланган, психологик далилларни олиш учун эса, махсус мутахассислар ёрдамидан
фойдаланиш жуда муҳим. Айрим ҳолларда, аёлларнинг эмоционал ҳимоя механизмлари
сабабли далилларнинг тарқоқ бўлиши далиллар тўплашда психологик ёрдамни амалга
оширувчи психологларни жалб этишга асос бўлади
Далилларни тўплашдаги асосий муаммолардан бири — аёллар томонидан содир
этилган жиноятлар кўпинча ёпиқ ҳолатларда содир этилиши ёки ўзига хос психологик
жиҳатларга эга бўлиши билан боғлиқ. Терговчилар далилларни топишда кўпроқ
ижтимоий ва технологик манбаларга таянишга мажбур.
Далилларни текшириш жараёни уларнинг ҳақиқийлигини ва тергов учун
қанчалик мослигини аниқлашга қаратилган. Аёллар содир этган жиноятларда
далилларнинг тасдиғи психо-эмоционал жиҳатларни таҳлил қилиш билан боғлиқ
бўлади. Масалан, психологик экспертизалар аёлларнинг жиноят содир этишга руҳий
омиллар таъсирида борганлигини кўрсатиши мумкин
2
.
Далилларни баҳолаш жиноятни аниқлаш ва гумонланувчига айблов қўйиш
жараёнида ҳал қилувчи аҳамиятга эга. Далилларни баҳолашда ижтимоий муҳит ва
1
" UNODC, 911 calls and AI for violence detection, 2023 [oai_citation:2,911 calls: AI flags violence against
women](https://www.unodc.org/unodc/frontpage/2024/September/911-calls_-ai-flags-violence-against-
women.html).
2
Gilligan, C. (2018). «Psychological Dynamics of Female Criminals». Harvard University Press.
82
шахснинг руҳий ҳолати жиноят содир этишга қандай таъсир қилганини аниқлаш
муҳимдир
3
.
Бугунги кунда замонавий далиллар орасида электрон далиллар алоҳида аҳамият
касб этади. Жиноят содир этган шахсларнинг ижтимоий тармоқлардаги фаолияти ёки
мобил телефонлардаги ёзишмалари далил сифатида қўлланилади. Ижтимоий медиа ва
телефон қўнғироқлари орқали олинган далиллар жиноятни исботлашда муҳим ўрин
эгалайди. Масалан, видеокузатув ёзишмалари, ижтимоий тармоқлар ёзишмалари,
электрон почта ва телефон алоқалари ва мобил қурилма орқали жойлашув
маълумотлари шулар жумласидандир.
Сунъий интеллект (SI) орқали тўпланган далиллар жиноятларни аниқлаш ва
уларни тергов қилиш жараёнида янги имкониятлар яратди. Бир қатор олимлар аёллар
содир этган жиноятлар бўйича далилларни тўплаш ва таҳлил қилишда сунъий
интеллект
технологияларидан
фойдаланишни
ривожлантириш
зарурлигини
мақуллайди. Масалан, профессор Джонатан Хейснинг фикрича, сунъий интелект орқали
биометрик далилларни таҳлил қилиш, ижтимоий алоқаларни ва интернет фаолиятини
таҳлил қилиш жиноятчиларнинг ҳаракатларини тушунишга ёрдам беради. Бу
технологиялар аёллар томонидан содир этилган жиноятларда далилларни тўғри ёки
аниқ баҳолашга ёрдам беради
4
.
SI технологиялари орқали катта миқдордаги маълумотларни тезкор таҳлил
қилиш, ҳодисаларнинг модельини ишлаб чиқиш, хатти-ҳаракатларни таҳлил қилиш
орқали жиноят содир этган аёлларнинг ҳаракатларини тушунишда муҳим роль
ўйнайди. Масалан, АҚШда сунъий интеллект орқали сотиладиган ва харид қилинадиган
маҳсулотлар орқали фирибгарлик жиноятлари аниқланади. Катта маълумотлар
таҳлили орқали банк операциялари, электрон савдолар ёки карта билан амалга
оширилган транзакциялар таҳлил қилиниб, ноқонуний хатти-ҳаракатлар аниқланади.
Сотиб олинган маҳсулотлар ва хизматларнинг паттернлари таҳлил қилиниб, шубҳали
операциялар дарҳол аниқланади ва текширилади. Шунингдек, ShotSpotter
(SI)технология шаҳарларда қотилликлар ва қуролли ҳужумларни аниқлашда
қўлланилади. Шаҳарларга ўрнатилган сенсорлар отиш овозларини аниқлаб, уни сунъий
интеллект орқали таҳлил қилади
5
. Германияда видеокамера ёрдамидаги сунъий
интеллект қўнғироқларни ва инсонларнинг ҳаракатларини таҳлил қилишда
қўлланилади. Видеокамералар ёрдамида инсонларнинг ҳаракатлари кузатилади ва
таҳлил қилинади, шубҳали ҳаракатлар аниқланганда, полицияга хабар берилади.
Бундай тизимлар жамоат жойларида хавфсизликни таъминлаш учун ҳам ишлатилади.
Масалан, шахсий маълумотларни ҳимоя қилиш ва шахсий эркинликларни инобатга
олган ҳолда, ҳаракатларни автоматик таҳлил қилувчи тизимлар ишлаб чиқилмоқда, бу
нафақат жиноят содир этган шахсларни аниқлаш, балки жиноятларнинг олдини олишга
ҳам ёрдам беради. Хитойда эса сунъий интеллект далилларни тўплош бир қаторда
кучли назорат воситаси сифатида ишлатилмоқда. Бу мамлакатда видеокузатув
тизимлари кенг тарқалган бўлиб, улар фақатгина жиноятларни аниқлаш эмас, балки
3
Meyer, B., & Fletcher, A. (2020). «Investigating Female Crimes: A Comparative International Perspective». Cambridge
University Press.
4
https://blog.mcafeeinstitute.com/articles/ais-impact-on-investigations-the-future-of-forensic-analysis
5
The National Institute of Standards and Technology (NIST)/https://www.nist.gov
83
олдини олиш учун ҳам қўлланилади. Шунингдек, бу тизимлар шахсий идентификация
ва юз таниш технологиялари билан бойитилган. Бу орқали аниқланган жиноятлар ва
ҳуқуқбузарликлар сони сезиларли даражада камайган
6
. Буюк Британияда сунъий
интеллект асосида олинган маълумотларни қўллаш орқали полиция жиноятларнинг
қайси вақт ва жойда содир этилишини олдиндан таҳмин қилиши мумкин. Махсус
алгоритмлар ва маълумотлар таҳлили орқали полиция ва терговчилар жиноятларнинг
географик жойлашуви ва вақт тақвими асосида уларни прогноз қилиб, тезкор
чораларни кўришади.
Юртимиз ҳам далилларни тўплаш ва улардан фойдаланишда сунъий интеллект
технологиялари ривожланиш жараёнида турибди. Бу борадаги дастлабки қадамларини
IT Park Uzbekistan — сунъий интеллект лойиҳаларига кўмаклашувчи миллий
марказнинг ташкил этилиши, MITC Uzbekistan — Ахборот технологиялари ва
коммуникацияларини ривожлантириш вазирлиги томонидан сунъий интеллектни
ривожлантириш бўйича тадбирлари ва E-Government Development Center — рақамли
трансформация ва сунъий интеллект тизимларини ривожлантиришга қаратилган
ташаббуслар замирида кўриш мумкин.
Замонавий технологиялардан, айниқса сунъий интеллектдан фойдаланиш
истиқболлари, жиноятларни тергов қилиш тизимини жуда кенг имкониятлар билан
таъминлайди. Сунъий интеллект ва бошқа замонавий технологиялардан фойдаланиш
нафақат далилларни тезкор ва аниқ тўплашни, балки уларни баҳолашда ҳам ёрдам
беради. Ўзбекистон миллий қонунчилигида бу борадаги камчиликларни бартараф этиш
мақсадида, сунъий интеллект асосидаги таҳлил воситаларидан кенг фойдаланишга
йўналтирилган қонун ҳужжатларини қабул қилиш ва нафақат аёллар томонидан содир
этилган жиноятларда балки, умумий жиноятлар доирасида жиноятчиларнинг руҳий
ҳолатини ўрганишга қаратилган сунъий интелект ҳамкорлигидаги суд экспертизаси
йўналишларини такомиллаштириш зарур.
References:
1.
"Cr 1. UNODC, 911 calls and AI for violence detection, 2023, 2,911/
https://www.unodc.org/unodc/frontpage/2024/September/911-calls_-ai-flags-violence-
against-women.html
2.
Gilligan, C. (2018). “Psychological Dynamics of Female Criminals”. Harvard University
Press.
3.
3.Meyer, B., & Fletcher, A. (2020). “Investigating Female Crimes: A Comparative
International Perspective”. Cambridge University Press.
4.
Artificial Intelligence Review, Role of AI in crime prediction and analysis, 2023. 1,Role of
Artificial Intelligence in the crime prediction and pattern analysis studies published over the
last decade: a scientometric analysis. https://link.springer.com/article/10.1007/s10462-024-
10823-1).
5.
The National Institute of Standards and Technology (NIST) https://www.nist.gov
6
Role of Artificial Intelligence in the crime prediction and pattern analysis studies published over the last decade: a
scientometric analysis | Artificial Intelligence Review (https://link.springer.com/article/10.1007/s10462-024-10823-
