149
FIZIKA DARSLARIDA O‘QUVCHILARINING KOGNITIV MUSTAQILLIGINI
SHAKLLANTIRISH USULLARI
Odilova Sarvinoz Isoq qizi
Samarqand viloyati, Samarqand tumani 10-sonli ixtisoslashtirilgan umumta’lim
maktabi, fizika fani o‘qituvchisi
Telefon: +99891 941 33 83; E-mail: odilovasarvinoz425@gmail.com
https://doi.org/10.5281/zenodo.14769709
Annotatsiya:
Маqоlada fizika darslarida umumiy o’rta ta’lim maktablarida
o’quvchilarning kognitiv mustaqilligini shakllantirishda va fzika faniga oid kompetensiyalarni
rivojlantirishda nostandart topshiriqlardan foydalanib, ularning intellektual fikrlash
qobiliyatlarini rivojlantirish orqali ularda evristik tixtirochilik va novatorlikka bo’lgan malaka
va ko’nikmalarni shakllantirishga alohida e’tibor berilgan. Asosiysi nostandart topshiriqlarni
yechish usullari berilgan.
Kalit so‘zlar:
Kognitiv yondoshuv, nostandart topshiriq, intellektual fikrlash, didaktika.
Mamlakatimiz ta’lim siyosatini rivojlantirishning hozirgi bosqichida ta’lim tizimini
modernizatsiya qilish uni yangi bosqichga ko‘tardi, bir so‘z bilan aytganda, yosh avlodni
tarbiyalash borasidagi yondashuvlarda tub o‘zgarishlar yuz berdi. Rivojlanish psixologiyasiga,
o‘quvchilarning ijtimoiy rivojlanishiga, shuningdek, ilmiy asoslangan uslublar orqali ijodiy va
tanqidiy fikrlashni rag‘batlantirishga alohida e’tibor qaratilmoqda. Asosiy yo'nalish
talabalarning mustaqil fikrlash qobiliyatini shakllantirish va o‘rganilayotgan materialni
kundalik hayotga moslashtirish.
Mamlakatimiz umumta’lim tizimida fizikani o‘qitish sifati dolzarb muammo bo‘lib,
bunda asosiy to‘siqlar talabalarning nazariy bilim va amaliy ko‘nikmalarni yetarli darajada
o‘zlashtirmaganligidir. Bu qiyinchiliklar o‘quv jarayonining hozirgi talablari fan bo‘yicha
mavjud bilim darajasi bilan to‘liq qanoatlantirmasligi bilan bog‘liq. Shu munosabat bilan
quyidagi ustuvorliklar belgilandi:
- darslik va o‘quv qo‘llanmalarini modernizatsiya qilish orqali maktablarda fizika fanini
o‘qitish sifatini oshirish;
-
o‘qitishning
zamonaviy
uslublarini,
jumladan,
axborot-kommunikatsiya
texnologiyalarini jadal joriy etish.
Zamonaviylik ta'lim jarayonini to'ldirishga innovatsion yondashuvlar zarurligini taqozo
etmoqda. Ota-onalar va o'quvchilar ta'lim mazmuniga tobora ko'proq dolzarb talablarni
qo'ymoqda, bu esa uni ilg'or metodologiyalar yordamida yangilashni talab qiladi.
Talabalarning kognitiv mustaqilligini rivojlantirish uchun ta'lim jarayonida nostandart
vazifalar muhim rol o'ynaydi. Ulardan foydalanish quyidagilarga imkon beradi:
- jismoniy muammolarni hal qilish va ilmiy loyihalarda ishtirok etish;
- asosiy tushunchalarni tushunishga ilmiy yondashuvdan foydalangan holda
laboratoriya ishlarini olib borish.
Nostandart topshiriqlardan foydalanish turli fanlar (fizika, matematika va tabiiy fanlar)
bilimlarini integratsiyalashuviga yordam beradi va talabalarning fanga qiziqishini oshiradi.
Bu, o'z navbatida, ularning vakolatlarini shakllantiradi:
- Mustaqillik;
- hayot muammolarini hal qilishda nostandart yondashuvlardan foydalanish qobiliyati.
150
Bunday vazifalarni kiritish rivojlanish psixologiyasini va darslarni o'tkazishning turli
shakllarini hisobga olishni o'z ichiga oladi: interfaol ma'ruzalardan tortib munozaralargacha,
javoblarni himoya qilish bilan testlar (masalan, "master-klass") va multimedia tarkibini
kiritish. Nostandart vazifalar real hayot elementlari va muammoli vaziyatlarni o'z ichiga olishi
mumkin.
Zamonaviy maktablarda ta'limni modernizatsiya qilishning bir qismi sifatida nostandart
yondashuv an'anaviy ta'lim shakllari bilan uyg'un bo'lishi kerak, masalan, 9-sinfda
molekulyar fizikani o‘rganishda o‘quvchilarga quyidagi vazifalarni taklif qilishingiz mumkin:
1. Berilgan tasvirlar asosida sovuq va issiq plazma orasidagi farqni aniqlang va
tavsiflang.
2. Ushbu ikki turdagi plazma xossalarini solishtiruvchi loyiha tuzing. Shunday qilib,
asosiy e'tibor nafaqat bilimlarni o'zlashtirishga, balki ahamiyatsiz bo'lmagan vazifalar orqali
tanqidiy fikrlashni rivojlantirishga ham qaratiladi.
1. Ta’sir kuchlarini tasir holati bilan juftlang.
1
Kulon kuchi
A
Massaga ega bo’lgan jisimlar orasidagi o’zaro ta’sir
kuchi
2
Amper kuchi
B
Magnit maydon tomonidan harakatdagi zaryadlangan
zarrachaga tasir kuchi
3
Lorens kuchi
C
Tinch turgan zaryadlar orasidagi o’zaro ta’sir kuchi
4
Gravititsiya kuchi
D
Magnit maydon tomonidan tokli o’tkazgichga ta’sir
kuchi
Javob: 1–C; 2–D; 3–B; 4–A.
2. Elektr maydon kuchlanganligi va elektr maydon potensialiga mos raqamlarni
jadvalning o’ng tomoniga yozing.
1) vektor kattalik, 2) skalyar kattalik, 3) birligi volt, 4) birligi N/kl, 5) kuchni
xarakteristikasi, 6) ishni xarakteristikasi, 7) φ-ning gradiyenti.
Fizik tushuncha nomi
Javob raqamlar
Elektr maydon kuchlanganligi
Elektr maydon potensiali
Javob:
Fizik tushuncha nomi
Javob raqamlar
Elektr maydon kuchlanganligi
1, 4, 5, 7
Elektr maydon potensiali
2, 3, 6
Xulosa o’rnida shuni aytish mumkinki, nostandart topshiriqlar bilan ishlash jarayonida
o‘quvchilarning fizika, matemaktika va tabiiy fanlar ummumiy holda fanlar integratsiyasi
asosida o‘quvchilarning fanga bo‘lgan qiziqishini ortishi bilan birga ularga kundalik hayotda
zaruriy vaziyatlarni bajarish jarayonida noodatiy usullar va yechimlar orqali fizika faniga
bo‘lgan qiziqishlarini kognitiv mustaqilligini shakllantirish o‘quvchilarning shaxsiy sifat va
fazilatlarini munosabatini o‘z ichiga oluvchi kompetensiyalar egallanadi.
References:
1.
A.K.Qutbedinov, E.A.Qudratov, N.A.Mirzayeva. Issiqlik hodisalari tushunchalarini “FSMU”
texnologiyasida loyihalash. Fizika fanini axborot va innovatsion texnologiyalar muhitida
151
o’qitishning zamonaviy tendensiyalari: muammo va yechimlar mavzusidagi respublika
ilmiyamaliy konferensiya materiallari 10-oktabr, 2023. Navoiy.
2.
Ҳамроева Севара Насриддиновна, Камолов Ихтиёр Рамазонович. “Педагогика
таълим муассасаларида бўлажак физика фани ўқитувчиларининг мантиқий фикрлаш
қобилиятини
stem
таълим
дастури
асосида
ривожлантириб
ўқитишни
такомиллаштириш”. Science and innovation International scientific journal. volume 1. issue
6. UIF-2022. 2181-3337.
3.
Tursunboy Izzatillo ugli Soliyev, Amrullo Mustafoyevich Muzafarov, Bahriddin
Faxriddinovich Izbosarov. Experimental determination of the radioactive equilibrium
coefficient between radionuclides of the uranium decay chain. International Scientific Journal
Theoretical&Applied Science. 801-804.
4.
С.С.Канатбаев,
И.Р.Камалов,
Д.И.Камолова,
Г.И.Сайфуллаева.
“Universum:
технические науки”. Россия. Декабрь, 2016. №12(33). 38-40 стр.
5.
Хушвақтов Бекмурод Нормуродович. “Innovative Fundamentals of Non-Traditional
Teaching (on The Example of The Optics Department)” Journal of Ethics and Diversity in
International Communication”. e-ISSN: 2792-4017. www.openaccessjournals.eu. Volume.1
Issue.3.
6.
Э. А. Кудратов Э. А. Аллаберганова, Г. М., Кутбеддинов, А. К., Каримов, А. М.,
Интерактивные методы обучения студентов естественных специальностей на
основании радиационных факторов экосистемы. Педагогика и современность ISSN:
2304-9065
7.
Sayfullayeva Gulhayo Ixtiyor qizi, Norqulov Madina Hamza qizi Astronomiyani аxbоrоt
tа’lim muhitlаridаn fоydаlаnib о‘qitishning pеdаgоgik tamoyillari// «Zamonaviy dunyoda
innovatsion tadqiqotlar: Nazariya va amaliyot» nomli ilmiy, masofaviy onlayn konferensiyasi
104-109
https://doi.org/10.5281/zenodo.10443860
8.
Sayfullayeva Gulhayo Ixtiyor qizi Namozova Nilufar Tuxtamurodovna Astronomiya
fanini o’qitishda elektron darsliklarning o’ziga xos xususiyatlari va afzalliklari// Journal of
Universal Science Research 1 (10), 873-877
