48
O‘QISH SAVODXONLIGI DARSIDA BOSHLANG‘ICH TA’LIM
O‘QUVCHILARINING KREATIVLIK QOBILIYATINI SHAKLLANTIRISH
Abduraxmonova O‘g‘iloy Sharofiddinovna
Jizzax davlat pedagogika universiteti boshlang‘ich ta’lim fakulteti
Boshlang‘ich ta’lim yo‘nalishi 1-bosqich talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15362242
Annotatsiya:
Ushbu maqolada o‘qish savodxonligi darslarida boshlang‘ich sinf
o‘quvchilarining kreativ fikrlash qobiliyatini shakllantirish masalalari yoritilgan. Muallif
kreativlikni rivojlantirishda matn ustida ishlash, savol-javoblar, muammoli vaziyatlar
yaratish, vizual vositalardan foydalanish kabi samarali metodlarga to‘xtaladi. O‘qituvchining
yondashuvi, darsning interaktivligi va bolalarning erkin fikrlashi uchun imkoniyat yaratish
muhim omil sifatida ko‘riladi. Maqolada nazariy yondashuvlar bilan bir qatorda amaliy
misollar ham keltirilgan.
Аннотация:
В данной статье освещаются вопросы формирования креативного
мышления учащихся начальных классов на уроках читательской грамотности. Автор
останавливается на эффективных методах развития креативности, таких как работа с
текстом, вопросы и ответы, создание проблемных ситуаций, использование
визуальных средств. Подход учителя, интерактивность урока и создание условий для
свободного мышления детей рассматриваются как важные факторы. В статье
приведены не только теоретические подходы, но и практические примеры.
Annotation:
This article addresses the development of creative thinking skills in
primary school students during reading literacy lessons. The author highlights effective
methods for fostering creativity, such as working with texts, question-and-answer activities,
creating problem situations, and using visual aids. The teacher's approach, lesson
interactivity, and providing opportunities for students to express their thoughts freely are
considered key factors. The article includes both theoretical perspectives and practical
examples.
Kalit so‘zlar:
O‘qish savodxonligi, kreativlik, boshlang‘ich ta’lim, metodika, fikrlash,
interaktiv dars, bolalar faoliyati, ta’lim tizimi, rolli o‘yinlar, ertak, mini-sahna ko‘rinishlar,
zamonaviy, ko‘nikma, klaster, venn diagrammasi, insert usullar.
Ключевые слова:
Грамотность чтения, креативность, начальное образование,
методика, мышление, интерактивный урок, деятельность детей, система образования,
ролевые игры, сказка, мини-сценки, современный, навык, кластер, диаграмма Венна,
метод INSERT.
Keywords:
Reading literacy, creativity, primary education, methodology, thinking,
interactive lesson, children’s activity, education system, role-playing games, fairy tale, mini-
scenes, modern, skill, cluster, Venn diagram, INSERT method.
Hozirgi kunda ta‘lim jarayonida o‘quvchilarning ijodiy fikrlashini rivojlantirish muhim
ahamiyat kasb etmoqda. Ayniqsa, boshlang‘ich ta’lim bosqichida bolalarning tafakkuri,
dunyoqarashi va kreativlik qobiliyatlarini shakllantirish kelajakda ularning mustaqil
fikrlovchi shaxs bo‘lib yetishishida muhim rol o‘ynaydi. O‘qish savodxonligi darsi esa bu
jarayonda asosiy vositalardan biri bo‘lib, o‘quvchilarda adabiy-estetik didni, matn bilan
ishlash ko‘nikmasini, obrazli fikrlashni rivojlantirishga xizmat qiladi.
49
O‘qish savodxonligi va kreativlik tushunchalari
O‘qish savodxonligi bu — o‘quvchilarning matnni tushunishi, tahlil qilishi va unga
munosabat bildira olish qobiliyatidir. Kreativlik esa — yangicha fikrlay olish, mavjud
muammolarga noodatiy yechimlar topish, ijodkorlik bilan yondashish demakdir. Ushbu ikki
tushuncha o‘zaro uzviy bog‘liq bo‘lib, o‘quvchining o‘qigan matni asosida obrazlar yaratishi,
suhbatga kirishishi, rol o‘ynashi uning kreativ tafakkurini rivojlantiradi.
Kreativlikni rivojlantirishda o‘qish savodxonligi darsining o‘rni
Kreativlikni shakllantirish uchun o'qituvchi bir nechta usullardan foydalanishi mumkin.
Misol uchun, darsda ochiq savollar berish, rasm asosida hikoya tuzish, yakunlanmagan matnni
davom ettirish, rolli o'yinlar tashkil etish - bularning barchasi bolalarning erkin va noodatiy
fikrlashiga turtki bo'ladi. Shuningdek, bolalar o'rtasida kichik guruhlarda ish olib borish, o'z
fikrlarini himoya qilishga o'rgatish ham kreativlikni kuchaytiradi.
O‘qish darslarida kreativlikni shakllantirish uchun quyidagi usullar samarali
hisoblanadi:
Rolli o‘yinlar — ertak yoki hikoya asosida qahramonlar obrazini gavdalantirish.
Matn asosida rasm chizish — o‘quvchi matndan olgan taassurotini tasviriy ifodalash
orqali o‘z dunyoqarashini namoyon qiladi.
Erkin ijodiy topshiriqlar — “Agar sen qahramon bo‘lsang, nima qilarding?”, “Qanday
yakunni xohlaysan?” kabi savollar orqali o‘quvchi mustaqil fikrlashga undaladi.
Mini-sahna ko‘rinishlari — o‘quvchilar hikoya yoki ertakni jonlantirib ijro etadilar.
Ijodiy yozuv mashqlari — ertak yozish, she’r tuzish, yangi qahramon yaratish.
Dars jarayonida kreativlikni shakllantirish misollari
Masalan, “Zumrad va Qimmat” ertagini o‘qigan o‘quvchilarga quyidagicha topshiriqlar
berilishi mumkin:
“Agar sen Zumrad bo‘lsang, boshqa qanday yo‘l tutarding?”
“Senga yoqmagan joyini o‘zgartirib yoz.”
“Bu ertakka zamonaviy davrda sodir bo‘lgan voqealar asosida davom yoz.”
Bu kabi topshiriqlar bolalarda o‘z fikrini erkin bayon qilish, voqealarga turlicha qarash,
yangi g‘oya ishlab chiqish ko‘nikmasini hosil qiladi.
O‘qituvchining roli
Boshlang‘ich sinf o‘qituvchisi kreativlikni shakllantirishda quyidagilarga e’tibor
qaratishi kerak:
O‘quvchilarning har qanday fikrini qadrlash va rag‘batlantirish;
O‘quvchini erkin fikrlashga undovchi savollar berish;
Turli metod va texnologiyalar (klaster, Venn diagrammasi, insert usuli)dan
foydalanish;
O‘quv muhitini qulay, ishonchli va ijodiy muhitga aylantirish.
O‘qitishda muammoli ta’limdan foydalanish ham, kreativ qobiliyatni shakllantirishda
samarali hisoblanadi. O‘quvchilarning biror-bir haqiqatni mustaqil izlashi va kashf etishi bilan
bog‘liq bo‘lgan ta’lim metodlaridan evristik yoki tadqiqotchilik metodlari bilan birga
o‘quvchilarni ijodiy fikr “laboratoriyasi”ga olib kiradigan jarayon ham asosiy ahamiyatga
egadir. Muammoli ta’lim shu jihatdan bir qancha afzalliklarga ega:
U o‘quvchilarni mantiqiy, ilmiy, didaktik, ijodiy fikrlashga o‘rgatadi.
50
U o‘quv materialini ishonarli qiladi, bu bilan bilimlarning e’tiqodga aylanishiga
ko‘maklashadi.
U odatda, ancha ta‘sirchan bo‘lib, chuqur intellektual his-tuyg‘ular, shu jumladan
ko‘tarinki ruh, hissini o‘z imkoniyatlari va kuchiga ishonch tuyg‘usini vujudga keltiradi,
shuning uchun u o‘quvchilarni qiziqtiradi, o‘quvchilarda ilmiy bilishga jiddiy qiziqishni tarkib
toptiradi.
Haqiqat qonuniyatining mustaqil “kashf etilishi” olingan bilimlarni unutmasligi aniqlab
chiqilgan, mustaqil hosil qilingan bilimlar unutilgan taqdirda ham ularni tezda qayta tiklash
mumkin.
O‘qish savodxonligi darslari — nafaqat o‘quvchining nutqiy va mantiqiy tafakkurini
rivojlantiradi, balki ularni ijodiy fikrlashga undaydi. Darsni to‘g‘ri tashkil etish, ijodkorlikka
undovchi metodlardan foydalanish orqali o‘quvchilarda kreativlik qobiliyatini muvaffaqiyatli
shakllantirish mumkin. Bu esa yosh avlodni har tomonlama yetuk, mustaqil fikrlovchi shaxs
sifatida tarbiyalashda muhim omildir.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Haydarov.Sh.Sh. “Boshlang‘ich ta’limda kreativlikni rivojlantirish metodikasi.” —
Toshkent: Fan, 2021.
2.
Nazarova.G.T. “O‘qish savodxonligi va matn bilan ishlash metodikasi.” — Toshkent:
O‘qituvchi, 2020.
3.
Begmatova.M.M. “Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining ijodiy tafakkurini shakllantirishda
ilg‘or pedagogik texnologiyalardan foydalanish.” — “Pedagogik mahorat” jurnali, 2022-yil,
№3.
4.
Yusufaliyeva G.A, Abduraxmonova N.N, To‘rabekova A.M “Boshlang‘ich sinf
o‘quvchilarida kreativ qobiliyatlarni rivojlantirishda o‘qituvchining roli” maqolasi.
