49
MAQSADLI JAMG‘ARMALAR BILAN BOG‘LIQ XARAJATLARNI
AVTOMATLASHTIRILGAN TIZIMLARDA AKS ETTIRISH YO‘LLARI
Sharobiddinov Ahrorbek Qosimjon o‘g‘li
Andijon davlat texnika instituti 4-bosqich
“Buxgalteriya hisobi va audit” yo‘nalishi talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15463905
Annotatsiya:
Ushbu tezisda byudjet tashkilotlarida davlat maqsadli jamg‘armalari
hisobidan amalga oshiriladigan xarajatlarni zamonaviy avtomatlashtirilgan axborot tizimlarida
– xususan, UzASBO va byudjet nazorati platformalarida – to‘g‘ri aks ettirish, nazorat qilish va
tahlil qilish mexanizmlari yoritiladi. Mablag‘lar harakatining shaffofligi, xarajatlarning
maqsadliligi va moliyaviy hisobotlarda ishonchlilikni oshirishga xizmat qiluvchi raqamli
yechimlar o‘rganiladi.
Kalit so‘zlar:
Davlat jamg‘armalari, byudjet xarajatlari, UzASBO, avtomatlashtirilgan
tizim, maqsadli mablag‘lar, hisob-kitob, moliyaviy nazorat, tahliliy modul.
Bozor iqtisodiyotida davlat tomonidan maqsadli jamg‘armalar orqali ijtimoiy va strategik
yo‘nalishlarni moliyalashtirish dolzarb masalalardan biri hisoblanadi. Ushbu mablag‘larning
aniq yo‘naltirilishi va samarali ishlatilishi bevosita ularning buxgalteriya hisobida to‘g‘ri aks
ettirilishiga bog‘liqdir. Ayniqsa, byudjet tashkilotlarida sog‘liqni saqlash, ta’lim, infratuzilma,
ijtimoiy himoya kabi sohalarda foydalaniladigan maqsadli fondlar xarajatlarini real va shaffof
yuritish uchun zamonaviy avtomatlashtirilgan hisob-kitob tizimlari joriy etilmoqda. Shu nuqtai
nazardan, UzASBO tizimi, soliq.uz portali va boshqa raqamli monitoring platformalari orqali
ushbu mablag‘larni hisobda aks ettirishning metodologik va amaliy jihatlarini chuqur o‘rganish,
mavjud muammolarni aniqlab, takliflar ishlab chiqish ilmiy va amaliy ahamiyat kasb etadi.
Maqsadli jamg‘armalardan moliyalashtiriladigan xarajatlar byudjet tashkilotlari
faoliyatining muhim qismini tashkil etadi. Ushbu mablag‘lar davlat tomonidan aniq maqsadlar
uchun, ya’ni dori-darmon, oziq-ovqat, ijtimoiy nafaqalar, qurilish, rekonstruksiya, mehnat haqi
yoki ijtimoiy loyihalarni moliyalashtirish uchun ajratiladi. Bunday mablag‘lar harakatini
belgilangan tartibda hisobga olish, ularning ishlatilishida maqsadlilik, qonuniylik va shaffoflikni
ta’minlash eng muhim vazifa hisoblanadi.
Avvalgi yillarda buxgalteriya hisoblari qog‘oz ko‘rinishida yuritilgan bo‘lib, bu nafaqat
inson xatolariga olib kelgan, balki mablag‘lar harakatining kechikishiga, hisobotlardagi
noaniqliklarga ham sabab bo‘lgan. Hozirgi kunda ushbu jarayon avtomatlashtirilgan tizimlar –
xususan, UzASBO, DFI axborot bazasi, Soliq.uz integratsion platformasi, davlat xaridlari portali
orqali raqamli shaklga o‘tkazilmoqda. Ushbu tizimlar yordamida har bir xarajat kodi, smeta
bandi, shartnoma raqami va to‘lov sanasigacha aniq qayd etilib, moliyaviy hisobotlarda darhol
aks ettiriladi.
UzASBO – bu davlat byudjeti mablag‘lari harakatini real vaqt rejimida qayd etuvchi
yagona elektron platforma bo‘lib, u orqali maqsadli jamg‘armalardan foydalanish, qoldiqlarni
kuzatish, xarajatlar dinamikasini tahlil qilish va hisobotlar tayyorlash imkonini beradi. Ushbu
tizimda moliyalashtirish manbasi alohida ko‘rsatiladi, ya’ni ajratilgan har bir mablag‘ uchun
alohida hisob raqami, subkonto va smeta bandi belgilanadi. Bu esa auditorlik va nazorat
jarayonlarida har bir mablag‘ning manbasi va sarfi ustidan real nazorat o‘rnatishga imkon
beradi.
50
Maqsadli mablag‘lar bo‘yicha to‘lovlar faqat smeta va moliyalashtirish rejasiga muvofiq
ruxsat etiladi. Har bir to‘lov uchun UzASBO orqali oldindan shakllantirilgan byudjet ilovasi,
kelishuv protokoli va shartnoma mavjud bo‘lishi lozim. Bu hujjatlar platformada elektron
ko‘rinishda ilova qilinadi va moliyaviy mutasaddilar tomonidan elektron imzo bilan
tasdiqlanadi. Shundan so‘nggina to‘lov amalga oshiriladi. Bunday yondashuv inson aralashuvini
kamaytiradi, xatoliklar ehtimolini pasaytiradi va tezkorlikni ta’minlaydi. Shu bilan birga, davlat
moliyaviy nazorati organlari buxgalteriya harajatlarini ulangan portallar orqali real vaqt
rejimida kuzatib borishlari mumkin bo‘ladi.
Avtomatlashtirilgan tizimlarda maqsadli fondlar xarajatlarini aks ettirishda yana bir
muhim jihat – bu modellar va tahliliy modullar orqali xarajatlarning iqtisodiy samaradorligini
aniqlashdir. Masalan, UzASBO va DFI modullarida tashkilot o‘zining maqsadli xarajatlarini
ko‘rsatkichlar asosida tahlil qilishi, xuddi shu turdagi boshqa tashkilotlar bilan solishtirishi,
normativga mosligini aniqlashi va ortiqcha yoki maqsadsiz xarajatlarni oldini olishi mumkin.
Buxgalterlikda bunday funksiya ilgari faqat qo‘lda bajarilar edi.
Shuningdek, avtomatlashtirilgan tizimlar orqali faoliyat ko‘rsatish byudjet tashkilotlariga
foydalanuvchi darajasida cheklovlar, imzo huquqlari, moliyaviy ruxsat darajalarini sozlash
imkonini beradi. Bu esa mablag‘larni noqonuniy ishlatish holatlariga qarshi kuchli ichki nazorat
mexanizmini yaratadi. Tizimdagi avtomatik loglar, vaqt muhri (timestamp) va hujjat aylanishi
tarixi audit uchun muhim dalil bo‘lib xizmat qiladi. Shu orqali moliyaviy intizom
mustahkamlanadi, va davlat mablag‘larining real maqsadlarda ishlatilgani hujjatli isbotlanadi.
So‘nggi yillarda O‘zbekiston Respublikasida budjet tashkilotlari tomonidan davlatning
maqsadli fondlari hisobidan moliyalashtiriladigan xarajatlar bo‘yicha avtomatlashtirilgan
tizimlar samaradorligini baholash maqsadida bir qator empirik tahlillar o‘tkazildi. Jumladan,
2022–2024 yillar davomida sog‘liqni saqlash, xalq ta’limi va madaniyat sohasi tashkilotlari
misolida olib borilgan kuzatuvlar shuni ko‘rsatdiki, UzASBO tizimi joriy qilinganidan so‘ng
to‘lovlarning aniqligi va hisobotlarning tayyorlanish tezligi sezilarli darajada oshgan. Misol
uchun, 2021-yilda dori-darmon xarajatlari bo‘yicha 18 foiz hollarda hujjatdagi xatoliklar,
yo‘nalmagan yoki noto‘g‘ri band bo‘yicha ajratmalar aniqlangan bo‘lsa, 2023-yilda bu
ko‘rsatkich 5 foizdan oshmagan.
Avtomatlashtirilgan tizimlar orqali xarajatlarni aks ettirish imkoniyati ularni smetaga
muvofiqligini oldindan tekshirishni ta’minlaydi. Tahlil davomida aniqlanishicha, qo‘lda
yuritilgan hisobda smeta bandiga noto‘g‘ri yo‘naltirish, bir necha bor to‘lov qilish, ajratilgan
mablag‘ miqdoridan ortiq sarflash holatlari uchragan. Biroq UzASBO orqali bu holatlarning
aksariyati avtomatik tarzda filtrlanadi, tizim tomonidan xatoliklar bloklanadi yoki
foydalanuvchiga ogohlantirish chiqariladi.
Soliq.uz portali bilan integratsiya orqali tashkilotlar davlat byudjetidan ajratilgan
maqsadli mablag‘lar bo‘yicha to‘lovlar haqidagi ma’lumotlarni real vaqt rejimida kuzatish
imkoniyatiga ega bo‘ldilar. Shu orqali, masalan, Andijon viloyati Sog‘liqni saqlash boshqarmasi
2022–2023 yillarda jami 187,4 mlrd so‘mlik dori-darmon xarajatlarini avtomatlashtirilgan
tartibda aks ettirib, hisobotlarni 100% elektron shaklda taqdim etgan. Bu natijalar shuni
ko‘rsatadiki, tizimlar nafaqat hisobotlar sifatini, balki byudjet intizomini ham oshirgan.
Tahlil davomida aniqlangan muammolar ham mavjud. Jumladan, ayrim hollarda
foydalanuvchilar tomonidan noto‘g‘ri band tanlanishi, ikkita xarajatni bitta to‘lov orqali aks
ettirishga urinilishi, shartnoma va hujjatlarni tizimga kech joylashtirish holatlari uchramoqda.
51
Bu xatoliklar, asosan, foydalanuvchilarning tizimdan noto‘g‘ri foydalanishi, yoki tizim
interfeysining murakkabligi bilan bog‘liq. Shuningdek, UzASBO tizimining ayrim modullari hali
to‘liq ishlab chiqilmagan bo‘lib, qo‘shimcha integratsiyalar zarurligini ko‘rsatadi.
Shunga qaramay, avtomatlashtirilgan tizimlar yordamida davlat maqsadli fondlari
hisobidan amalga oshirilgan xarajatlarning aniqligi, maqsadliligi, va hisobotlardagi shaffofligi
sezilarli darajada oshgan. Tahlil natijalariga ko‘ra, tizim joriy qilingan korxonalarda 2023-yilda
xarajatlarning 97 foizi smetaga to‘liq mos holda o‘tkazilgan. Bu esa avtomatlashtirilgan
tizimlarning samaradorligini ochiq ifodalaydi.
Maqsadli jamg‘armalar bilan bog‘liq xarajatlarni avtomatlashtirilgan tizimlarda aks
ettirish byudjet intizomi, moliyaviy nazorat, audit va shaffoflikning eng muhim vositasidir.
UzASBO kabi tizimlar orqali har bir mablag‘ning manbasi, yo‘nalishi, xarajat kodi va hujjatli
asoslari real vaqt rejimida qayd etilishi davlat byudjeti samaradorligini oshirishda katta rol
o‘ynaydi. Biroq bu tizimlarni mukammal ishlatish uchun foydalanuvchilarning malakasini
oshirish, tizim interfeyslarini takomillashtirish va barcha modullarni to‘liq integratsiya qilish
talab etiladi. Shuningdek, avtomatlashtirilgan tizimlarning tahliliy imkoniyatlarini kengaytirish
orqali nafaqat hisob yuritish, balki qaror qabul qilishni ham optimallashtirish mumkin. Bu esa,
kelajakda byudjet tashkilotlari uchun strategik boshqaruv asosida ishlash imkoniyatini
yaratadi.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
O‘zbekiston Respublikasi “Byudjet kodeksi”, 2022-yilgi tahrir.
2.
UzASBO – Avtomatlashtirilgan buxgalteriya tizimi bo‘yicha Yo‘riqnoma, Moliya vazirligi,
2023.
3.
O‘zbekiston Respublikasi Moliya vazirligi – “Byudjet tashkilotlarida smeta va xarajatlar
hisobi”, 2022.
4.
DFI – “Maqsadli mablag‘larni nazorat qilish axborot tizimi: holat va istiqbollar”, 2023-yilgi
hisobot.
5.
Andijon Sog‘liqni Saqlash Boshqarmasi – 2022–2024-yillar byudjet ijrosi tahlili.
6.
EY Uzbekistan – “Davlat moliyasini raqamlashtirishda xalqaro amaliyot”, 2023.
7.
Karimov Z.R. – “Davlat xarajatlarining byudjet nazorati”, TDIU, 2021.
