123
SOLIQ TEKSHIRUVLARI AMALIYOTIDA YURIDIK SHAXSLARNING SOLIQ
INTIZOMI VA AUDITNING ROLI
Fozilov Ziyoxiddin Mo‘ydinjon o‘g‘li
Andijon davlat texnika instituti 4-bosqich
“Buxgalteriya hisobi va audit” yo‘nalishi talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15463529
Annotatsiya:
Ushbu tezis ishida yuridik shaxslarning soliq intizomi darajasini
baholashda soliq tekshiruvlari va auditorlik nazoratining o‘rni tahlil qilinadi. Tadqiqotda soliq
tekshiruvlarining huquqiy asoslari, o‘tkazish shakllari, yuridik shaxslar tomonidan yo‘l
qo‘yilayotgan xatolar va ularni audit vositasida aniqlash imkoniyatlari ko‘rib chiqilgan.
Shuningdek, soliq tekshiruvlarining yuridik shaxslar moliyaviy holatiga ta’siri va soliq
intizomini ta’minlashdagi audit mexanizmlari chuqur yoritilgan.
Kalit so‘zlar:
soliq intizomi, soliq tekshiruvlari, yuridik shaxslar, soliq auditi, soliq
xatolari, moliyaviy nazorat.
Bozor iqtisodiyoti sharoitida yuridik shaxslarning soliqqa oid majburiyatlarini to‘liq va
o‘z vaqtida bajarmasligi davlat byudjeti daromadlarining barqarorligiga bevosita ta’sir
ko‘rsatadi. Shu bois, soliq tekshiruvlari orqali soliq intizomini oshirish, yashirin daromadlar va
soliqdan bo‘yin tovlash holatlarini aniqlash dolzarb vazifalardan biri hisoblanadi. Yuridik
shaxslar faoliyatida soliq qonunchiligiga rioya etilishini nazorat qilishda soliq tekshiruvlari
bilan bir qatorda auditorlik tekshiruvlarining ham o‘rni ortib bormoqda. Mazkur tezisda aynan
soliq intizomini ta’minlashda soliq tekshiruvlari va audit mexanizmlari qanday ishlashi tahlil
qilinadi.
Yuridik shaxslar faoliyatida soliq intizomi — bu ularning soliq qonunchiligi talablariga
to‘liq rioya qilgan holda o‘z vaqtida va to‘g‘ri soliq to‘lovlarini amalga oshirishi bilan bog‘liq
tushunchadir. Soliq intizomini mustahkamlashda eng muhim vositalardan biri soliq organlari
tomonidan amalga oshiriladigan tekshiruvlardir. Soliq kodeksining 132–137-moddalariga
asosan, soliq tekshiruvlari rejali va rejasiz shakllarda, kameral, sayyor yoki tematik tarzda
o‘tkaziladi.
Amaliyotda eng ko‘p uchraydigan holatlardan biri bu hisobot davrlarida to‘g‘ri soliq
hisob-kitob qilinmasligi, soliqqa tortilmaydigan daromadlar noto‘g‘ri ko‘rsatilishi yoki
xarajatlarning asossiz oshirilishidir. Bunday holatlar korxonalarda soliq tekshiruvlari paytida
aniqlanadi va katta miqdordagi qo‘shimcha soliq summalarining hisoblanishiga, jarima va
penya belgilanilishiga olib keladi.
Soliq tekshiruvlari o‘z mohiyatiga ko‘ra aniqlovchi, tuzatuvchi va profilaktik
funktsiyalarni bajaradi. Bu orqali soliq to‘lovchilar soliq intizomiga jiddiy yondashishga majbur
bo‘ladi. Biroq, soliq organlari tomonidan o‘tkaziladigan tekshiruvlar doim ham barcha
xatoliklarni qamrab olmaydi. Shu sababli, ichki va tashqi auditorlik tekshiruvlari soliq
intizomini oshirishda muhim qo‘shimcha vosita bo‘lib xizmat qiladi.
Audit orqali yuridik shaxslar o‘z moliyaviy hisobotlaridagi xatoliklarni aniqlash, soliq
tavakkalchiliklarini baholash va ularni bartaraf etish imkoniyatiga ega bo‘ladi. Ayniqsa,
korxonada ichki nazorat tizimi to‘g‘ri tashkil etilgan bo‘lsa, soliq auditi orqali salbiy
oqibatlarning oldini olish mumkin. Auditorlik tekshiruvlari yuridik shaxslarni mas’uliyatli soliq
siyosatini yuritishga, soliq rejasi tuzishga va soliq yuki prognozini shakllantirishga yo‘naltiradi.
124
Soliq tekshiruvlarining amaliyoti yuridik shaxslar moliyaviy intizomi va qonuniy faoliyat
yuritishini baholovchi eng muhim vositalardan biri bo‘lib, ular orqali korxonalarning davlat
oldidagi soliqqa oid majburiyatlarni bajarish darajasi aniqlanadi. O‘zbekiston Respublikasi
Davlat soliq qo‘mitasi tomonidan muntazam olib borilayotgan sayyor va kameral tekshiruvlar
natijalari asosida soliq intizomi bilan bog‘liq ko‘plab muammolar yuzaga chiqayotgani
kuzatilmoqda. Ayniqsa, yirik xo‘jalik subyektlari tomonidan foyda solig‘i, qo‘shilgan qiymat
solig‘i, mol-mulk va yer soliqlari bo‘yicha noto‘g‘ri hisob-kitoblar, xarajatlar asossiz
ko‘rsatilishi, ayrim daromad turlari yashirilishi singari qonunbuzilish holatlari soliq
tekshiruvlari davomida ochib berilmoqda. Bu esa yuridik shaxslar faoliyatida soliq intizomi
darajasining har doim ham yetarli emasligini ko‘rsatadi.
Davlat soliq qo‘mitasi 2023 yilda o‘tkazgan tahlillarga ko‘ra, barcha sayyor
tekshiruvlarning 70 foizdan ortig‘ida qonunbuzilish holatlari aniqlangan va qo‘shimcha
ravishda 1,3 trillion so‘mga yaqin soliq summalari undirilgan. Bu ko‘rsatkichlar yuridik
shaxslar o‘z moliyaviy faoliyatini yuritishda soliq qonunchiligiga to‘liq amal qilmayotganini
anglatadi. Amalda ko‘p hollarda xodimlarning yetarli bilimga ega emasligi, hisob-kitoblarning
avtomatlashtirilmaganligi, ichki nazorat tizimining sustligi soliq xatolariga sabab bo‘lmoqda.
Ayniqsa, yangi tashkil topgan yoki kichik biznes subyektlari bo‘lgan yuridik shaxslarda soliq
hisobi yuritishda ko‘plab metodik va amaliy kamchiliklarga yo‘l qo‘yiladi. Bu esa davlat
budjetiga tushumlarning kamayishiga hamda korxonalarning o‘ziga nisbatan moliyaviy xavf va
jazo choralarining oshishiga olib keladi.
Shunday muammolar fonida soliq auditi va mustaqil auditorlik tekshiruvlarining
ahamiyati yanada oshadi. Amaliyotda auditorlik xulosalari soliq organlariga ma’lumot taqdim
etishda asosiy manba sifatida foydalaniladi. Masalan, “Orient Plast” MChJda tashqi auditorlar
tomonidan 2022 yil moliyaviy hisobotida QQS bo‘yicha 224 million so‘mlik xatolik aniqlangan
va korxona ushbu xatoni o‘z vaqtida bartaraf etgan. Bu esa sayyor soliq tekshiruvi paytida
jarima qo‘llanilishining oldini olgan. Ana shunday misollar audit orqali soliq
tavakkalchiliklarini kamaytirish va soliq intizomini mustahkamlash imkoniyatlarini yaqqol
ko‘rsatadi.
Shuningdek, auditorlik xizmatlari yordamida yuridik shaxslar o‘z soliq strategiyasini
shakllantirishi, xarajatlar va daromadlar tarkibini tahlil qilish orqali soliqqa tortiladigan bazani
optimallashtirish imkoniyatiga ega bo‘ladi. Ichki auditorlik xizmatlari muntazam monitoring
orqali faoliyatning barcha bosqichida nazoratni ta’minlab, soliq xavflarini real vaqt rejimida
aniqlab beradi. Bu esa nafaqat soliq tekshiruvlari davomida aniqlanadigan muammolarni
kamaytiradi, balki korxonaning obro‘si va moliyaviy shaffofligini oshirishga xizmat qiladi.
Boshqa tomondan, soliq tekshiruvlarining o‘zbekistonda bosqichma-bosqich
raqamlashtirilayotgani, masalan, "Risk-tahlil" avtomatlashtirilgan tizimlari orqali tekshiruv
subyektlarini tanlab olish amaliyoti, soliq intizomini rag‘batlantirishda muhim rol o‘ynamoqda.
Ushbu tizim asosida yuqori xavfli subyektlar aniqlanib, ularni tekshiruvga jalb qilish orqali
nazorat sifatliroq olib boriladi. Tekshiruv natijalari audit faoliyati bilan solishtirilib, tegishli
tizimlar orqali korxonaga tavsiyalar beriladi. Bu esa soliq hisobining shaffofligini ta’minlash
bilan birga, yuridik shaxslar faoliyatida ochiqlik va ishonchlilikni kuchaytiradi.
Tahlillar shuni ko‘rsatadiki, yuridik shaxslar uchun soliq intizomini shakllantirishda soliq
tekshiruvlari asosiy vosita bo‘lsa, audit esa ushbu vositaning muqobil va profilaktik shakli
125
sifatida xizmat qiladi. Har ikki yondashuv bir-birini to‘ldirib, korxonalarda moliyaviy intizom,
qonuniylik va iqtisodiy barqarorlikni ta’minlashda beqiyos ahamiyatga ega.
Yuridik shaxslarning soliq intizomini oshirishda soliq tekshiruvlari va auditorlik nazorati
o‘zaro bir-birini to‘ldiruvchi tizimlar hisoblanadi. Soliq tekshiruvlari orqali qonunbuzarliklar
aniqlanib, davlat byudjeti daromadlari barqaror ta’minlansa, audit esa bu xatoliklarning oldini
olish, profilaktika qilish va ichki nazoratni kuchaytirish vositasi bo‘lib xizmat qiladi. Korxonalar
o‘z faoliyatini to‘g‘ri yuritish uchun mustaqil audit xizmatidan muntazam foydalanishi, soliq
risklarini baholab, moliyaviy axborotni shaffof yuritishga intilishi lozim. Davlat soliq xizmati
esa audit tizimini rivojlantirish orqali soliq intizomini mustahkamlashga xizmat qiluvchi
muhim islohotlarni davom ettirishi kerak.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
O‘zbekiston Respublikasi Soliq kodeksi, 2022-yil tahriri
2.
“Moliyaviy audit va soliq tekshiruvlari” – M.Isroilov, Toshkent, 2021
3.
O‘zbekiston Respublikasi Davlat soliq qo‘mitasi statistik byulleteni – 2023 yil
4.
– Normativ-huquqiy hujjatlar bazasi
5.
– Soliq qo‘mitasining rasmiy veb-sayti
6.
S.S. G‘ulomov, Q. Qoraboyev – “Iqtisodiy tahlil” darsligi, Toshkent, 2020
7.
Mirzaahmedov M.T. – “Buxgalteriya va soliq hisobi asoslari”, 2021
