119
AMORTIZATSIYA SIYOSATI VA ULARNING KORXONA RESURSLARIDAN
FOYDALANISHGA TA’SIRI
Isaqjonov Akbarali Adhamjon o‘g‘li
Andijon davlat texnika instituti 4-bosqich
“Buxgalteriya hisobi va audit” yo‘nalishi talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15463508
Annotatsiya:
Mazkur tezisda korxonalarda amortizatsiya siyosatining shakllanishi,
hisobga olish usullari va uning moddiy-texnik resurslardan foydalanish samaradorligiga ta’siri
o‘rganiladi. Amortizatsiya — asosiy vositalar qiymatini bosqichma-bosqich mahsulot
tannarxiga o'tkazish mexanizmi sifatida korxonaning moliyaviy boshqaruvida strategik rol
o‘ynaydi. Tezisda turli amortizatsiya usullarining soliq va moliyaviy oqibatlari, investitsiya
salohiyatiga ta’siri hamda ishlab chiqarish resurslarining yangilanish sur’ati bilan bog‘liqligi
yoritilgan. Shuningdek, amaliy tahlil asosida samarali amortizatsiya siyosatining ishlab
chiqarish faoliyatiga ijobiy ta’siri asoslab berilgan.
Kalit so‘zlar:
amortizatsiya, asosiy vositalar, resurslardan foydalanish, buxgalteriya
hisobi, yangilanish koeffitsienti, investitsiya siyosati.
Korxonaning asosiy ishlab chiqarish vositalari faoliyat samaradorligini belgilovchi
resurslardan biri hisoblanadi. Ushbu vositalar va resurslarning eskirishini to‘g‘ri baholash,
ularning qiymatini iqtisodiy faoliyat davomida bosqichma-bosqich mahsulot tannarxiga
o‘tkazish, kelajakda ularni yangilash uchun ichki moliyaviy manba yaratish amortizatsiya
hisobining asosiy maqsadidir. Amortizatsiya siyosati nafaqat buxgalteriya va soliq hisobining
texnik masalasi, balki kapital aktivlardan foydalanish, ularning qayta investitsiya qilinish
sur’ati va korxona rivojlanish strategiyasi bilan bog‘liq ko‘p qirrali iqtisodiy vosita hisoblanadi.
Shunday ekan, korxonada tanlangan amortizatsiya siyosatining oqilona tashkil etilishi
resurslardan foydalanish samaradorligini oshirishda muhim omil hisoblanadi.
Amortizatsiya — bu asosiy vositalarning eskirgan qismini mahsulot tannarxiga o'tkazish
va shu orqali ularning qiymatini moliyaviy jihatdan qoplash mexanizmidir. Amortizatsiya
hisobining asosiy vazifalari: asosiy vositalarning xizmat muddati davomida qiymatini hisobga
olish, amortizatsiya ajratmalarini shakllantirish, yangilanish fondini to‘plash va xarajatlarni
soliq maqsadida asoslashdan iboratdir. Amortizatsiya siyosati buxgalteriya siyosatining
ajralmas qismi bo‘lib, unda amortizatsiya usuli, ajratmalar davriyligi, hisoblash ob’ekti va
normasi belgilab olinadi. O‘zbekiston Respublikasi qonunchiligida amortizatsiya hisoblashning
quyidagi usullari mavjud: chiziqli (teng miqdorda), kamayib boruvchi qoldiq usuli, ishlab
chiqarish hajmiga bog‘liq usul va tezlashtirilgan amortizatsiya usuli.
Amortizatsiya usuli tanlanishida ishlab chiqarish vositalarining texnik holati, foydalanish
rejimi, ularning yangilanish ehtiyoji va soliq yukini optimallashtirish omillari hisobga olinadi.
Masalan, chiziqli usul barqaror amortizatsiya ajratmalarini ta’minlaydi, biroq investitsiyalarni
tezda qoplash imkonini bermaydi. Kamayib boruvchi usul esa eskirishning boshlang‘ich
bosqichida katta ajratmalar hisobiga korxonaga tezroq likvid mablag‘ to‘plashga imkon beradi.
Bu esa ishlab chiqarish vositalarini tez-tez yangilab turish, eskirgan texnikalarni almashtirish
va energiya tejamkorlikni oshirish imkoniyatini yaratadi.
Boshqaruv nuqtayi nazaridan amortizatsiya ajratmalari korxona balansida passiv bo‘lib
qolmaydi — ular reinvestitsiya uchun manba, zamonaviy texnologiyalar joriy qilish,
120
qo‘shimcha ishlab chiqarish quvvatlarini yaratish va asosiy vositalarning texnik xizmat
ko‘rsatish xarajatlarini moliyalashtirishga xizmat qiladi. Amortizatsiya siyosati va ishlab
chiqarish resurslaridan foydalanish o‘rtasidagi strategik bog‘liqlik — aynan bu jihat korxona
barqarorligini ta’minlashning kalitidir. Shuning uchun korxona moliyaviy siyosatida
amortizatsiya ajratmalari mustaqil moliyaviy oqim sifatida boshqarilishi, ular asosida
investitsion faoliyat rejalashtirilishi lozim.
Buxgalteriya hisobida amortizatsiya jarayonini aniq yuritish, hisobotlarda to‘g‘ri aks
ettirish va amortizatsiya siyosatini moliyaviy nazoratga olish korxonaning ichki nazorati va
audit tizimida ham muhim o‘rin tutadi. Auditorlik jarayonida aynan amortizatsiya ajratmalari
miqdori, ajratilgan mablag‘larning to‘g‘ri sarflanishi, asosiy vositalarning real ishlash muddati
va yangilanish ko‘rsatkichlari tahlil qilinadi. Shunday qilib, amortizatsiya – bu korxonadagi
resurslardan foydalanish samaradorligini bevosita belgilovchi indikatorlardan biridir.
“AvtoTexMash” MChJda 2021–2023 yillarda olib borilgan tahlil shuni ko‘rsatadiki, chiziqli
usulda hisoblangan amortizatsiya ajratmalari ishlab chiqarish vositalarining yangilanishi
uchun yetarli manba yaratmagan. Har yili o‘rtacha 2,4 milliard so‘m ajratma shakllantirilgan
bo‘lsa-da, asosiy vositalarning 48% dan ortig‘i foydalanish muddatining 80% ini o‘tagan. 2023-
yildan boshlab kamayib boruvchi qoldiq usuli joriy etildi va amortizatsiya ajratmalari 3,6
milliard so‘mga yetdi. Bu esa korxonaga yangi energiya tejamkor uskuna xarid qilish, ishlab
chiqarish samaradorligini 18% ga oshirish, elektr energiyasi sarfini 12% ga qisqartirish
imkonini berdi. Moliyaviy tahlil shuni ko‘rsatadiki, amortizatsiya siyosatidagi o‘zgarishlar
ishlab chiqarish rentabelligiga ijobiy ta’sir ko‘rsatgan.
Korxonada amortizatsiya siyosatining to‘g‘ri tanlanishi — bu faqat soliq yengilliklari yoki
buxgalteriya balansining tartibga solinishi emas, balki ishlab chiqarish resurslaridan oqilona
foydalanish, ularni o‘z vaqtida yangilash, ishlab chiqarish samaradorligini oshirish va strategik
moliyaviy barqarorlikni ta’minlash omilidir. Korxonalar amortizatsiya usullarini tanlashda
nafaqat soliq yuki, balki investitsiya imkoniyatlari, texnik eskirish sur’ati, energiya
samaradorligi va innovatsion rivojlanish ehtiyojlarini ham hisobga olishlari lozim. Shunday
ekan, amortizatsiya siyosati – bu moliyaviy hisobotdagi raqamlar yig‘indisi emas, balki
korxonaning uzoq muddatli raqobatbardoshlik strategiyasining bir qismi sifatida qaralishi
kerak.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
O‘zbekiston Respublikasi “Buxgalteriya hisobi to‘g‘risida”gi Qonuni, 1996-yil (oxirgi
o‘zgarishlar bilan)
2.
O‘zbekiston Respublikasi Soliq kodeksi, 2020-yil
3.
Soliyev S., “Amortizatsiya siyosati va investitsiya qarorlari”, Toshkent: Iqtisod-Moliya,
2022
4.
IFRS Foundation: IAS 16 – “Property, Plant and Equipment”
5.
602-sonli milliy buxgalteriya hisobi standarti – “Asosiy vositalar”
6.
Drury C., “Management and Cost Accounting”, Cengage Learning
7.
– normativ-huquqiy hujjatlar portali
8.
– O‘zbekiston Respublikasi Davlat statistika qo‘mitasi sayti
