114
QO‘SHMA KORXONALARDA ISHLAB CHIQARISH SAMARADORLIGINI
OSHIRISHDA TANNARXNI PASAYTIRISH STRATEGIYALARI
Abduraximova Malika Anvarjon qizi
Andijon davlat texnika instituti 4-bosqich
“Buxgalteriya hisobi va audit” yo‘nalishi talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15463479
Annotatsiya:
Mazkur tezisda qo‘shma korxonalarda ishlab chiqarish samaradorligini
oshirish maqsadida tannarxni pasaytirish strategiyalari tahlil qilingan. Tannarxning ishlab
chiqarish xarajatlariga bog‘liqligi, uni qisqartirishning texnologik va boshqaruv asoslari,
raqobatbardoshlik va foydalilik darajasiga ta’siri yoritilgan. Strategiyalar ichida
avtomatlashtirish, normativ xarajatlarni optimallashtirish, isrofgarchilikni kamaytirish va
resurslardan oqilona foydalanish kabi usullarning samaradorligi asoslab berilgan.
Kalit so‘zlar
: qo‘shma korxona, ishlab chiqarish samaradorligi, tannarx, xarajatlarni
optimallashtirish, iqtisodiy strategiya, resurs tejamkorligi.
Hozirgi kunda O‘zbekistonda faoliyat yuritayotgan qo‘shma korxonalar iqtisodiyotning
muhim drayverlari hisoblanadi. Ular texnologik ilg‘orlik, xorijiy investitsiya, boshqaruv
madaniyati va mahsulot sifati bo‘yicha ichki korxonalarga nisbatan ustunlikka ega. Ammo
ishlab chiqarish xarajatlarini boshqarish va mahsulot tannarxini maqbul darajada saqlash
masalasi qo‘shma korxonalar uchun ham dolzarb muammodir. Ayniqsa, energiya narxlarining
oshishi, ishchi kuchi tannarxi, transport va logistik xarajatlarning yuqoriligi umumiy tannarx
ko‘rsatkichiga salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Shu bois, ishlab chiqarish samaradorligini oshirish uchun
eng avvalo tannarxni pasaytirish bo‘yicha strategik yondashuvlarni ishlab chiqish zarur. Ushbu
tezisda mazkur strategiyalarning mohiyati, turlari va amaliy qo‘llanilishi tahlil qilinadi.
Tannarxni pasaytirish har qanday ishlab chiqaruvchi korxona, ayniqsa xorijiy sarmoya
ishtirokidagi qo‘shma korxonalar uchun dolzarb masaladir. Bu, bir tomondan, mahsulotning
raqobatbardoshligini oshirishga, boshqa tomondan esa korxonaning moliyaviy barqarorligini
mustahkamlashga xizmat qiladi. Qo‘shma korxonalar faoliyatida tannarxni boshqarish masalasi
milliy korxonalarga nisbatan murakkabroq, chunki ular turli soliq, moliyaviy va mehnat
qonunchilik tizimlarini birlashtirgan sharoitda ishlaydi. Shuningdek, xorijiy investorlar
korxonaning har bir operatsiyasida iqtisodiy samaradorlikka alohida e’tibor qaratadi. Shu
boisdan, ishlab chiqarish tannarxini pasaytirishga yo‘naltirilgan strategiyalar kompleks va
tizimli yondashuvni talab etadi.
Avvalo, tannarx – bu mahsulot birligiga to‘g‘ri keladigan to‘liq ishlab chiqarish xarajatlari
yig‘indisidir. Bu xarajatlar tarkibiga xom ashyo, yordamchi materiallar, ish haqi, amortizatsiya,
energetika, transport, ta’minot, xo‘jalik va boshqa xizmat turlari kiradi. Tannarxning yuqoriligi
korxona foydasini pasaytiradi, mahsulot narxini oshiradi va raqobat kuchaygan bozor
sharoitida savdoning qisqarishiga olib keladi. Shunday ekan, tannarxni pasaytirish samarali
ishlab chiqarish tizimini yaratishning ajralmas elementi hisoblanadi. Qo‘shma korxonalarda bu
strategiyalar quyidagi yo‘nalishlarda amalga oshiriladi: texnologik yangilanish, ishlab chiqarish
jarayonini avtomatlashtirish, ishlab chiqarishning normativ asoslarda boshqarilishi, sifat
nazoratining kuchaytirilishi, isrofgarchilikning kamaytirilishi va yordamchi xizmatlar
xarajatlarining optimallashtirilishi.
115
Texnologik yangilanish orqali mahsulot ishlab chiqarishda qo‘llanilayotgan uskunalar
zamonaviylashtiriladi, ishlab chiqarish quvvati oshadi va mehnat resurslariga bo‘lgan ehtiyoj
kamayadi. Avtomatlashtirish esa inson omiliga bog‘liq xatoliklarni bartaraf etish, unumdorlikni
oshirish va ishlab chiqarish sikllarini qisqartirish imkonini beradi. Bu orqali ishlab chiqarish
vaqtida sarflanadigan elektr energiyasi, xomashyo, ish haqi va texnik xizmat ko‘rsatish
xarajatlari sezilarli darajada kamayadi. Shu bilan birga, normativ asosda xarajatlarni hisobga
olish va tahlil qilish orqali rejalashtirilgan xarajatlar bilan real sarf o‘rtasidagi tafovut
aniqlanadi, bu esa noto‘g‘ri xarajatlarning ildiziga yetishga imkon yaratadi. Rejalashtirishdagi
aniqlik korxonani isrofgarchilikdan himoya qiladi va rejalashtirilgan tannarx doirasida ishlab
chiqarishni tashkil etish imkonini beradi.
Yana bir muhim jihat – bu sifat nazoratining tizimli yondashuv asosida tashkil etilishi. Past
sifatdagi mahsulotlar ko‘p hollarda qayta ishlash yoki yo‘q qilishga olib keladi, bu esa
xarajatlarni ko‘paytiradi. Sifat nazorati kuchaytirilganda bunday holatlar kamayadi va ishlab
chiqarilgan har bir mahsulot birlik xarajatiga tushadigan yo‘qotishlar kamayadi. Bundan
tashqari, resurslardan oqilona foydalanish, masalan, ishlab chiqarishda ortiqcha xomashyo
sarfini aniqlab, me’yoriy asosda sarflanishini ta’minlash ham tannarxga bevosita ta’sir
ko‘rsatadi. Shuningdek, yordamchi xizmatlar – energiya, suv, transport, logistika, texnik
xizmatlar xarajatlarini tahlil qilish orqali ularni optimallashtirish va alternativ manbalarga
o‘tish ham tannarxni sezilarli pasaytiradi.
Korxonaning ishlab chiqarish samaradorligi ko‘pincha mehnat unumdorligi bilan
bevosita bog‘liq. Shu sababli, ishchilarni qayta tayyorlash, mehnatni tashkil etishdagi islohotlar,
motivatsion tizimlar joriy qilish orqali mahsulot birligiga to‘g‘ri keladigan ish haqi va boshqa
ijtimoiy xarajatlar kamaytiriladi. Bu, albatta, ishlab chiqarish hajmining ortishiga olib keladi va
tannarxning pasayishini ta’minlaydi. Shu bilan birga, boshqaruv darajasidagi texnologik
axborot tizimlarining joriy qilinishi ham xarajatlarni real vaqt rejimida nazorat qilish, xarajat
markazlarini aniqlash va iqtisodiy qarorlarni tezkor qabul qilish imkonini beradi. Tannarx
pasayishi foyda marjasining ortishiga olib keladi, bu esa korxonaning moliyaviy holatiga, kredit
reytingiga va investorlar uchun jozibadorligiga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi.
Shunday qilib, qo‘shma korxonalarda ishlab chiqarish samaradorligini oshirish bevosita
tannarxni pasaytirish strategiyalari bilan uzviy bog‘liqdir. Bu strategiyalarni korxonaning
texnologik, boshqaruv va moliyaviy imkoniyatlarini hisobga olgan holda joriy etish nafaqat
ishlab chiqarishdagi xarajatlarni qisqartiradi, balki xo‘jalik yurituvchi subyekt sifatida
korxonaning bozor sharoitida uzoq muddatli barqarorligini ta’minlaydi.
Misol tariqasida "UzKoreaTextile" qo‘shma korxonasining 2021–2023 yillardagi tannarx
dinamikasini ko‘rib chiqamiz. Korxona 2021 yilda paxta mato ishlab chiqarish xarajatlarining
1 kv.m uchun o‘rtacha tannarxini 16 500 so‘m deb hisoblagan. 2022 yilda tannarx 17 300
so‘mga oshgan, lekin 2023 yilda avtomatlashtirilgan kesish uskunalari, logistika xarajatlarining
optimallashtirilishi va energiya tejamkor texnologiyalar joriy etilishi natijasida tannarx 14 800
so‘mga tushirilgan. Bu o‘zgarishlar foyda marjasining 13% dan 20% gacha oshishiga olib
kelgan.
Tahlil shuni ko‘rsatadiki, tannarxning pasaytirilishi faqatgina xarajatlarni kamaytirish
bilan emas, balki korxonaning umumiy strategik boshqaruv qarorlari, ishlab chiqarish
madaniyati va innovatsion faoliyatining yuqori darajada bo‘lishi bilan bog‘liq. Tannarxni
tushirishda noto‘g‘ri yondashuv sifatga salbiy ta’sir qilishi mumkin, bu esa bozorda
116
yo‘qotishlarga olib keladi. Shu bois, sifat va tannarx o‘rtasida optimal muvozanat saqlanishi
kerak.
Qo‘shma korxonalarda ishlab chiqarish samaradorligini oshirishda tannarxni pasaytirish
strategiyalari muhim ahamiyat kasb etadi. Bunda xarajatlarni normativ asosda tahlil qilish,
texnologik yangilanishlar kiritish, isrofgarchilikka chek qo‘yish, ishchi kuchi samaradorligini
oshirish, logistika va energiya tejamkorlikka e’tibor qaratish muhim omillardir. Strategik
jihatdan bosqichma-bosqich va kompleks yondashuv asosida amalga oshirilgan xarajatlar
optimallashtirishi ishlab chiqarish samaradorligini oshiradi, foyda marjasini kengaytiradi va
moliyaviy barqarorlikni ta’minlaydi.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
O‘zbekiston Respublikasi Mehnat kodeksi, 2023-yilgi tahrir.
2.
Abdukarimov A., Yo‘ldoshev O. “Ishlab chiqarish tannarxi va narx siyosati”. – T.:
Iqtisodiyot, 2021.
3.
Shodiev N.S. “Korxonada ishlab chiqarish samaradorligini oshirish masalalari”, Toshkent
moliya instituti ilmiy jurnali, 2023.
4.
Normatov M. “Xarajatlar tahlili va ularni boshqarish mexanizmi”, TMI, 2022.
5.
O‘zbekiston Respublikasi Investitsiyalar, sanoat va savdo vazirligi statistik axborotlari –
6.
UzKoreaTextile MChJ hisobot ma’lumotlari (shartli asosda).
