111
MCHJLARDA DAVR XARAJATLARI AUDITI VA ICHKI NAZORAT TIZIMINING
ROLI
Aliyev Asilbek G‘anijon o‘g‘li
Andijon davlat texnika instituti 4-bosqich
“Buxgalteriya hisobi va audit” yo‘nalishi talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15463455
Annotatsiya:
Mazkur tezisda mas’uliyati cheklangan jamiyatlarda davr xarajatlarini audit
qilishning mohiyati, ichki nazorat tizimi orqali ularni samarali boshqarish imkoniyatlari hamda
buxgalteriya axborotining aniqligini ta’minlashdagi ahamiyati yoritilgan. Tadqiqotda xarajatlar
tasnifi, ularning hujjatlashtirilishi, auditorlik yondashuvlari va amaliy holatlar asosida yuzaga
keladigan xatolar tahlil qilinadi. Ichki audit vositalari orqali davr xarajatlarini baholashda
foydalaniladigan mezonlar va nazorat mexanizmlari ochib berilgan.
Kalit so‘zlar:
davr xarajatlari, audit, ichki nazorat, MChJ, boshqaruv xarajatlari, sotuv
xarajatlari, auditorlik dalillari, moliyaviy nazorat.
Mas’uliyati cheklangan jamiyatlar (MChJlar) hozirgi kunda O‘zbekiston iqtisodiyotining
asosiy faol bo‘g‘inlaridan biri bo‘lib, ularning barqaror moliyaviy holati ko‘p jihatdan
buxgalteriya hisobining to‘g‘ri yuritilishi va xarajatlar ustidan izchil nazorat o‘rnatilishiga
bog‘liqdir. Ayniqsa, davr xarajatlari — ya’ni sotuv, umumxo‘jalik, boshqaruv va ma’muriy
xarajatlar — bevosita korxonaning foyda ko‘rsatkichiga ta’sir ko‘rsatadigan omillar bo‘lib,
ularning qonuniy va iqtisodiy jihatdan asoslangan tarzda yuritilishi talab etiladi. Davr
xarajatlari ko‘pincha bevosita ishlab chiqarish faoliyati bilan bog‘liq bo‘lmagan, biroq
korxonaning kundalik ish faoliyatini yuritishga xizmat qiladigan mablag‘ sarflarini o‘z ichiga
oladi. Shu sababli ularni audit qilish va ichki nazorat mexanizmlari orqali tahlil qilish moliyaviy
shaffoflikni oshirishda muhim ahamiyatga ega.
Mas’uliyati cheklangan jamiyatlarda (MChJ) davr xarajatlari hisobini yuritish va ularning
audit nazoratidan o‘tkazilishi moliyaviy shaffoflik, tejamkorlik va samarador boshqaruv
qarorlarini ta’minlashda asosiy ahamiyatga ega. Davr xarajatlari ishlab chiqarish xarajatlaridan
farqli o‘laroq, korxona faoliyatining umumiy yuritilishi uchun zarur bo‘lgan, biroq mahsulot
yoki xizmatlar tannarxiga bevosita kiritilmaydigan xarajatlardir. Ularga boshqaruv xarajatlari,
umumxo‘jalik xarajatlari, xizmat safarlari, reklama, konsalting, ijaraga olish, aloqa vositalari
xarajatlari, moliyaviy xizmatlar, kadrlar malakasini oshirish xarajatlari kiradi. Ushbu
xarajatlarning moliyaviy hisobotda aniq va huquqiy jihatdan asosli aks ettirilishi buxgalteriya
hisobi va audit tizimining uzviy hamkorligini talab qiladi. Ayniqsa, MChJlar faoliyati kichik va
o‘rta biznes subyektlari sifatida dinamik va o‘zgaruvchan muhitda olib borilishi, harajatlarning
qisqa muddatlarda ko‘p sonli va har xil mazmunda shakllanishiga olib keladi. Bu esa ularni
nazorat qilishni murakkablashtiradi va auditning chuqur yondashuvini talab qiladi.
Davr xarajatlarini audit qilishda asosiy maqsad – ularning mavjudligi, qonuniyligi,
iqtisodiy asosliligi va moliyaviy hisobotda to‘g‘ri aks ettirilganligini aniqlashdan iborat. Audit
amaliyotida auditor davr xarajatlari hujjatlarining mavjudligini, hisobvaraqlarda to‘g‘ri
tasniflanganligini, xarajatlar vakolatli shaxslar tomonidan tasdiqlanganligini, amaldagi
qonunchilikka muvofiqligini tekshiradi. Ayniqsa, xizmat safarlari, ma’muriy xarajatlar va
reklama xarajatlari bo‘yicha hujjatlar tahlili muhim ahamiyat kasb etadi, chunki ushbu
xarajatlar ko‘pincha subyektiv qarorlar asosida shakllanadi. Auditorlik tekshiruvlari paytida
112
ushbu xarajatlar ortiqcha, takroriy yoki asossiz bo‘lishi, yuridik jihatdan talab etiladigan
dalolatnomalar, xizmat topshiriqlari, hisob-fakturalar mavjud emasligi kabi holatlar aniqlanishi
mumkin. Bu esa korxonada moliyaviy intizomning zaifligi, ichki nazorat mexanizmlarining
yetarli emasligini ko‘rsatadi.
Ichki nazorat tizimi esa aynan audit samaradorligini oshiradigan va auditorlik
xatoliklarini minimallashtiradigan mexanizm sifatida xizmat qiladi. U o‘z ichiga bir nechta
darajalarda tashkil etilgan boshqaruv usullarini oladi: xarajatlarni smetalashtirish, xarajatlar
bo‘yicha tasdiqlovchi vakolatli shaxslarning imzolari, har bir xarajat turi bo‘yicha limit va
chegara belgilash, shartnomalarning huquqiy ekspertizasi, moliyaviy xizmatlar bilan o‘zaro
tekshiruv va kross-nazorat. MChJlarda ichki nazorat ko‘pincha bosh buxgalter va moliyaviy
menejer zimmasiga yuklanadi. Biroq ichki audit bo‘limining mavjudligi yoki tashqi ichki auditor
jalb qilinishi bu tizimning sifatini sezilarli darajada oshiradi. Amaliyotda korxona rahbarlari
tomonidan amalga oshiriladigan xarajatlar ko‘pincha joriy budjetda rejalashtirilmagan bo‘ladi
va ular ichki nazorat hujjatlari (xarajat buyurtmanomalari, oldindan roziliklar) orqali tartibga
solinmagan bo‘ladi. Ichki audit aynan shu holatlarni tizimlashtirish, tahlil qilish va risklarni
oldindan baholashda muhim vosita bo‘lib xizmat qiladi.
Xarajatlar ustidan samarali ichki nazorat tashkil etilmagan korxonalarda noto‘g‘ri hisob
yuritish, soliq hisobotlarida tafovutlar, iqtisodiy natijalarning noto‘g‘ri ko‘rsatilishi, foyda va
rentabellik ko‘rsatkichlarining sun’iy shakllanishi kuzatiladi. Shu sababli, audit faqat tekshiruv
emas, balki korxona faoliyatining holatini va ichki moliyaviy boshqaruvning real darajasini
baholovchi instrumentdir. MChJlar uchun buxgalteriya va audit tizimi o‘ziga xos strategik
boshqaruv funksiyasiga aylanishi kerak. Bu jarayonda audit natijalari asosida davr xarajatlarini
optimallashtirishga qaratilgan tavsiyalar ishlab chiqiladi, xarajatlar samaradorligi, har bir
xarajat birligining natijaviyligi baholanadi, moliyaviy oqimlar ustidan monitoring tizimi
shakllantiriladi. Demak, ichki nazorat va audit o‘rtasidagi integratsiya MChJlar faoliyatida
moliyaviy barqarorlik, hisobotlarda ishonchlilik, soliq intizomi va boshqaruv sifatining kafolatli
elementiga aylanadi.
Amaliy tadqiqotlar shuni ko‘rsatmoqdaki, MChJ shaklidagi korxonalarda ichki auditning
mavjudligi davr xarajatlarini aniq hisobga olish, ularni iqtisodiy jihatdan asoslash va moliyaviy
hisobotlarda haqqoniy ko‘rsatish imkonini yaratadi. Misol tariqasida, Andijon viloyatida
faoliyat yuritayotgan “Guliston Tekstil” MChJda 2022–2024 yillar davomida o‘tkazilgan audit
tekshiruvlari asosida xarajatlarning tuzilmasi va aniqlik darajasi baholandi. Tahlilga ko‘ra,
2022-yilda umumxo‘jalik xarajatlari 820 million so‘mni, 2023-yilda 940 million so‘mni, 2024-
yilda esa 1 milliard 120 million so‘mni tashkil qilgan. Ushbu xarajatlarning 15–20% atrofida
smetadan ortiqcha sarflar kuzatilgan bo‘lib, ichki audit nazorati doirasida hujjatsiz yoki
iqtisodiy asosga ega bo‘lmagan xarajatlar ajratib ko‘rsatildi. Xususan, xizmat safarlari,
konsalting xizmatlari va ijaraga olingan ofis mebellari bo‘yicha rasmiylashtirishda huquqiy asos
yetarli emasligi aniqlandi. Shuningdek, xarajatlar va tushumlar o‘rtasida rentabellik darajasi
2023-yilda 17,8% ni tashkil qilgan bo‘lsa, 2024-yilda bu ko‘rsatkich 14,6% gacha pasaygan.
Bunga sabab sifatida aynan boshqaruv xarajatlarining keskin ortishi ko‘rsatildi. Ichki audit bu
kabi muammolarni aniqlab, rahbariyatga xarajatlar siyosatini qayta ko‘rib chiqish, xarajatlarni
tasdiqlashda qo‘shimcha filtrlovchi mexanizmlarni joriy etish va hisobotlarda izchil tasnifni
saqlash bo‘yicha takliflar berdi.
113
Mas’uliyati cheklangan jamiyatlarda davr xarajatlari ustidan olib boriladigan audit
nazorati va ichki nazorat tizimi korxona moliyaviy intizomining asosiy kafolatidir. Audit
buxgalteriya axborotining haqqoniyligini ta’minlasa, ichki nazorat xarajatlarning oqilona
shakllanishiga xizmat qiladi. MChJlarda samarali ichki audit tizimini shakllantirish va xarajatlar
harakatini real vaqt rejimida monitoring qilish orqali korxonaning foyda ko‘rsatkichlarini
saqlab qolish, moliyaviy barqarorlikka erishish va moliyaviy huquqbuzarliklarning oldini olish
mumkin. Shunday ekan, davr xarajatlari auditi — buxgalteriya hisobi va menejment qarorlari
orasidagi bog‘lovchi ilmiy-amaliy vosita sifatida e’tibordan chetda qolmasligi kerak.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
O‘zbekiston Respublikasi “Buxgalteriya hisobi to‘g‘risida”gi Qonuni, 2016-yil.
2.
Soliq kodeksi, 2020-yil tahriri.
3.
O‘zbekiston Respublikasi Moliya vazirligining 2021-yil 17-sonli buxgalteriya hisobi
nizomi.
4.
Jo‘raev R., Karimov I. – “Buxgalteriya hisobi va moliyaviy tahlil asoslari”, Toshkent, 2022.
5.
Gafforova M.R. – “Ichki auditning nazariy va amaliy asoslari”, Ilmiy maqola, 2023.
6.
– Qonunchilik ma’lumotlari portali.
7.
