105
ASOSIY ISHLAB CHIQARISH FONDLARINING SAMARADORLIGINI
OSHIRISHDA INNOVATSION YONDASHUVLAR
Ergashev Dilshodbek Abdumalik o‘g‘li
Andijon davlat texnika instituti 4-bosqich
“Buxgalteriya hisobi va audit” yo‘nalishi talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15463408
Annotatsiya:
Mazkur tezisda asosiy ishlab chiqarish fondlarining iqtisodiy
samaradorligini oshirishda innovatsion yondashuvlarning o‘rni va amaliy qo‘llanish yo‘llari
tahlil qilinadi. Raqamli texnologiyalar, avtomatlashtirish, texnik va texnologik modernizatsiya
vositalari ishlab chiqarish fondlaridan foydalanish darajasini sezilarli darajada yaxshilashi,
eskirish jarayonini sekinlashtirishi va ishlab chiqarish rentabelligini oshirishi mumkin. Tezisda
asosiy fondlar samaradorligini aniqlovchi ko‘rsatkichlar, innovatsion loyihalarning iqtisodiy
tahlili va takomillashtirish choralari batafsil yoritilgan.
Kalit so‘zlar:
Asosiy fondlar, innovatsiya, iqtisodiy samaradorlik, modernizatsiya, texnik
qurollanganlik, ishlab chiqarish koeffitsientlari.
Zamonaviy iqtisodiyotda ishlab chiqarish samaradorligini oshirishda asosiy ishlab
chiqarish fondlari hal qiluvchi omil bo‘lib xizmat qiladi. Ularning samarali ishlatilishi
korxonaning umumiy ishlab chiqarish quvvatlarini belgilab beradi, mehnat unumdorligiga
ta’sir ko‘rsatadi hamda mahsulot tannarxini belgilashda bevosita rol o‘ynaydi. So‘nggi yillarda
innovatsion texnologiyalarning jadal rivojlanishi, sanoatni avtomatlashtirish va
raqamlashtirish jarayonlari ishlab chiqarish fondlarining yangilanayotgan tarkibini, xizmat
muddatini va samaradorlik darajasini tubdan o‘zgartirmoqda. Shu bois, asosiy fondlardan
samarali foydalanish yo‘lida innovatsion yondashuvlarni chuqur o‘rganish muhim ilmiy va
amaliy masalalardan biridir.
Asosiy ishlab chiqarish fondlari ishlab chiqarish jarayonining moddiy-texnik asosini
tashkil etadi va ularning samarali ishlatilishi korxona faoliyatining umumiy rentabelligi,
mahsulot tannarxi, mehnat unumdorligi va moliyaviy barqarorligiga bevosita ta’sir qiladi.
Mazkur fondlar tarkibiga bino-inshootlar, mashina va uskunalar, texnologik liniyalar, transport
vositalari kabi ishlab chiqarishga xizmat qiluvchi aktivlar kiradi. Zamonaviy iqtisodiy sharoitda
ushbu fondlarning samaradorligini oshirish masalasi yirik korxonalardan tortib, kichik biznes
subyektlarigacha dolzarb ahamiyat kasb etmoqda. Bunda an’anaviy uslublar bilan bir qatorda,
innovatsion yondashuvlar asosida yangi texnologiyalar, avtomatlashtirilgan tizimlar, raqamli
boshqaruv vositalarining joriy etilishi orqali asosiy fondlardan foydalanish darajasini sezilarli
oshirish mumkin bo‘lmoqda.
Innovatsion yondashuvlar o‘z ichiga nafaqat yangi texnik vositalarning joriy qilinishini,
balki mavjud ishlab chiqarish resurslaridan foydalanish samaradorligini oshirish, texnologik
jarayonlarni avtomatlashtirish, energiya va resurs tejamkorligini ta’minlash, xizmat muddati
davomida asosiy fondlarning maksimal darajada foyda keltirishini tashkil etishga qaratilgan
boshqaruv mexanizmlarini ham oladi. Asosiy fondlarning yangilanish koeffitsienti, foydali
xizmat muddati, foydalanish darajasi, fond qurollanganlik darajasi va eskirish darajasi kabi
ko‘rsatkichlar bu aktivlarning qanchalik samarali ishlatilayotganini aniqlashga xizmat qiladi.
Ayniqsa, innovatsiyalar yordamida ishlab chiqarish quvvatlarini to‘liqroq ishga solish, fond
aylanishini tezlashtirish va mehnat unumdorligini oshirish imkoniyati yaratiladi.
106
Raqamli texnologiyalar asosida ishlab chiqilgan texnik monitoring tizimlari asosiy
fondlarning harakatini real vaqt rejimida kuzatish, ularning holatini baholash va ehtimoliy
texnik nosozliklarni oldindan aniqlash imkonini beradi. Bu esa, bir tomondan, fondlarning
ishdan chiqish ehtimolini kamaytirsa, ikkinchi tomondan, ularning ishlash muddatini
uzaytiradi. Masalan, ishlab chiqarish sexida o‘rnatilgan sensorli monitoring tizimi orqali
uskunalarning yuklanish darajasi, harorat holati, titrashlar va ish sikllari haqida ma’lumotlar
to‘planib, sun’iy intellekt asosida tahlil qilinadi. Natijada, ehtiyot qismlar almashinuvi o‘z
vaqtida amalga oshiriladi va uskunaning ishdan chiqishi oldi olinadi.
Innovatsion texnologiyalar asosida tashkil etilgan texnologik modernizatsiya esa
mahsulot sifatini oshirish bilan birga, ishlab chiqarish tannarxini kamaytiradi. Masalan, yuqori
texnologiyali kesish uskunalari yoki 3D-chiqaruv texnologiyalari orqali mahsulot ishlab
chiqarish tezligi ortadi, ishlab chiqarishdagi chiqindilar kamayadi va xomashyo samaradorligi
yuqorilaydi. Shu bilan birga, asosiy fondlarga xizmat ko‘rsatish va ularni ekspluatatsiya qilish
bilan bog‘liq xarajatlar pasayadi. Bu holat korxonaning umumiy xarajatlar tuzilmasida
fondlarga to‘g‘ri keladigan ulushning kamayishiga olib keladi, natijada sof foyda ortadi.
Yana bir muhim jihat shundaki, innovatsion yondashuvlar orqali asosiy fondlarning
eskirish darajasini nazorat qilish va amortizatsiya siyosatini qayta ko‘rib chiqish imkoniyati
paydo bo‘ladi. Ko‘plab korxonalarda an’anaviy amortizatsiya stavkalari zamonaviy texnologik
rivojlanish tezligi bilan mos kelmaydi. Natijada, foydalanilayotgan aktivlarning real xizmat
muddati bilan ularning balans qiymatidagi o‘zgarishlar orasida tafovut paydo bo‘ladi.
Innovatsion asosda shakllangan texnik xizmat ko‘rsatish tizimi ushbu tafovutni kamaytiradi,
aktivlar eskirishini rejalashtirilgan tartibda amalga oshirishga yordam beradi va asosiy
fondlarning yaroqlilik darajasini aniq belgilashga asos bo‘ladi.
Asosiy ishlab chiqarish fondlarining samaradorligini oshirishda faqat texnologik
yangiliklar emas, balki boshqaruvdagi innovatsion yondashuvlar ham muhim rol o‘ynaydi. Bu
esa fondlar boshqaruvini raqamlashtirish, aktivlar boshqaruvi platformalarini joriy etish,
ishlab chiqarish ma’lumotlarini tahlil qiluvchi BI (Business Intelligence) tizimlari asosida
qarorlar qabul qilish, fondlar samaradorligi bo‘yicha muntazam hisobot tizimlarini ishlab
chiqishni o‘z ichiga oladi. Shunday qilib, innovatsion yondashuvlar asosida tashkil etilgan
asosiy fondlar boshqaruvi korxonaga nafaqat joriy samaradorlikni ta’minlash, balki uzoq
muddatli iqtisodiy barqarorlik, aktivlar bazasini optimallashtirish va investitsiyaviy faollikni
oshirish imkonini beradi.
Amaliy tahlil uchun “Toshkent Avtomatlashtirilgan Metall Konstruktsiyalari” MChJ
korxonasi faoliyatidan foydalanildi. 2022–2024-yillar oralig‘ida korxonada asosiy fondlar
qiymati 12,8 milliard so‘mdan 15,6 milliard so‘mga oshgan, ya’ni 21,8 foizga ko‘paygan. Bu
davrda fondlardan foydalanish koeffitsienti 0,61 dan 0,74 ga oshgan. Korxona 2023-yil boshida
avtomatlashtirilgan kesish-uskunalar liniyasini ishga tushirgan, bu texnologik jarayonlar
tezligini 30 foizga oshirishga olib kelgan. Shu bilan birga, energiya sarfi 18 foizga kamaygan.
Korxonada innovatsion yondashuvlar natijasida fondlarning yaroqlilik darajasi
yaxshilangan, eskirish darajasi 47 foizdan 39 foizga tushgan, amortizatsiya xarajatlari esa
optimallashtirilgan. Bu esa moliyaviy barqarorlikni mustahkamlab, sof foyda 2022-yilgi 1,2
milliard so‘mdan 2024-yilda 2,0 milliard so‘mga oshishiga sabab bo‘lgan. Amaliy misol shuni
ko‘rsatadiki, innovatsion yondashuvlar asosiy fondlar samaradorligini oshirishda nafaqat
texnik, balki iqtisodiy natijalarni ham sezilarli darajada yaxshilaydi.
107
Asosiy ishlab chiqarish fondlarining samaradorligini oshirish zamonaviy sanoat
korxonalari uchun hal qiluvchi ahamiyatga ega. Innovatsion yondashuvlar fondlar tarkibining
optimallashuvi, ulardan foydalanish darajasining oshishi, eskirish darajasining kamaytirilishi
va umumiy ishlab chiqarish samaradorligining ko‘tarilishiga olib keladi. Korxonalarda
innovatsion texnologiyalarni joriy etish orqali energiya va resurs sarfini kamaytirish,
avtomatlashtirilgan ishlab chiqarish jarayonlarini yo‘lga qo‘yish va raqamli monitoring
tizimlarini ishga tushirish asosiy vositalardan maksimal samarali foydalanish imkonini beradi.
Shuningdek, innovatsiyalar asosida ishlab chiqilgan amortizatsiya va eskirish siyosati fondlarni
moliyaviy hisobotlarda real aks ettirishni ta’minlaydi va investitsion faoliyatni kengaytirish
uchun zamin yaratadi. Shu bois, har bir ishlab chiqaruvchi korxona asosiy fondlar
samaradorligini oshirishni o‘zining uzoq muddatli strategik maqsadi sifatida belgilashi lozim.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
O‘zbekiston Respublikasi “Buxgalteriya hisobi to‘g‘risida”gi Qonuni. – 1996 y., so‘nggi
o‘zgarishlar bilan.
2.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti qarori PQ–4422-son, “Sanoatni raqamlashtirish va
modernizatsiya qilish choralari to‘g‘risida”, 2019-yil.
3.
Murodov A. “Asosiy fondlar va ularning tahlili”. – Toshkent: Iqtisod-Moliya, 2021.
4.
Qodirov S., “Innovatsion menejment asoslari”, 2020-yil, Toshkent.
5.
– O‘zbekiston Respublikasi Davlat statistika qo‘mitasi rasmiy sayti.
6.
– Moliyaviy tahlil va soliq yangiliklari manbai.
7.
IFRS Foundation, IAS 16 – “Property, Plant and Equipment”.
