102
JORIY AKTIVLAR VA ULARNING AYLANISH TEZLIGI: SAMARADORLIKNI
OSHIRISH YO‘LLARI
Ergashev Xushnudbek Otamirza o‘g‘li
Andijon davlat texnika instituti 4-bosqich
“Buxgalteriya hisobi va audit” yo‘nalishi talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15463394
Annotatsiya:
Mazkur tezisda korxonalarda joriy aktivlar harakati, ularning aylanish
tezligi va bu orqali xo‘jalik yurituvchi subyektning moliyaviy samaradorligini oshirish yo‘llari
tahlil qilingan. Joriy aktivlar korxona ishlab chiqarish va savdo jarayonlarining likvid vositalari
bo‘lib, ularning aylanish koeffitsienti moliyaviy barqarorlik, rentabellik va pul oqimlarining
uzluksizligini ta’minlaydi. Tezisda joriy aktivlar tarkibi, ularning tuzilmasi, aylanish tezligiga
ta’sir qiluvchi omillar va samarali boshqaruv strategiyalari yoritilgan.
Kalit so‘zlar:
joriy aktivlar, aylanish tezligi, moliyaviy samaradorlik, pul oqimi, likvidlik,
aylanma mablag‘lar.
Bozor iqtisodiyoti sharoitida korxonalar moliyaviy resurslaridan oqilona va samarali
foydalanishga intiladi. Ayniqsa, joriy aktivlar — ya’ni qisqa muddatli iqtisodiy resurslar —
ishlab chiqarish jarayonining doimiyligi, mahsulot yetkazib berish, ish haqi to‘lovlari, soliqlar
va boshqa moliyaviy majburiyatlarni bajarishda hal qiluvchi o‘rin tutadi. Joriy aktivlarning
aylanish tezligi korxona resurslaridan qay darajada samarali foydalanganini aks ettiruvchi
asosiy ko‘rsatkichlardan biri hisoblanadi. Bu ko‘rsatkich qancha yuqori bo‘lsa, korxona
resurslari tezroq pulga aylanadi va xo‘jalik yurituvchi subyekt o‘z faoliyatini yanada barqaror
olib boradi. Shu sababli joriy aktivlar hisobini yuritish, ularning aylanish jarayonini tahlil qilish
va tezligini oshirish zamonaviy buxgalteriya va moliyaviy boshqaruvning eng muhim
yo‘nalishlaridandir.
Korxonalarning moliyaviy barqarorligi va rentabelligini ta’minlashda joriy aktivlar
alohida o‘rin tutadi. Ular korxonaning bir moliyaviy davr ichida pul mablag‘lariga aylanishi yoki
sarflanishi kutilayotgan qisqa muddatli aktivlari bo‘lib, kundalik faoliyatning uzluksizligini
ta’minlaydi. Joriy aktivlarga asosan pul mablag‘lari, hisob-kitob hujjatlaridagi debitorlik
qarzlari, tovar-moddiy zahiralar, tugallanmagan ishlab chiqarish, tayyor mahsulotlar, qisqa
muddatli moliyaviy investitsiyalar va boshqa qisqa muddatli resurslar kiradi. Aynan shu
aktivlar ishlab chiqarish harakatining moliyaviy asosini tashkil etib, korxonaning likvidlik
darajasi, to‘lovga qobiliyati, xo‘jalik yuritish siklining davomiyligi hamda umumiy rentabelligi
bilan bevosita bog‘liqdir.
Joriy aktivlarning aylanish tezligi — bu ushbu aktivlarning yil davomida necha marta
aylanib, pul shakliga aylanishini ko‘rsatuvchi muhim moliyaviy ko‘rsatkich hisoblanadi. Bu
ko‘rsatkich korxona mablag‘laridan foydalanish samaradorligini ifodalaydi. Aylanish tezligi
qancha yuqori bo‘lsa, demak, korxona resurslari shuncha tez daromad keltiradi, va aksincha,
aylanish past bo‘lsa, resurslar zaxirada qolib ketadi, bu esa samaradorlikni pasaytiradi, eskirish
va qiymat yo‘qotish xavfini kuchaytiradi. Shu bois, joriy aktivlar tarkibi, ularning aylanish sikli
va tezligini aniqlash, bu jarayonni boshqarish — har qanday korxona uchun strategik moliyaviy
vazifa hisoblanadi.
Joriy aktivlarning aylanishiga mahsulotga bo‘lgan talab, ishlab chiqarish va taqsimot
tizimidagi uzluksizlik, zahiralarni boshqarish darajasi, savdo siyosati, debitorlik qarzlarining
103
muddati, hisob-kitob intizomi, moliyaviy intizom va umuman olganda, korxonaning ichki
moliyaviy boshqaruv madaniyati ta’sir ko‘rsatadi. Misol uchun, agar korxonada material
zahiralari yetarli bo‘lsa-yu, ularni ishlatish jadvali sust bo‘lsa yoki mahsulotlar sotilmasdan
omborda tursa, bu resurslar korxonaga daromad emas, aksincha, zarar keltiruvchi omilga
aylanadi. Bu holat mablag‘larning samarasiz “qotib qolishi” degan tushunchani yuzaga keltiradi.
Demak, aylanish tezligi faqat texnik ko‘rsatkich emas, balki korxonaning moliyaviy salohiyatini
ifodalovchi mezon hisoblanadi.
Joriy aktivlar samaradorligini oshirishning eng muhim vositalaridan biri bu — aylanma
mablag‘lar bilan ishlash siyosatini takomillashtirishdir. Bunda korxona birinchidan, ombordagi
zahiralarning optimal darajasini aniqlab olishi, ortiqcha zaxiralardan qochishi va ishlab
chiqarish bilan bog‘langan logistikani optimallashtirishi kerak. Ikkinchidan, mahsulot
aylanishida ishtirok etuvchi barcha bo‘g‘inlarni sinxronlashtirish — xomashyo yetkazib
berishdan tortib, tayyor mahsulotni realizatsiya qilishgacha bo‘lgan bosqichlarni tizimli
nazorat qilish lozim. Uchinchidan, debitorlik qarzlarining holati doimiy nazoratda bo‘lishi,
muddati o‘tgan to‘lovlar bo‘yicha tezkor choralar ko‘rilishi shart. To‘rtinchidan, joriy aktivlar
tarkibida yuqori likvidli aktivlar ulushi saqlanib turilishi kerak — bu korxonaga to‘satdan
yuzaga keladigan to‘lov majburiyatlarini o‘z vaqtida bajarish imkonini beradi.
Zamonaviy yondashuvlar doirasida avtomatlashtirilgan boshqaruv va hisobot tizimlari,
ERP tizimlar, moliyaviy oqimlarni monitoring qiluvchi dasturiy ta’minotlar joriy etilishi orqali
joriy aktivlar harakati real vaqt rejimida nazorat qilinmoqda. Bu esa tezkor qarorlar qabul
qilish, noaniq xarajatlarning oldini olish, resurslar harakatini tahlil qilish va optimallashtirishga
xizmat qiladi. Ayniqsa, global raqobat kuchaygan, ishlab chiqarish zanjirlari murakkablashgan
bugungi iqtisodiy muhitda joriy aktivlar harakati va aylanish jarayonlarini avtomatlashtirish
orqali har bir birlik resursdan maksimal daromad olish mumkin bo‘lmoqda.
Bundan tashqari, aylanish tezligining o‘sishini ta’minlash uchun korxona o‘z
mahsulotlariga bo‘lgan talabni tahlil qilishi, yetkazib beruvchilar bilan aloqalarni ishonchli
yo‘lga qo‘yishi, realizatsiya bo‘yicha kechikishlarni oldini olish maqsadida ko‘rsatilayotgan
xizmatlar yoki yetkazilayotgan mahsulotlar bo‘yicha oldindan to‘lov tizimini ishlab chiqishi,
shuningdek, mijozlar bilan hisob-kitobda ishonchli mexanizmlarni joriy qilishi zarur. Bunday
kompleks yondashuvlar natijasida joriy aktivlar tez aylanadi, eskirib qolmaydi, moliyaviy
oqimlar barqaror bo‘ladi va foyda ko‘rsatkichi oshadi.
Shunday qilib, joriy aktivlarning aylanish tezligi buxgalteriya hisobi va moliyaviy tahlilda
muhim strategik ko‘rsatkich bo‘lib, korxona resurslarining qanchalik samarali
harakatlanayotganini ifodalaydi. Ularni tahlil qilish va samaradorligini oshirish orqali korxona
faqat qisqa muddatli moliyaviy maqsadlarga emas, balki uzoq muddatli barqaror rivojlanishga
erisha oladi. Shu bois har bir xo‘jalik yurituvchi subyekt joriy aktivlar holatini chuqur tahlil
qilishi, aylanish sikli va koeffitsientlarini tahlil asosida takomillashtirishi va buni doimiy
monitoring ostida ushlab turishi zarurdir.
Amaliy tahlil sifatida “Navro‘z Yog‘-Moy” MChJ faoliyati ko‘rib chiqildi. 2022–2024-yillar
davomida joriy aktivlar tarkibi, aylanish ko‘rsatkichlari va rentabellik darajasi solishtirildi.
2022-yilda joriy aktivlar 12,4 mlrd so‘mni, ularning aylanish koeffitsienti 3,1 ni tashkil etgan.
2024-yilga kelib joriy aktivlar 14,9 mlrd so‘mga yetdi, aylanish koeffitsienti esa 4,2 ga oshdi. Bu
esa faoliyatning samarali boshqarilayotganidan dalolat beradi.
104
Korxonada avtomatlashtirilgan ombor tizimi joriy etilgan, bu esa mahsulot zaxiralarini
real vaqt rejimida boshqarish imkonini bergan. Shuningdek, debitorlik qarzlari bilan ishlash
bo‘yicha intizom kuchaytirilib, kechiktirilgan qarzlar hajmi 26 foizga kamaygan. Shular asosida
sof foyda 1,8 mlrd so‘mdan 2,5 mlrd so‘mga ko‘tarilgan. Bu holat joriy aktivlardan foydalanish
samaradorligini oshirish, aylanish tezligini yaxshilash orqali korxona moliyaviy holatini
mustahkamlash mumkinligini yaqqol ko‘rsatmoqda.
Joriy aktivlar korxonaning ishlab chiqarish va moliyaviy faoliyatidagi harakatlantiruvchi
omildir. Ularning aylanish tezligini oshirish orqali pul oqimlari tezlashadi, mahsulot tannarxi
kamayadi, foyda ortadi va umumiy likvidlik darajasi yuqorilaydi. Aylanish ko‘rsatkichlarini
muntazam tahlil qilish, optimal darajada zahira yuritish, debitorlik qarzlarini nazorat qilish va
avtomatlashtirilgan tizimlardan foydalanish orqali joriy aktivlar boshqaruvining
samaradorligini oshirish mumkin. Ushbu omillar korxonaning barqaror rivojlanishi va bozor
talablari asosida moslasha olish qobiliyatini mustahkamlab beradi.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
O‘zbekiston Respublikasi “Buxgalteriya hisobi to‘g‘risida”gi Qonuni. – 1996 y., tahrirlar
bilan.
2.
Soliyev S. “Korxonalarda moliyaviy menejment”, Toshkent: Iqtisod-Moliya, 2022.
3.
Raxmatov A.N. “Joriy aktivlar va ularning boshqaruvi”, Toshkent: Moliya, 2020.
4.
– Davlat statistika qo‘mitasi rasmiy ma’lumotlari.
5.
– O‘zbekiston qonunchiligi hujjatlari portali.
6.
IFRS Foundation: IAS 1, IAS 7 – Moliyaviy hisobot standartlari
