91
KORXONALARDA BUXGALTERIYA HISOBINING ICHKI NAZORAT VA AUDIT
BILAN BOG‘LIQLIGI
Abdumalikova Maloxatoy Abdullajon qizi
Andijon davlat texnika instituti 4-bosqich
“Buxgalteriya hisobi va audit” yo‘nalishi talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15463306
Annotatsiya:
Mazkur tezisda buxgalteriya hisobining ichki nazorat tizimi va audit bilan
uzviy bog‘liqligi tahlil qilinadi. Korxonada buxgalteriya hisobining to‘g‘ri yuritilishi va
moliyaviy hisobotlarning ishonchliligi aynan ichki nazorat va auditning mavjudligi,
samaradorligi bilan chambarchas bog‘liq. Tadqiqotda buxgalteriya hisobini tashkil etishda
nazorat va audit mexanizmlarining roli, ularning funksional jihatlari va amaliyotdagi holati
yoritilgan.
Kalit so‘zlar:
buxgalteriya hisobi, ichki nazorat, ichki audit, moliyaviy nazorat, moliyaviy
hisobot, audit nazorati, moliyaviy shaffoflik.
Korxonalar faoliyatining muvaffaqiyatli olib borilishi, moliyaviy barqarorlik va
hisobotlarning aniqligi ko‘p jihatdan buxgalteriya hisobining sifatiga bog‘liq. Buxgalteriya
hisobi buxgalteriya siyosatiga muvofiq tarzda tashkil etilishi va yuritilishi kerak. Ammo bu
jarayonni nazoratsiz qoldirish, ayniqsa moliyaviy axborotlarning noto‘g‘ri shakllanishiga olib
keladi. Shu nuqtai nazardan qaralganda, buxgalteriya hisobining ichki nazorat va audit bilan
integratsiyalashgan holda yuritilishi zarur bo‘ladi. Ichki nazorat tizimi – bu moliyaviy
resurslarning to‘g‘ri sarflanishi, buxgalteriya yozuvlarining aniqligi, moliyaviy hujjatlarning
to‘g‘ri rasmiylashtirilishi va qonunchilikka muvofiq yuritilishini ta’minlovchi mexanizmdir.
Ichki audit esa bu tizimning muntazam tahlil qilinishi, risklar bahosi va xatoliklarni aniqlash
vositasidir. Shunday ekan, ichki nazorat va audit buxgalteriya hisobining ajralmas tarkibiy
qismlaridan biridir.
Korxonalarda buxgalteriya hisobining to‘g‘ri tashkil etilishi nafaqat moliyaviy
ma’lumotlarning ishonchliligini, balki boshqaruv qarorlarining sifatini belgilovchi asosiy
omildir. Hisob tizimining huquqiy va metodik asoslar bo‘yicha to‘g‘ri shakllantirilishi,
buxgalteriya siyosati bilan mustahkamlangan, amalda esa ichki nazorat va audit tizimlari orqali
tekshirib boriladigan uzluksiz boshqaruv vositasidir. Ichki nazorat tizimi korxonada faoliyat
yuritayotgan barcha bo‘g‘inlarda moliyaviy va xo‘jalik operatsiyalarining qonuniyligi, to‘g‘riligi
va hujjatlar asosida yuritilishini kafolatlovchi ichki mexanizm bo‘lib, buxgalteriya hisobida aks
ettirilayotgan har bir operatsiyaning asosli va ishonchli bo‘lishini ta’minlaydi. Ushbu tizim
korxonadagi aktivlar, pul mablag‘lari, mahsulot harakati, shartnomaviy majburiyatlar va
moliyaviy hujjatlar bo‘yicha ichki tekshiruv va nazorat faoliyatini amalga oshiradi. Bunda asosiy
maqsad – xatoliklar, suiiste’mollar, noto‘g‘ri rasmiylashtirishlar va ichki risklarning oldini
olishdir.
Korxonalarda buxgalteriya hisobi ma’lumotlarining haqqoniy bo‘lishi esa, o‘z navbatida,
ularni har yili yoki davriy ravishda o‘tkaziladigan audit tekshiruvlarida aniqlangan natijalar
bilan bevosita baholanadi. Audit – buxgalteriya hisobini yuritish jarayonida yuzaga keladigan
har qanday og‘ish, xato yoki qoidabuzarliklarni aniqlab, ularni isloh qilish bo‘yicha tavsiyalar
beradigan nazorat-informatsion jarayon sifatida faoliyat yuritadi. Ichki audit buxgalteriya
hisobi va moliyaviy boshqaruvni yagona tizimga birlashtirib, korxonada samaradorlik,
92
shaffoflik va ishonchlilikni ta’minlovchi funksional vositaga aylanadi. Ayniqsa, aktivlar harakati,
debitorlik va kreditorlik qarzlari, byudjet va soliqlar bilan hisob-kitoblar, asosiy vositalar va
materiallar harakati kabi hisob ob’ektlarida audit tekshiruvlari chuqur ahamiyat kasb etadi. Bu
esa, hisob kitoblarning noto‘g‘ri yuritilishi oqibatida yuzaga keladigan moliyaviy risklarni
kamaytiradi. Shu nuqtai nazardan, buxgalteriya hisobining ichki nazorat va audit bilan
bog‘liqligi bevosita korxona moliyaviy barqarorligining asosiy omillaridan biri sifatida qaralishi
lozim.
Ichki nazorat tizimi amalda buxgalteriya hisobi jarayonida avtomatik ravishda
ishlaydigan dasturiy platformalar orqali ham amalga oshiriladi. Masalan, 1C: Buxgalteriya, SAP,
Oracle kabi axborot tizimlari foydalanuvchilarning vakolatini cheklash, moliyaviy
operatsiyalarni darajali tasdiqlash, hujjat aylanishi nazoratini olib borish kabi nazorat
funksiyalarini avtomatlashtirish imkonini beradi. Bunday tizimlar orqali buxgalteriya
yozuvlarida aniqlik, hujjatlarda izchillik va operatsion nazorat kafolatlanadi. Shu bilan birga,
ichki audit jamoasi bu tizim orqali doimiy monitoring yuritadi, har chorakda yoki yillik asosda
hisobot tayyorlab, korxona rahbariyatiga aniqlangan xatarlar, moliyaviy ziddiyatlar yoki
kamchiliklar haqida axborot beradi. Ushbu ma’lumotlar asosida esa rahbariyat tegishli
boshqaruv qarorlarini qabul qiladi.
Shuni alohida ta’kidlash joizki, ichki nazorat tizimisiz yuritilgan buxgalteriya hisobi
ko‘pincha noto‘g‘ri, xatoliklar bilan boyitilgan va audit nazoratidan o‘tganda ishonchsiz bo‘lgan
moliyaviy hisobotlarni yuzaga keltiradi. Bu esa korxona obro‘siga, investorlar ishonchiga va
kredit reytingiga salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Shu bois buxgalteriya hisobi tizimi ichki nazorat va
audit tizimlari bilan yagona boshqaruv vositasiga aylantirilmog‘i zarur. Ular orqali nafaqat
hisob-kitoblar nazorat qilinadi, balki korxonaning moliyaviy sog‘lomligi, resurslardan oqilona
foydalanish, byudjet siyosatiga muvofiqlik va ichki tartib-intizomning darajasi ham baholanadi.
Ichki audit va nazoratning muntazam ishlashi korxona faoliyatining barcha bosqichlarida sifatli
buxgalteriya hisobini yuritishga imkon beradi va bu orqali umumiy iqtisodiy samaradorlikka
erishiladi.
Amaliy tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, ichki nazorat tizimi yo‘lga qo‘yilgan korxonalarda
moliyaviy intizom yuqori bo‘ladi va moliyaviy hisobotlar kam xatolik bilan tuziladi. Masalan,
o‘rganilgan “X” mas’uliyati cheklangan jamiyatda buxgalteriya hisobi to‘g‘ridan-to‘g‘ri bosh
buxgalter nazorati ostida yuritiladi, biroq ichki audit bo‘limi yo‘qligi sababli ayrim aktivlar to‘liq
hisobga olinmasdan qolmoqda. Natijada, moliyaviy hisobotlardagi ayrim raqamlar tahliliy
natijalarga mos kelmaydi. Aksincha, “Y” korxonasida buxgalteriya yozuvlari muntazam ichki
auditdan o‘tkaziladi, barcha operatsiyalar ikki bosqichli tasdiqlash tizimi orqali amalga
oshiriladi. Bunda moliyaviy shaffoflik yuqori darajada bo‘lib, hisob-kitoblar kam xatolik bilan
yuritiladi.
Korxonalarda auditning mavjudligi faqat hisobotlarni tekshirish bilan cheklanmaydi. U
shuningdek, xatarli jihatlarni aniqlash, noqonuniy harakatlarning oldini olish, operatsion
samaradorlikni oshirish va moliyaviy barqarorlikni ta’minlashga xizmat qiladi. Ichki nazorat va
auditni rivojlantirish orqali buxgalteriya hisobining ishonchliligini, moliyaviy axborotning
haqqoniyligini ta’minlash mumkin. Zamonaviy amaliyotda bu tizimlar bir-birini to‘ldirib,
korxona faoliyatining moliyaviy asoslarini mustahkamlaydi.
Korxonalarda buxgalteriya hisobini tashkil etish jarayoni ichki nazorat va audit bilan
bevosita bog‘liq bo‘lib, bu tizimlar bir-birini to‘ldiruvchi, integratsiyalashgan mexanizm sifatida
93
qaralishi lozim. Ichki nazorat moliyaviy axborotlarning aniqligi va qonuniyligini ta’minlasa,
audit bu nazorat tizimini baholaydi va mustahkamlaydi. Korxonalarda buxgalteriya hisobining
ishonchliligini oshirish, moliyaviy risklarni kamaytirish va samarador boshqaruv qarorlarini
qabul qilish uchun aynan ushbu ikki omilning to‘g‘ri va tizimli yo‘lga qo‘yilishi muhim.
Kelajakda buxgalteriya hisobini avtomatlashtirish bilan birga, ichki nazorat va audit tizimlarini
raqamli platformalar asosida integratsiyalash muhim vazifa bo‘lib qolmoqda.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
O‘zbekiston Respublikasi “Buxgalteriya hisobi to‘g‘risida”gi Qonuni, 2016-y.
2.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining PQ–4611-son qarori (2019-yil 24-fevral) –
“Ichki audit tizimini rivojlantirish chora-tadbirlari”.
3.
G‘ulomov S., Umarov S. “Buxgalteriya hisobining nazariy va amaliy asoslari”, Toshkent,
2020.
4.
Rustamova G.M. “Ichki audit tizimining buxgalteriya hisobi bilan o‘zaro aloqadorligi”,
Ilmiy maqola, 2022.
5.
International Standards on Auditing (ISA), IFAC –
6.
O‘zbekiston Respublikasi Moliya vazirligi metodik ko‘rsatmalari –
