27
KREATIV TAFAKKUR TUSHUNCHASI VA UNING PSIXOLOGIK-PEDAGOGIK
MAZMUNI
Zarina Hayitboyeva Otanazarovna
Nukus Davlat Pedagogika Instituti
I-bosqich tayanch doktaranti
https://doi.org/10.5281/zenodo.15576063
Annotatsiya:
Ushbu maqolada kreativ tafakkur tushunchasining zamonaviy talqini va uning
psixologik-pedagogik mazmuni chuqur tahlil qilinadi. Muallif kreativ tafakkurni nafaqat yangi
g‘oyalarni yaratish, balki o‘quvchilarda hayotni tahlil qilish, muammolarga yangicha yondashuv
topish, hissiy barqarorlikni saqlash va intellektual jur’at ko‘rsatish qobiliyati sifatida ko‘rib
chiqadi. Tadqiqotda kreativ tafakkur inson tafakkurining kompleks shakli sifatida qaralib, uni
rivojlantirishda o‘qituvchining psixologik yondashuvi, raqamli ta’lim vositalari va ijtimoiy
muhitning o‘zaro bog‘liqligi asosida yangi nazariy model taklif etiladi. Mazkur maqola
boshlang‘ich sinf o‘quvchilari bilan ishlovchi pedagoglar, psixologlar hamda ta’lim tizimida
innovatsion yondashuvlarni izlayotgan mutaxassislar uchun foydali bo‘lishi mumkin.
Annotation:
This article explores the psychological and pedagogical essence of creative
thinking as a key competence of primary school students in the digital education environment.
The author emphasizes that creative thinking is not only a mental process, but also a strategic
resource for solving educational tasks in innovative ways. The research highlights the importance
of forming creative cognitive mechanisms from early schooling by integrating digital tools and
interactive teaching methods. The article presents new views on how digital technologies, when
purposefully applied, can enhance students’ intellectual flexibility, originality, and problem-
solving skills. Scientific insights are offered to modernize the educational process and support the
development of creative thinking through targeted psychological-pedagogical conditions.
Kalit so‘zlar:
Kreativ tafakkur, boshlang‘ich ta’lim, raqamli vositalar, psixologik-pedagogik
sharoitlar, ta’limdagi innovatsiyalar, interaktiv metodlar, intellektual rivojlanish
Keywords:
Creative thinking, primary education, digital tools, psychological-pedagogical
conditions, innovation in learning, interactive methods, intellectual development
XXI asrda jamiyatning har tomonlama taraqqiy etishi, raqamli texnologiyalar rivoji va sun’iy
intellektning kundalik hayotga chuqur singib borishi inson tafakkurining yangi bosqichda
shakllanishini taqozo etmoqda. Ayniqsa, bugungi globallashuv va informatsion portlash davrida
ta’lim jarayoni oldida turgan asosiy vazifalardan biri – shaxsning mustaqil fikrlay oladigan,
yangicha yondasha oladigan, innovatsion g‘oyalarga boy, kreativ tafakkur egasi bo‘lgan barkamol
avlodni tarbiyalashdir.
Kreativ tafakkur
— bu insonning mavjud muammolarga noodatiy yondashish, yangi
g‘oyalar yaratish, ilg‘or fikrlash va muqobil yechimlarni topishga qaratilgan aqliy faoliyat
shaklidir. An’anaviy tafakkur shakllari (reproduktiv, mantiqiy, algoritmik) zamonaviy axborot
jamiyatida ko‘p hollarda yetarli bo‘lmay qolmoqda. Shu bois, kreativ tafakkurni rivojlantirish
bugungi kunda nafaqat shaxsiy muvaffaqiyat, balki milliy taraqqiyot va xalqaro
raqobatbardoshlikning muhim mezoniga aylanmoqda. Kreativ tafakkurning psixologik-pedagogik
mazmunini o‘rganish, uni ilmiy-nazariy jihatdan chuqur tahlil qilish va amaliyotda qo‘llash
imkoniyatlarini aniqlash – zamonaviy pedagogikada dolzarb yo‘nalishlardan biridir. Ayniqsa,
boshlang‘ich ta’lim bosqichida bu ko‘nikmalarni shakllantirish o‘quvchilarning keyingi
28
bosqichlardagi fikrlash dinamikasini belgilaydi. Kreativ tafakkurni ko’plab olimlarimiz o’rgangan,
bu bo’yicha tadqiqot ishlarini olib brogan. Shulardan: E. Torrance
1
(Amerikalik psixolog,
ijodkorlikni o‘rganish bo‘yicha taniqli mutaxassis):
1.
Torrance, E.P. (1974). Creativity: What, Why and How.
“Kreativ tafakkur
— bu mavjud ma’lumotlar asosida yangi va original g‘oyalarni ilgari
surish, muqobil yechimlarni topish qobiliyatidir. Bu faqat tug‘ma emas, balki rivojlantiriladigan
sifatdir.”
J. Guilford
2
(Amerikalik psixolog, intellekt strukturasini tahlil qilgan olim):
“
Kreativlik divergent
(tarqoq) fikrlash bilan bevosita bog‘liq bo‘lib, insonning bir
muammoni hal etishda ko‘plab turli xil, kutilmagan va samarali g‘oyalarni ishlab chiqish
qobiliyatini anglatadi” deya o’z fikrlarini bildirgan.
Kreativ tafakkur — bu inson tafakkurining eng yuqori bosqichi bo‘lib, mavjud axborot, bilim
va tajribalarni yangicha ko‘rinishda qayta ishlash, ulardan yangi g‘oyalarni yaratish jarayonidir.
An’anaviy tafakkur muammoga bitta to‘g‘ri javob topishga intilsa, kreativ tafakkur ko‘p
tomonlama va turli nuqtai nazardan qarashni taqozo etadi. Bu xususiyat ayniqsa boshlang‘ich
ta’lim bosqichida muhim ahamiyat kasb etadi, chunki bu davr bolalarning tafakkuri, qiziqishlari
va dunyoqarashi shakllanadigan asosiy poydevor hisoblanadi. Kreativ tafakkurni rivojlantirishda
psixologik yondashuvlar, avvalo, bolaning erkin fikrlashiga, o‘zini erkin ifoda etishiga, xavfsiz
psixologik muhitda faoliyat yuritishiga imkon berishi kerak. Shu bilan birga, kreativlikni
rag‘batlantirish uchun bolaning individual xususiyatlarini inobatga olish zarur: uning qiziqishlari,
intellektual darajasi, emotsional ehtiyojlari va o‘yin orqali o‘rganish qobiliyati e’tibordan chetda
qolmasligi kerak.
Pedagogik nuqtai nazardan esa, kreativ tafakkurni shakllantirish uchun dars jarayonlarida
noan’anaviy topshiriqlar, ochiq savollar, muqobil yechimli vazifalar, loyiha asosidagi o‘qitish kabi
usullar qo‘llanishi lozim. Masalan, matematikada faqat to‘g‘ri javob emas, balki bir muammoni bir
nechta yo‘l bilan yechish rag‘batlantiriladi.
2.
Guilford, J.P. (1950). Creativity. American Psychologist.
Ona tilida esa, matn asosida alternativ yakunlar yozish yoki obrazlarga yangi xususiyatlar
berish topshiriqlari orqali bolada tasavvur va tafakkur faollashadi.
Yangi yondashuvlardan biri —
“raqamli tafakkur maktabi”
modelini joriy etishdir. Bu
modelga ko‘ra, o‘quvchilarga sun’iy intellekt, kod yozish, vizual dizayn, interaktiv dasturlar bilan
ishlash kabi faoliyatlar orqali kreativlik rivojlantiriladi. Ayniqsa, zamonaviy raqamli muhit — AR
(kengaytirilgan reallik), VR (virtual reallik), gamifikatsiya va mediamahsulotlar orqali bolalarda
ko‘rish, tasavvur qilish, kombinatsiyalash, dizayn qilish kabi ijodiy kompetensiyalarni
kuchaytirish imkonini beradi.
Yangi taklif etilayotgan metodik yondashuv shundan iboratki: boshlang‘ich sinf
o‘quvchilarining kreativ tafakkurini rivojlantirishda “Tayanch g‘oyadan divergensiya” usuli
asosida ishlovchi dars bloklari ishlab chiqiladi. Bu usulda bolaga bitta oddiy fikr yoki predmet
beriladi va undan maksimal darajada ko‘p yangi variant va foydalanish imkonlari haqida o‘ylash
topshirig‘i beriladi. Bu metod o‘yin, muloqot, guruhiy fikrlash va vizual izlanishlar bilan
uyg‘unlashadi. Shuningdek, kreativ tafakkurni o‘lchash va baholashning o‘ziga xos yondashuvlari
ishlab chiqilishi kerak. Faoliyat natijasining yangiligi, dolzarbligi va subyektiv yondashuvi asosida
individual va guruhiy baholash tizimlari taklif etilishi mumkin. Kreativ tafakkur — XXI asr
ta’limining tamal tamoyillaridan biridir. Uni rivojlantirish orqali biz nafaqat innovatsion fikrlovchi
29
avlodni shakllantiramiz, balki har qanday muammoni ilg‘or, moslashuvchan va mos fikr bilan
yondasha oladigan barkamol shaxslarni voyaga yetkazamiz.
Biz albatta raqamli ta’lim sharoitini yanada rivojlantirish uchun qo’shimcha takliflar ham
kiritmoqdamiz, ya’ni:
“Kreativ topshiriqlar banki” ni yaratish
Maktab darajasida har bir sinf uchun moslab ishlab chiqilgan, fanlararo yondashuvga
asoslangan kreativ topshiriqlar banki tuzish lozim. Bu topshiriqlar o‘quvchilarning mustaqil
fikrlashini, muqobil qaror qabul qilishini, vizual va verbal tasavvurini rivojlantiradi. Masalan, "Bir
kun quyosh chiqmasa, nima bo‘ladi?", "Kvadrat shakli haqida ertak yozing", "O‘z shahringiz uchun
yangi pul birligi va dizayn ishlab chiqing" kabi topshiriqlar berilishi mumkin.
“Raqamli kreativ portfel” (Digital Creative Portfolio) tizimini joriy etish
Har bir o‘quvchi uchun elektron shaklda raqamli kreativ portfel yuritilishi mumkin. Bu
portfelga bola ijodiy ishlari – rasm, ertak, loyiha, video, kodlangan kichik dasturlar, foto-
topshiriqlar – joylashtiriladi. Bu orqali bolaning rivojlanish dinamikasini ko‘rish, u bilan
psixologik-pedagogik muloqotni chuqurlashtirish va kreativlik bahosini sifatli o‘lchash imkonini
beradi.
Takliflar asosida yuzaga keladigan yangiliklar va rivojlanishlar:
O‘quvchilarning mustaqil va noodatiy fikrlash darajasi sezilarli oshadi. “Kreativ topshiriqlar
banki” orqali o‘quvchilar doimiy ravishda yangicha, noodatiy savol va muammolar ustida
ishlashga odatlanadi. Bu esa ularning analitik, divergent fikrlash ko‘nikmalarini rivojlantiradi.
Pedagoglar uchun qulay metodik baza shakllanadi. Mazkur bank o‘qituvchilarga har bir mavzuga
mos kreativ mashqlarni tezkor tanlash va qo‘llash imkonini beradi. Natijada, darslar mazmunan
boyiydi va interaktivlik kuchayadi. Har bir o‘quvchining ijodiy rivojlanish dinamikasini kuzatish
imkoni yaratiladi.
“Raqamli kreativ portfel”
orqali o‘quvchining barcha ijodiy ishlari (rasmlar, matnlar,
videolar, g‘oya jurnali) tizimli saqlanadi. Bu esa uning qobiliyatidagi o‘sish, o‘zgarish va
yutuqlarini aniqlashga xizmat qiladi. Baholashda subyektivlik kamayadi, shaffoflik oshadi.
Raqamli portfel asosida real ishlarga qarab baho beriladi. O‘quvchining faolligi, ijodiy fikrlari,
topshiriqlardagi o‘ziga xoslik baholashda asosiy mezon bo‘ladi. Raqamli ta’limga
integratsiyalashgan ijodiy yondashuv shakllanadi. Mazkur takliflar orqali ta’lim jarayoniga
kreativlikni chuqur singdirish imkoniyati paydo bo‘ladi. Bu esa ta’limning qiziqarli, samarali va
zamonaviy shaklga aylanishiga olib keladi.
Xulosa sifatida shuni aytib o’tishimiz kerakki, Kreativ tafakkur insonning muammolarga
yangicha va ijodiy yondashishini ta’minlovchi psixologik jarayon bo‘lib, uning rivojlanishi ta’lim
jarayonining samaradorligini oshirishda muhim ahamiyatga ega. Psixologik-pedagogik nuqtai
nazardan, kreativ tafakkur – bu shaxsning fikrlash qobiliyatini kengaytirish, yangi g‘oyalar
yaratish va noan’anaviy yechimlarni topishga yo‘naltirilgan murakkab jarayon. Ta’lim muhitida
kreativ tafakkurni qo‘llab-quvvatlash orqali o‘quvchilar o‘zining ichki imkoniyatlarini kashf etadi,
mustaqil fikrlashga o‘rgatiladi hamda zamonaviy dunyo talablariga moslashadi. Shu bois,
pedagogik metodlar va psixologik texnologiyalarni uyg‘unlashtirish orqali kreativ tafakkurni
rivojlantirish ta’lim sifatini oshirishda muhim vosita hisoblanadi.
References:
30
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
J. Guilford. Creativity. American Psychologist, 1950.
2.
E. De Bono. Lateral Thinking: Creativity Step by Step. Harper & Row, 1970.
3.
Karimov, A. Psixologik pedagogika asoslari. Toshkent, 2015.
4.
Tursunova, N. Ta’limda kreativ tafakkurni rivojlantirish metodlari. Samarqand, 2018.
5.
Abdullaev, S. Innovatsion ta’lim va kreativ fikrlash. Toshkent, 2020.
