12
SHARQ MUTAFAKKIRLARINING PEDAGOGIK TA’LIMOTIDA TALABALARNING
MA'NAVIY SIFATLARINI RIVOJLANTIRISHNING AHAMIYATI
Sattorova Maftuna Abdurashid qizi
Termiz davlat pedagogika instituti
Boshlang‘ich ta’lim kafedrasi o‘qituvchisi
Bahriddinova Shayma
Termiz davlat pedagogika instituti talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.14832160
Annotatsiya:
Mazkur maqolada Sharq mutafakkirlarining pedagogik ta'limotida
talabalarning ma'naviy sifatlarini rivojlantirishning istiqbolli rejalari, shakllari va uslublari
o‘rganilgan. Sharq pedagogikasi, xususan, Alisher Navoiy, Ibn Sino, Imom Buxoriy va Al-G‘azzoliy
kabi mutafakkirlarning ta'limotlari, talabalarning nafaqat ilmiy, balki axloqiy va ma'naviy
rivojlanishini ta'minlashga qaratilgan. Ushbu yondashuvlar o‘qitish jarayonida diyalog, mantiqiy
tafakkur, adabiyot va san'at kabi vositalardan foydalanishni o‘z ichiga oladi. Ma'naviyatni
shakllantirishda, axloqiy tarbiya va ijtimoiy mas'uliyat hissi kabi muhim jihatlar ta'limning asosi
sifatida qaraladi.
Kalit soʻzlar:
Sharq mutafakkirlari, pedagogik ta'limot, ma'naviy sifatlar, rivojlanish, axloqiy
tarbiya, mantiqiy tafakkur, adabiyot, tarbiya, ilmiy bilimlar, axloqiy me'yorlar, ijtimoiy mas'uliyat,
diniy ta'limot.
Аннотация:
В работе изучаются перспективные планы, формы и методы развития
духовных качеств учащихся в педагогических учениях мыслителей Востока. Восточная
педагогика, в частности учения таких мыслителей, как Алишер Навои, Ибн Сина, Имам
Бухари, Аль-Газали, направлена на обеспечение не только научного, но и нравственного,
духовного развития учащихся. Эти подходы включают использование в процессе обучения
таких инструментов, как диалог, логическое мышление, литература и искусство. В
формировании духовности такие важные аспекты, как нравственное воспитание и чувство
социальной ответственности, считаются основой образования.
Ключевые слова:
мыслители Востока, педагогические учения, духовные качества,
развитие, нравственное воспитание, логическое мышление, литература, воспитание,
научные знания, моральные нормы, социальная ответственность, религиозные учения.
Annotation
: This work studies promising plans, forms and methods of developing students'
spiritual qualities in the pedagogical teachings of Eastern thinkers. Eastern pedagogy, in
particular, the teachings of such thinkers as Alisher Navoi, Ibn Sina, Imam Bukhari and Al-Ghazali,
is aimed at ensuring not only scientific, but also moral and spiritual development of students.
These approaches include the use of such tools as dialogue, logical thinking, literature and art in
the teaching process. In the formation of spirituality, such important aspects as moral education
and a sense of social responsibility are considered the basis of education.
Keywords:
Eastern thinkers, pedagogical teachings, spiritual qualities, development, moral
education, logical thinking, literature, education, scientific knowledge, moral standards, social
responsibility, religious teaching.
Oʻzbekiston mustaqilligini mustahkamlashning muhim vazifalaridan biri milliy ma’naviyatni
yuksaltirish, milliy mafkurani shakllantirishdan iborat. Bu murakkab va dolzarb vazifani hal etish
uchun bosib o‘tilgan tarixiy yoʼlni tahlil qilish, ijobiy va salbiy jihatlarini aniqlash, shu asosda
13
tarbiya, ayniqsa, talabalarning ma’naviy sifatlarini tarbiyalashga yo‘naltirilgan pedagogik
vositalar tizimini yaratish zaruriyati mavjud. Jamiyat hayoti va unda yashovchi kishilarning
ijtimoiy-ma’naviy yuksalishi milliy mafkura, talabalar ta’lim-tarbiyasi hamda bo‘lajak
mutaxassislarning keng ko‘lamda intellektual salohiyatga ega bo‘lishini talab qilmoqda. Tarixiy
tajribalar shundan dalolat beradiki, har qanday davlat tizimi o‘zining asosiy maqsadi sifatida
yoshlarga ajdodlardan meros bo‘lib qolgan ma’naviy boyliklar, ta’lim-tarbiyaviy qadriyatlarni
singdirishni taqozo qiladi. Ta’lim-tarbiyaviy qadriyatlar yosh avlodning ijtimoiy-ma’naviy
rivojlanishida zamin boʻlib xizmat qiladigan moddiy, ma’naviy boylikdir.
Ta'lim-tarbiya tarixi boy ma’naviy merosga ega boʻlib, uni oʻrganish va ta’lim iste’moliga
kiritish kadrlar tayyorlash milliy modelida koʻrsatilganidek, har tomonlama barkamol insonni
tarbiyalash va rivojlantirishda, ma’naviy sifatlarni tarkib toptirishda katta ahamiyat kasb etadi.
“Ma’naviyat - insonning, xalqning, jamiyatning, davlatning kuch-qudratidir. U yoʻq joyda
hech qachon baxt-saodat boʻlmaydi. Nafaqat koʻhna tarix balki yangi tarix ham buning koʻplab
misollarini beradi”.
Sharq mutafakkirlari pedagogik taʻlimotida ilm va ma'naviyatni birlashtirishga katta e'tibor
berishgan. Ularning fikricha, ta'lim nafaqat aqlni rivojlantirish, balki insonning axloqiy va
ma'naviy sifatlarini ham shakllantirishni nazarda tutgan. Misol uchun: Ibn Sinо (Avitsenna) ilm va
maʻnaviyatni ajralmas bir butun deb hisoblagan. Uning fikriga ko‘ra, maʻnaviy va axloqiy poklanish
faqat ilm orqali amalga oshadi. Shuningdek, Alisher Navoiy o‘z asarlarida insoniyatni adolat,
yaxshi axloq va poklikka chaqirgan va bu qadriyatlarni talabalarga o‘rgatish zarurligini
taʻkidlagan. Ta’lim faqat kitob o‘qishdan iborat bo‘lib qolmasligi kerak, balki talaba o‘z axloqiy
qadriyatlarini hayotda qo‘llay olishi, o‘zini tarbiyalashga qodir bo‘lishi kerak. Al-Gʻazzoliy ta’limda
shaxsning ruhiy yuksalishi uchun ma’naviy va axloqiy me’yorlarni o‘rgatishga katta e’tibor
qaratgan. Shuningdek, Ibn Sino talabalarga insoniyatning ruhiy va axloqiy qadriyatlarini o‘rganish,
o‘zini anglash va ijtimoiy mas’uliyatni his qilishni o‘rgatgan. Bu pedagogik yondashuvlar
talabalarning nafaqat bilim olish, balki ijtimoiy hayotda o‘z o‘rnini topish, axloqiy mas’uliyatni his
qilishga yordam beradi.
Ibn Sino (Avitsenna) oʻzining ilmiy va falsafiy merosida talabalarning maʻnaviy rivojlanishiga
ham katta eʻtibor qaratgan. U nafaqat ilm-fan sohasidagi yuksak yutuqlari bilan mashhur boʻlsa-
da, balki axloqiy, ruhiy va maʻnaviy jihatlarni ham muhim deb hisoblagan. Ibn Sino talabalarning
ma'naviy rivojlanishini quyidagi asosiy tamoyillar orqali ko'rib chiqadi:
o
Axloqiy tarbiya: Ibn Sino axloqiy fazilatlarni rivojlantirishga katta e'tibor beradi. U insonni
yuksak ma'naviy darajaga erishish uchun to'g'ri axloqni o'rgatish zarurligini ta'kidlaydi.
Talabalarga sabr, mehr, xushmuomalalik, adolat kabi fazilatlarni o'rgatish zarur.
o
Ilm-fan va ma'naviyatning uyg'unligi: Ibn Sino ilmni ma'naviyatdan ajratib ko'rmaydi. U
ma'naviyat va axloqiy prinsiplar ilmiy bilishga asos bo'lishi kerak deb hisoblaydi. Talabalar faqat
ilmni o'rganibgina qolmasdan, balki o'zlarini ma'naviy jihatdan ham rivojlantirishi zarur.
o
Ijtimoiy va jismoniy rivojlanish: Ibn Sino, shuningdek, talabalar jismoniy sog'lig'ini va
ijtimoiy aloqalarini ham e'tiborga olish zarurligini ta'kidlaydi. Insonning to'liq rivojlanishi uchun
jismoniy va ma'naviy jihatlar bir-birini to'ldirishi kerak.
o
O'z-o'zini anglash: Ibn Sino talabalarga o'zlarini anglash, o'zining ichki dunyosini bilish va
o'zining haqiqiy maqsadlarini tushunishga chaqiradi. Bu uning “har bir inson o'z ichki olamiga
sayohat qilish orqali haqiqiy bilimga erishadi” degan g'oyasida namoyon bo'ladi.
14
o
Ruhiy tarbiya: Ibn Sino ruhiy tarbiyani ham muhim deb biladi. U ilm va ma'naviyatning
chuqur ildizlari insonga baxtli va ma'naviy to'liq bo'lishda yordam berishini ta'kidlaydi.
Forobiy, o'zining ma'naviy va axloqiy qarashlari bilan mashhur bo'lgan alohida o'ziga xos
mutafakkir, faylasuf va ilm-fan sohasidagi yirik shaxsdir. Uning talabalar va jamiyat uchun ta'limga
bo'lgan yondashuvi, ayniqsa ma'naviy rivojlanish masalasi, o'z davrida juda katta ahamiyatga ega
bo'lib, hozirgi kunda ham dolzarb sanaladi. Forobiy ma'naviy rivojlanishni faqat ilm-fan bilan
bog'lamay, balki insonning axloqiy fazilatlari, ongini va qalbini to'g'ri yo'naltirishga ahamiyat
berishni ta'kidlagan. Uning fikriga ko'ra, ma'naviyatni rivojlantirish uchun bilim olish muhim,
lekin bu bilimning axloqiy va ruhiy o'zgarishlarga olib kelishi kerak. Forobiy insonning ma'naviy
rivojlanishi uchun o'quvchilarni faqat ilm bilan ta'minlash yetarli emas, balki ularni to'g'ri axloqiy
qadriyatlar bilan ham shakllantirish lozim deb hisoblagan. Forobiyning talabalar uchun ma'naviy
rivojlanish haqidagi qarashlarida quyidagi asosiy jihatlar mavjud:
o
Axloqiy tarbiya: Forobiy, axloqiy fazilatlarni rivojlantirishga alohida e'tibor qaratgan. U
insonni faqat bilimgina emas, balki to'g'ri xulq-atvor, axloqiy fazilatlar bilan ham shakllantirish
kerakligini ta'kidlagan.
o
Ilm va ma'naviyat uyg'unligi: Forobiy uchun ilm faqat ma'lum bir sohadagi bilimlarni
o'zlashtirish emas, balki insonni yaxshilash, ma'naviy o'sishga erishish vositasi bo'lishi kerak. U
ilmni insonni baxtli va komil qilish uchun kerakli vosita deb bilgan.
o
Insoniylik va hamjihatlik: Forobiy jamiyatdagi ahloqiy va ijtimoiy tarbiyani yaxshilashga
qaratilgan yondashuvni qo'llab-quvvatlagan. Uning fikricha, har bir inson jamiyatda o'z o'rnini
topishi, boshqalar bilan hamjihatlikda yashashi kerak.
o
Qalbni tarbiyalash: Forobiy qalbning tozaligi va uning yaxshi xislatlar bilan shakllanishini
juda muhim deb bilgan. U qalbning tozaligi orqali insonning ruhiy va ma'naviy rivojlanishini
amalga oshirishni ko'zlagan.
Sharq mutafakkirlarining pedagogik faoliyatida talabalarga o'zini anglash va o'zini
yaxshilashga katta ahamiyat berilgan. Ibn Sino va Konfutsiy kabi mutafakkirlar o'zini
o'rganishning, ruhiy va ma'naviy o'sishning zarurligini ta’kidlagan. Konfutsiy o'zining “Xun Tzu”
asarida talabalarga o'z-o'zini rivojlantirish va kamolotga erishish uchun o'z xulq-atvorlarini
yaxshilash zarurligini bildirgan. Bu qarash talabalarning ichki dunyosini, ma'naviy tomonlarini
rivojlantirishga yordam beradi. Konfutsiy talabalarga mehnatsevarlikni, sabr-toqatni, chinakam
irodani va odob-axloqni o'rgatgan. U talabalarga “Mehnat qilmagan kishiga baxtni kutish oson
emas”, deb ta'kidlagan. Talabalar faqat bilim olish bilan cheklanmasdan, o'z maqsadlariga
erishishda mehnatsevar va axloqiy bo'lishlari kerak.
Xulosa qilib aytganda
, sharq mutafakkirlarining pedagogik faoliyatida talabalarning
ma'naviy sifatlarini rivojlantirishga katta ahamiyat berilgan. Ularning ta'limotlari axloqiy va
ma'naviy tarbiya, ijtimoiy mas'uliyat, o'zini anglash va kamolotga erishish kabi qadriyatlarni o'z
ichiga olgan. Sharq pedagogikasi talabalarga nafaqat ilm va bilim, balki insoniy fazilatlarni
rivojlantirishni ham o'rgatgan. Bu yondashuv, talabalarda ma'naviy o'sish, axloqiy ong va
jamiyatga xizmat qilish ruhini shakllantirishga xizmat qilgan. Sharq mutafakkirlarining pedagogik
prinsiplariga asoslanib, taʻlim jarayonida talabalarning ichki dunyosini boyitish, ularni yuksak
axloqiy va ma'naviy qadriyatlar asosida tarbiyalash juda muhimdir.
15
References:
1.
M.Hamdamova. Ma’naviyat asoslari. T.: “Fan va texnologiya”. 2008 y.
2.
Z.B.Jalilov. Sharq mutafakkirlari merosini o’rganishning didaktik metodlari. Zamonaviy
ta’lim jurnali. 2017 yil, 5-son.
3.
M.Sattorova. Tarbiya fani orqali boshlang‘ich sinf o’quvchilarida milliy g‘ururni
shakllantirishning ahamiyati. Ta’lim, fan va innovatsiya jurnali. 2024-yil, 6-son
4.
M.Sattorova. “Uzluksiz ta’lim tizimining ustuvor vazifalari: muammolar, yechimlar va
istiqbollar” respublika ilmiy-amaliy konferensiya. 2024-yil 5-noyabr
5.
Ziyaqulova Maftuna Shuhrat qizi, Rakhmatova Hamida Ismatillo qizi, “ Increasing Creativity
by using Interactive methods in literacy teaching process” Analytical journal of education and
development Science Box In Vol.1(2021): Analytical journal of education and development 52-54-
betlar Тошкент
6.
BOSHLANG’ICH SINF O’QUVCHILARINING AQLIY SALOHIYATINI HAMDA KREATIVLIGINI
OSHIRISHDA MENTAL ARIFMETIKANING O'RNI. M Ziyaqulova, S Ashurova, N Toshpulatova -
Development and innovations in science, 2023
7.
The importance of riddles in the development of students creativity in the learning process
ZMS Qizi - Asian Journal Of Multidimensional Research, 2021
8.
BOSHLANGICH SINF OQUVCHLARINING LUGATLAR BILAN ISHLASH JARAYONIDA
KREATIVLIGINI OSHIRISH MSQ Ziyaqulova, HIQ Raxmatova - … : Innovative, educational, natural
and social sciences, 2021
9.
Ziyaqulova Maftuna Shuhrat qizi ‘‘Boshlang'ich sinf o'quvchilariga axloqiy tarbiya berishda
hadislarning ahamiyati’’ TA'LIM FAN VA INNOVATSIYA. -ISSN 2181-8274, 2024-yil.
10.
Ziyaqulova Maftuna Shuhrat qizi ‘‘Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarida shaxslararo muloqot
madaniyatini shakllantirish’’. ‘‘Муғаллим ҳәм үзликсиз билимлендириў’’
/Илимий-
методикалық журнал 2024 5/2-сан ISSN 2181-7138. Нөкис -
2024
11.
Ziyaqulova Maftuna Shuhrat qizi ‘‘Problems and solutions of scientific and innovative
research’’ ‘‘Boshlang'ich sinf o'quvchilarida ijobiy fazilatlarni shakllantirish mexanizmi’’- 2024- yil
182-1187-betlar Volume 01. ISSUE 07 universalconference.us.
