33
MAQOLLAR VA MATALLARNI TARJIMA QILISHDAGI O‘ZIGA XOS JIHATLAR:
"MEHROBDAN CHAYON" ASARI ASOSIDA
Oqila Shabon qizi Sattorova
O‘qituvchi-stajyor, Toshkent davlat sharqshunoslik universiteti
https://doi.org/10.5281/zenodo.14848152
Annotatsiya.
Mazkur maqola Abdulla Qodiriyning mashhur "Mehrobdan Chayon" asarida
maqol va matallar tarjimasining o‘ziga xosligini tahlil qilishga bag‘ishlangan. Muallif, asarda
o‘zbek tiliga xos maqol va matallarni qanday qilib jonli va ta'sirchan tarzda tarjima qilish orqali,
ularning milliy madaniyat va adabiyotga qo‘shgan hissasini ochib beradi. Qodiriy, o‘z asarida
xalq og‘zaki ijodi, jumladan maqol va matallardan foydalanishda, ularni nafaqat ma'nosiga mos
ravishda, balki til va madaniyat xususiyatlarini saqlab qolishga harakat qilgan. Maqola,
shuningdek, tarjima jarayonida tilning stilistik jihatlari, maqol va matallarning o‘ziga xos uslubi
va ularning asosiy g‘oyalar bilan uyg‘unligini tahlil etadi. Muallif, Qodiriy ijodida maqollar va
matallarni tarjima qilishning nozik jihatlari va o‘ziga xos metodlarini yoritib beradi, bu esa
adabiy tarjimashunoslik va tilshunoslik sohalarida muhim ilmiy qiymatga ega.
Kalit so‘zlar:
xalq maqollari, lingvistik xususiyatlar, badiiy tarjima, A.Qodiriy, “Mehrobdan
chayon”, milliy ifoda, tarjima usullari, adabiy tahlil.
Kirish qismi:
Maqol va matallar tarjimasi nafaqat adabiyotshunoslikda, balki lingvistika,
madaniyatshunoslik va tarjimashunoslik sohalarida ham muhim o‘rin tutadi. Har bir xalqning
og‘zaki ijodi o‘zining milliy xususiyatlari va madaniyati bilan chambarchas bog‘liq bo‘lib, bu
asarlar ularning dunyoqarashi, hayot falsafasi va qadriyatlarini aks ettiradi. Maqollar va
matallar, o‘ziga xos qisqa, ma'noli va samarali ifodalar bo‘lib, xalqning ruhiy holati, axloqiy
me'yorlari, dunyoqarashi haqida muhim ma'lumotlar beradi. Shu bois, tarjima jarayonida
maqollar va matallarning ma'nosini to‘liq va aniq yetkazish juda muhim ahamiyatga ega.
Abdulla Qodiriy o‘zining "Mehrobdan Chayon" asarida nafaqat klassik adabiyotning
zamonaviy talqinlarini, balki xalq og‘zaki ijodini ham jonlantirib, maqol va matallarni asar
matniga o‘ziga xos tarzda joylashtirgan. Ushbu asarda maqollar va matallar o‘sha davr
odamlarining dunyoqarashini va ma'naviyatini aks ettiruvchi vositalar sifatida namoyon bo‘ladi.
Asarda uchraydigan har bir maqol yoki matal, o‘zining oddiy ko‘rinishida ham, chuqur
ma'nolarni, axloqiy saboqlarni va hayotiy tajribalarni o‘z ichiga oladi. Qodiriy, bu maqollarni o‘z
asariga shunday joylashtirganki, ular nafaqat tilni boyitadi, balki asarning umumiy mazmunini
ham chuqurlashtiradi.
Tarjimaning o‘ziga xosligi shundaki, maqol va matallarni boshqa tilga o‘zgartirishda
ularning ma'nosi va konteksti saqlanishi zarur. Qodiriy "Mehrobdan Chayon"da maqollar va
matallarni tarjima qilishda nafaqat tilning o‘ziga xos xususiyatlarini hisobga olgan, balki xalqning
ichki dunyosini va madaniyatini to‘liq aks ettirishga harakat qilgan. Bu jarayonda, tarjimonning
maqsadi nafaqat lug‘aviy tarjimani amalga oshirish, balki maqol va matallarning til, madaniyat,
va ijtimoiy kontekstidagi o‘ziga xosligini saqlashdir.
Ushbu maqola, aynan Abdulla Qodiriy asaridagi maqollar va matallarni tarjima qilishning
o‘ziga xos xususiyatlarini tahlil qilishga qaratilgan. Maqolada Qodiriy tomonidan ishlatilgan
maqollar va matallarni tarjima qilishning murakkabliklari, ularning milliy va madaniy
kontekstdagi ahamiyati va tarjima jarayonida yuzaga keladigan qiyinchiliklar masalalari keng
qamrovli tarzda ko‘rib chiqiladi. Shuningdek, tarjimaning stilistik jihatlari va maqol va matallarni
34
boshqa tilga o‘zgartirishda yuzaga keladigan muammolar, ularning badiiy va ma'nodagi boyligi
ta'kidlanadi.
Asosiy qism:
Ba’zi maqollarni to‘g‘ridan-to‘g‘ri tarjima qilish mumkin bo‘lsa-da, ko‘pchilik
maqollar badiiy jihatdan mos tushmaydi yoki ma’nosi o‘zgarib ketishi mumkin.
Maqollar
muayyan xalqning hayot tarzi va urf-odatlari bilan bog‘liq bo‘lgani sababli, tarjima jarayonida
ularni boshqa madaniyat vakillari tushunadigan shaklda ifodalash muhimdir.
Ko‘pgina
holatlarda boshqa tillarda mazmun jihatidan mos keladigan maqollar topilishi mumkin. Lekin
ba’zi hollarda ekvivalent maqol topilmasa, tarjimon uning mazmunini erkin shaklda ifodalashga
majbur bo‘ladi.
Misol tariqasida, “Mehrobdan chayon” romanidan quyidagi maqollarni ko‘rib chiqamiz,
masalan:
“O‘g‘ri oldin o‘z uyidan boshlaydi”
Ushbu maqol o‘zbek xalq hikmatlaridan biri bo‘lib, uning ma’nosi shundaki, yomon ishni
boshlagan odam avval o‘z atrofiga zarar yetkazadi. Agar so‘zma-so‘z tarjima qilinsa, bu ibora
boshqa tilda tushunarli bo‘lmasligi mumkin. Masalan, ingliz tiliga bevosita “A thief starts from his
own home” tarzida tarjima qilingan taqdirda, u anglashilmovchilik tug‘dirishi mumkin. Shu
sababli, uni ingliz tilida mavjud “Charity begins at home, but so does sin” (Savob ham, gunoh ham
uyidan boshlanadi) maqoliga moslashtirish maqsadga muvofiq.
“O‘roqcha yo‘q – bug‘doyni qo‘l bilan o‘r”
Bu maqol muayyan vaziyatda muqobil yo‘l bilan muammoni hal qilish zarurligini anglatadi.
Uni rus tiliga bevosita “Нет серпа – жни пшеницу руками” deb tarjima qilish mumkin. Biroq bu
ibora rus tilida keng qo‘llanilmaydi. Shu sababli, rus tilidagi “На безрыбье и рак – рыба” (Baliq
yo‘q joyda qisqichbaqa ham baliq hisoblanadi) maqoliga moslashtirilishi maqsadga muvofiqdir.
“El og‘ziga elak tutib bo‘lmaydi”
Ushbu maqol insonlarning gap-so‘zlarini to‘xtatib bo‘lmasligi, har qanday gap baribir
tarqalishini anglatadi. Ingliz tilida unga mos keladigan maqol
“You cannot stop people from
talking”
yoki
“Rumors spread like wildfire”
(G‘iybat olov kabi tez tarqaladi) bo‘lishi mumkin.
A. Qodiriy o‘z romanida maqol va matallardan keng foydalangan. Asarning turli
tarjimalarida bu maqollarning qanday o‘zgarganini tahlil qilish muhim. Ba’zan maqolning
bevosita tarjimasi ishlatiladi, lekin bu har doim ham tushunarli yoki tabiiy bo‘lavermaydi. Ba’zi
maqollar boshqa tilning madaniyati va tiliga mos keladigan analog bilan almashtiriladi.
Maqolning asosiy ma’nosini saqlagan holda, uni tarjima tilining uslubiga moslashtirish.
Misol sifatida
“Birovning itini siylasang, seni tishlaydi”
maqolini olaylik. Ingliz tiliga bevosita
“If you pet someone else’s dog, it will bite you”
deb tarjima qilish mumkin, lekin bu tabiiy
jaranglamaydi. Inglizcha ekvivalent sifatida
“No good deed goes unpunished”
(Yaxshilik jazosiz
qolmaydi) maqolining ishlatilishi yanada mos keladi.
Maqollar va matallar xalqning tarixiy va madaniy xotirasi bo‘lib, ularni tarjima qilishda
ehtiyotkorlik talab etiladi. “Mehrobdan chayon” romanining tarjimalarida maqollarni o‘zgartirish
yoki bevosita tarjima qilish holatlari uchraydi. Asl nusxadagi badiiy ruhni saqlab qolish uchun
tarjimon milliy koloritni yo‘qotmaslikka harakat qilishi lozim. Shu sababli, tarjimada ekvivalent
maqollarni izlash yoki erkin tarjima qilish usulidan foydalanish samarali hisoblanadi.
Maqol va matallar tarjimasi badiiy tarjimaning eng murakkab va muhim jihatlaridan biri
bo‘lib, tarjimonning mahorati, til va madaniyatni chuqur bilishini talab etadi. Ular milliy tafakkur,
35
tarixiy tajriba va xalqning donishmandligini aks ettirgani bois, tarjima jarayonida nafaqat
so‘zma-so‘z ma’no, balki ularning badiiy-estetik qiymati ham saqlanishi kerak.
Abdulla Qodiriyning “Mehrobdan chayon” romani o‘zbek adabiyotining badiiy jihatdan
yetuk asarlaridan biri bo‘lib, unda xalq maqollari va matallari juda keng qo‘llanilgan. Ushbu
maqollar asarning umumiy uslubini, qahramonlarning nutqini tabiiylashtirish va milliy koloritni
yetkazishda muhim rol o‘ynaydi. Ularni tarjima qilish jarayonida tarjimon turli usullardan –
so‘zma-so‘z tarjima, ekvivalent maqollarni izlash yoki erkin tarjima usulidan foydalanadi. Har bir
yondashuvning o‘ziga xos afzalliklari va kamchiliklari bor, lekin eng muhim jihati shundaki,
tarjimon maqol va matallarni boshqa tilda ham o‘zbek xalqiga xos ruh va ma’noda ifodalashi
kerak.
Tahlil qilingan tarjimalar shuni ko‘rsatadiki, so‘zma-so‘z tarjima har doim ham samarali
bo‘lavermaydi. Chunki har bir xalqning til va madaniyati turlicha bo‘lib, bir tildagi frazeologik
birliklar ikkinchi tilga ko‘chirilganda o‘z ma’nosini yo‘qotishi yoki noaniq bo‘lib qolishi mumkin.
Shu bois tarjimonlar analogik ekvivalent maqollarni izlash yoki erkin tarjima qilish usullarini
qo‘llashlari lozim. Masalan,
“El og‘ziga elak tutib bo‘lmaydi”
maqolini ingliz tiliga
“Rumors spread
like wildfire”
(G‘iybat olov kabi tez tarqaladi) deb tarjima qilish uning ma’nosini aniqroq
yetkazadi.
Shuningdek, milliy kolorit va badiiy uslubni saqlash tarjimada juda muhim ahamiyatga ega.
A. Qodiriyning uslubi jonli, xalqona tilda yozilgani uchun tarjimon uning mazmuni bilan birga,
nutq ohangini ham saqlab qolishi lozim. Badiiy jihatdan noto‘g‘ri tarjimalar asarning ohangini
o‘zgartirib yuborishi, qahramonlarning nutqini sun’iy ko‘rsatishi yoki asarning estetik ta’sirini
pasaytirishi mumkin.
Xulosa qilib
aytganda, maqol va matallar tarjimasi faqat lingvistik jarayon emas, balki
madaniy vositachilik hamdir. Tarjimon faqatgina so‘zlarni emas, balki ular ortidagi tarixiy va
madaniy kontekstni ham yetkazishi kerak.
“Mehrobdan chayon”
romanidagi maqollar tarjimasi
misolida shuni anglash mumkinki, samarali tarjima so‘zma-so‘z emas, balki mazmun va ruhni
yetkazishga asoslangan bo‘lishi lozim. Bu esa, o‘z navbatida, tarjimonning ijodiy yondashuvi, til
bilimdonligi va madaniyatlararo tafakkurini talab qiladi.
References:
1.
O.Sh.Sattorova. "Mehrobdan chayon" asarining arab tiliga tarjimasida milliy xos so'zlarning
ifodalanishi.
Vol.
5
No.
2
(2025):
Ilm
fan
xabarnomasi.
-B.
830-
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi/article/view/8681
2.
Kasımova, S. S. (2024). Transformation of phrases and its destructions. Salud, Ciencia Y
Tecnología - Serie De Conferencias, 3, 740. https://doi.org/10.56294/sctconf2024740
3.
M.R.Abdullayeva and others. Social Psychological Features of the Process of Professional
Stress in Pedagogical Activity // Journal Power System Technology ISSN: 1000- 3673, V 48, Issue
4. 2024/12. Pages 3325-3334
4.
Sayed Mohamed Ahmed Korayem, Sharustam Giyasovich Shamusarov, Gulnora Sattorovna
Mutalova, Buzakhro Marufjanovna Begmatova, Nargiza Makhmudovna Saidova. Calling for the
Use of Intermediate Language in Teaching Arabic to Non-Native Speakers, Its Foundations and
Problems // Power System Texnology Journal, ISSN: 1000-3673 issue 48 (2024), -pp 2221-
2236.
36
5.
Xayrulla Khudoyorovich Khamidov, Ikrom Yusupovich Bultakov, Karima Saydanovna
Raxmanberdiyeva, Sarvinoz Sayfullayevna Kasimova, Shirin Baxtiyarovna Sodiqova. Linguistic
Expertise of Educational Literature: Analysis and Results // Journal Power System Technology.
Vol.
48
No.
4/2024
p.
4017-4027.
https://powertechjournal.com/index.php/journal/article/view/1253
6.
KOMILOVA D. S. THE IMPORTANCE OF BASIC SKILLS IN TEACHING SYSTEM
//International Scientific and Current Research Conferences. – 2023. – С. 392-398.
7.
Sattarovna, M. G. (2023, November). ON THE ISSUE OF DEFINING NEWS TEXT. In
Konferensiyalar| Conferences (Vol. 1, No. 1, pp. 158-163).
8.
Begmatova B. M., Mutalova G. S., Kasimova S. S. The Direct Object And Its Use In Arabic
Language //Boletin de Literatura Oral-The Literary Journal. – 2023. – Т. 10. – №. 1. – С. 3601-
3609.
9.
Bakhadirova D. PROBLEMS IN TRANSLATION OF ARTISTIC WORKS (BASED ON THE
WORKS OF A. NAVOI) //INTERNATIONAL CONFERENCE ON INTERDISCIPLINARY SCIENCE. –
2024. – Т. 1. – №. 12. – С. 273-277.
10.
Kamilovna, X. D. (2024, March). NUTQIY ETIKETLARNING TARJIMALARDA BERILISHI VA
ULARNING TALQINI. In
Konferensiyalar| Conferences
(Vol. 1, No. 8, pp. 134-142).
11.
Dilnoza Xodjayeva. Nutqiy janr tasnifi va tarjimada dolzarblik masalasi. Vol. 5 No. 2 (2025):
ILM
FAN
XABARNOMASI,
-
B
742-746.
https://worldlyjournals.com/index.php/Yangiizlanuvchi/article/view/8575
12.
Bekmuratova S., Matchanova F., Musinova Z. THE ROLE OF FOREIGN LANGUAGES IN THE
LIFE OF GIRLS //Евразийский журнал академических исследований. – 2024. – Т. 4. – №. 5
(Special Issue). – С. 336-338.
13.
Bekmuratova S. Linguocultural features of proverbs on the topic of patriotism in the Uzbek
and English languages //Modern Science and Research. – 2024. – Т. 3. – №. 1. – С. 1-3.
