27
VITAMIN C NING ORGANIZMDAGI AHAMIYATI
Xalimbayeva Zulhijja Said qizi
Ergasheva Dilbar Sherzod qizi
Alfraganus Universiteti nodalat ta’lim tashkiloti Tibbiyot fakulteti Davolash ishi
yo’nalishi 2-kurs talabalari
Maxmanazarov G'afur Axnazarovich
Alfraganus University nodavlat ta’lim tashkiloti
Ilmiy rahbar: Ilmiy rahbar: Alfraganus university Klinik fanlar kafedrasi assistenti.
https://doi.org/10.5281/zenodo.16735027
Annotatsiya.
Ushbu maqolada Vitamin C ning biologik vazifalari, manbalari,
yetishmovchiligi va tibbiyotdagi qo‘llanilishi yoritiladi. Askorbin kislotaning kollagen sintezi,
antioksidantlik, temir so‘rilishini yaxshilash va immun tizimini mustahkamlashdagi roli tahlil
qilinadi. Maqola zamonaviy ilmiy manbalar asosida yozilgan.
Kalit so‘zlar.
Askorbin kislota, antioksidant, immunitet, kollagen sintezi, temir so‘rilishi,
avitaminoz, sog‘liqni saqlash.
Аннотация.
В статье рассматриваются биологические функции, источники,
дефицит и медицинское применение витамина С. Анализируется роль аскорбиновой
кислоты в синтезе коллагена, антиоксидантной защите, улучшении всасывания железа
и укреплении иммунной системы. Работа основана на современных научных
источниках.
Ключевые слова.
Aскорбиновая кислота, антиоксидант, иммунитет, синтез
коллагена, усвоение железа, авитаминоз, здравоохранение.
Annotation.
This article discusses the biological roles, sources, deficiency, and medical
applications of Vitamin C. It analyzes the function of ascorbic acid in collagen synthesis,
antioxidant protection, iron absorption, and immune system support. The work is based on up-
to-date scientific literature.
Keywords.
Ascorbic acid, antioxidant, immunity, collagen synthesis, iron absorption,
avitaminosis, health care.
Kirish.
Inson organizmi hayot faoliyatini to‘laqonli olib borishi uchun ko‘plab biologik
faol moddalarga, xususan vitaminlarga ehtiyoj sezadi. Vitaminlar modda almashinuvini tartibga
soladi, immunitetni mustahkamlaydi va antioksidant himoyani ta’minlaydi. Ular organizm
tomonidan sintez qilinmaydi (yoki juda kam miqdorda sintezlanadi), shuning uchun ularni
oziq-ovqat orqali qabul qilish zarur [1]. Shunday muhim vitaminlardan biri — Vitamin C
(askorbin kislotasi) bo‘lib, u suvda eruvchi, redoks faollikka ega organik birikmadir. Askorbin
kislota odam organizmida L-gulonolakton oksidaza fermentining yo‘qligi sababli sintez
qilinmaydi [2].
Biologik ahamiyati.
Vitamin C (askorbin kislotasi) organizmda ko‘plab asosiy fiziologik
jarayonlarda ishtirok etadi. U redoks reaktsiyalarni boshqaruvchi kuchli antioksidant sifatida,
shuningdek, fermentativ jarayonlar uchun kofaktor sifatida faoliyat yuritadi. Quyida uning
asosiy biologik funksiyalari izohlanadi: Kollagen sintezi. Vitamin C — kollagen sintezi uchun
zarur bo‘lgan asosiy kofaktor. U prolin va lizin aminokislotalarining gidroksillanish
reaktsiyalarida ishtirok etadi. Ushbu gidroksillanish jarayonlari kollagen molekulalarining
to‘g‘ri yig‘ilishi va barqarorlikka erishishida muhim ahamiyatga ega[3]. Kollagen esa, o‘z
navbatida, teri, suyak, bo‘g‘im, qon tomirlari va milklarning strukturaviy asosi hisoblanadi.
28
Vitamin C yetishmovchiligi tufayli kollagen sintezi buziladi, bu esa milk qonashi, yara bitmasligi
va
teri elastikligining pasayishi kabi klinik belgilarni keltirib chiqaradi[4]. Antioksidant
funksiyasi. Vitamin C eng kuchli suvda eruvchi antioksidantlardan biri hisoblanadi. U erkin
kislorod radikallari (ROS – reactive oxygen species) ni neytrallaydi, bu esa hujayra DNKsi,
lipidlar va oqsillarni ortiqcha oksidlanishdan himoya qiladi [5]. Shuningdek, Vitamin C boshqa
antioksidantlar, ayniqsa Vitamin E ni qayta tiklashda ham ishtirok etadi. Shu yo‘l bilan u
hujayralardagi antioksidant tizimni mustahkamlaydi [6]. Vitamin C ovqatdagi temirning
so‘rilishini oshirishda muhim rol o‘ynaydi. U o‘simlik manbali (non-heme) temirni Fe³⁺ dan Fe²⁺
ga aylantirib, uning ichakda so‘rilishini yaxshilaydi. Ayniqsa vegetarian va ayollarda temir
tanqisligi anemiyasini oldini olishda askorbin kislotaning o‘rni katta [7]. Kundalik ratsionda
Vitamin C ning temir bilan birgalikda iste’moli (masalan, sabzavot bilan limon sharbati) temir
so‘rilishini sezilarli darajada oshiradi [8]. Vitamin C immun tizimning bir nechta darajalarida
muhim ta’sir ko‘rsatadi: Leykotsitlar (ayniqsa neutrofillar va limfotsitlar) ning faolligini
oshiradi. Fagositoz va interferon ishlab chiqarishni kuchaytiradi. Yallig‘lanishni kamaytiruvchi
sitokinlar ajralishini boshqaradi [9]. Vitamin C infektsiyalarga qarshi kurashda qo‘llanilganda
virusli shamollash, gripp, pnevmoniya va boshqa respirator kasalliklar davomiyligi va
og‘irligini kamaytirishi aniqlangan [10].
Vitamin C manbalari.
Vitamin C — suvda eruvchi, issiqlik va yorug‘likka sezgir bo‘lgan
vitamin bo‘lib, inson organizmi uni sintez qila olmaganligi sababli doimiy ravishda oziq-ovqat
orqali qabul qilinishi shart. Askorbin kislotaning asosiy manbalari tabiiy o‘simlik mahsulotlari
bo‘lib, ayniqsa yangi meva va sabzavotlar unga boy hisoblanadi.
Vitamin C ning eng boy
manbalari quyidagilardir:
Sitrus mevalari: apelsin, limon, greypfrut – bu mevalar dunyo
bo‘yicha eng mashhur askorbin kislotasi manbalaridan biridir. Bitta o‘rtacha apelsin (130 g)
taxminan 70 mg Vitamin C ni tashkil qiladi, bu esa kunlik tavsiya etilgan miqdorni (RDA – 75–
90 mg) deyarli qoplaydi .
Bulg‘or qalampiri (xususan qizil navlari): 100 g da taxminan 120–190
mg askorbin kislotasi mavjud. Bu ko‘rsatkich bilan u sitrus mevalarini ham ortda qoldiradi.
Brokkoli: 100 g da 89 mg C vitamini mavjud. Pishirilgan holatda bu miqdor 50–60% ga
kamayadi.
Karam (ayniqsa xom va qishda saqlangan navlari): 100 g da 35–45 mg Vitamin C
mavjud.
Pomidor: yangi holatda 15–25 mg/100 g miqdorida askorbin kislotaga ega. Petrushka,
shivit, yashil piyoz kabi ko‘katlar ham C vitaminining yaxshi manbalari bo‘lib, ayniqsa xom
holda salatlarga qo‘shilsa, foydali ta’sir ko‘rsatadi. Vitamin C yuqori harorat, kislorod va
yorug‘lik ta’sirida oson parchalanadi. Masalan, qaynatish, qovurish yoki mikroto‘lqinli pechda
tayyorlash vaqtida 30–50% gacha askorbin kislota yo‘qolishi mumkin. Ayniqsa, suvda pishirish
vaqtida askorbin kislotaning katta qismi suvga o‘tadi. Shuning uchun meva-sabzavotlarni iloji
boricha xom holda iste’mol qilish yoki engil bug‘da pishirish tavsiya etiladi. Bu usullar bilan
vitaminlarning yo‘qolishini kamaytirish mumkin.[13]
Vitamin C yetishmovchiligi.
Vitamin C ning yetishmovchiligi inson organizmida bir
qator og‘ir klinik holatlarga sabab bo‘ladi. Ushbu holatning eng mashhur ko‘rinishi singa
kasalligidir. Bu kasallik, asosan, kollagen sintezi buzilishi tufayli yuzaga keladi, chunki askorbin
kislota kollagen ishlab chiqarish uchun zarur kofaktor hisoblanadi.
Singa qonashi: milk
to‘qimalarda kollagen yetishmovchiligi ularning yumshashiga, qizarishiga va qon ketishiga olib
keladi. Hatto yengil tish yuvish yoki ovqat chaynash paytida ham qonashi mumkin.
Tishlarning
bo‘shashishi va tushishi: Ayniqsa, ilgari tishlari mustahkam bo‘lgan odamlarda bexosdan
29
tishlarning chiqib ketishi kuzatiladi.
Yaralarning sekin bitishi: Kollagen sintezi sustlashgani
sababli yaralar juda sekin bitadi, hatto kichik jarohatlar ham yiringlab ketishi mumkin.
Terining
o‘zgarishi: Quruqlik, giperkeratoz (teri yuzasida mayda to‘q tusli dog‘lar), mayda qon
quyilishlar — petechiyalar kuzatiladi. Bular teri osti kapillyarlarining mo‘rtlashganidan dalolat
beradi [14].
Umumiy simptomlar:
Holsizlik va tez charchash — mushak va asab to‘qimalarining
degeneratsiyasi bilan bog‘liq.
Depressiv holatlar — neyrotransmitterlar sintezida C
vitaminining ishtiroki kamayadi. Bu esa ruhiy holatga bevosita ta’sir.
Bugungi kunda singa
ancha kam uchraydi, ammo quyidagi holatlarda hanuz uchrashi mumkin:
Yomon ovqatlanish
(ayniqsa, tez tayyor bo’ladigan ovqatlar (fast foods)ga bog‘liq parhezlar)
.
Alkogolizm — C
vitamini so‘rilishi va zaxiralanishini buzadi
.
Ovqat hazm qilish buzilishlari — surunkali ichak
yallig’lanishi kasalligi, kislotalilik buzilishi, malabsorbsiya sindromi
.
Keksalarda yoki ruhiy
kasalliklarga chalinganlarda (masalan, anoreksiya [14].
Tibbiyotdagi qo‘llanilishi.
Vitamin C (askorbin kislotasi) o‘zining antioksidant,
immunostimulyator, kofaktorlik xususiyatlari tufayli tibbiy amaliyotda keng qo‘llaniladi.
Quyida uning asosiy klinik foydalanish yo‘nalishlari keltiriladi. Vitamin C infeksion kasalliklar,
ayniqsa yuqori nafas yo‘llari infeksiyalari vaqtida immun tizim faoliyatini kuchaytiradi. Uning
leykotsitlar faoliyatini oshirishi, interferon ishlab chiqarishni rag‘batlantirishi va yallig‘lanish
markerlarini kamaytirishdagi roli qayd etilgan. Vitamin C erkin radikallarni neytrallashtiruvchi
kuchli antioksidant hisoblanadi. U sitokinlar ajralishini boshqarishda, oksidlovchi stress
darajasini pasaytirishda yordam beradi. Ayniqsa, revmatizm, oshqozon-ichak yallig‘lanishlari,
va surunkali bronxit kabi holatlarda simptomlarni yengillashtirishga xizmat qiladi[8]. Vitamin
C o‘simliklardan olingan temir (non-heme Fe³⁺) ni Fe²⁺ shakliga aylantirib, uning ichakdan
samarali so‘rilishini ta’minlaydi. Bu xususiyati tufayli u temir tanqisligi anemiyasi bo‘lgan
bemorlarga temir preparatlari bilan birga tavsiya etiladi [1]. Shu yo‘l bilan, temirni
biofoydalanishini 2–3 barobargacha oshirishi mumkin. Vitamin C kollagen sintezidagi roli
sababli yangi to‘qima hosil bo‘lishini tezlashtiradi, shu sababli u:
jarrohlikdan keyingi yaralar
,
kuyishlar
,
yallig‘lanishli teri kasalliklari
kabi holatlarda qo‘llaniladi. Shuningdek, u terining
elastikligi, pigmentatsiya nazorati va qarish jarayonini sekinlashtirishda kosmetologik
amaliyotda ham keng ishlatiladi [11].
Onkologik va yurak-qon tomir kasalliklarida.
Vitamin C yuqori dozalarda
qo‘llanganda pro-antioksidant ta’sirga ega bo‘lib, hujayra darajasida apoptozni faollashtiradi.
Bu xususiyatiga ko‘ra u onkologiyada eksperimental terapiya sifatida o‘rganilmoqda. Ba’zi
tadqiqotlar uni kemoterapiya bilan birgalikda ishlatish mumkinligini ko‘rsatgan.
Shuningdek, yurak-qon tomir tizimida: qon tomirlarining ichki qavati (endotel)
funksiyasini yaxshilaydi, LDL-xolesterinning oksidlanishini kamaytiradi bu esa ateroskleroz
rivojlanishiga qarshi xizmat qiladi [12].
Xulosa.
Vitamin C inson organizmi uchun zarur bo‘lgan asosiy vitaminlardan biridir. U
ko‘plab muhim biologik jarayonlarda ishtirok etadi, ayniqsa antioksidantlik va immun tizimini
mustahkamlashda muhim rol o‘ynaydi. Uni yetarli miqdorda iste’mol qilish sog‘liqni saqlashda
muhim ahamiyatga ega. Shuningdek, zamonaviy tibbiyotda askorbin kislotaning yangi
terapevtik imkoniyatlari ham o‘rganilmoqda.
References:
Используемая литература:
30
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Carr & Frei,
Am. J. Clin. Nutr.
, 1999
2.
Carr & Maggini,
Nutrients
, 2017
3.
Gropper & Smith,
Advanced Nutrition and Human Metabolism
, 7-nashr, 2022, bet
4.
Gropper & Smith,
Advanced Nutrition and Human Metabolism
, 7-nashr, 2022, bet 318
5.
Gropper & Smith, bet 319–320
6.
Hemilä,
Front. Immunol.
, 2017
7.
Padayatty et al.,
The American Journal of Clinical Nutrition
, 2003, bet 1104
8.
Padayatty & Levine,
Scurvy: The Forgotten Vitamin C Deficiency Disease
,
American Journal
of Clinical Nutrition
, 2003, bet 1101–1102
9.
Ross et al., 2020, bet 193
10.
Ross et al.,
Modern Nutrition in Health and Disease
, 12-nashr, 2020,
11.
Ross et al.,
Modern Nutrition in Health and Disease
, 12-nashr, 2020, bet 183
12.
USDA FoodData Central, 2023
13.
Whitney & Rolfes,
Understanding Nutrition
, 15-nashr, 2021, bet 410
14.
Whitney & Rolfes,
Understanding Nutrition
, 15-nashr, 2021, bet 404
