75
GULLI O’SIMLIKLAR URUG’INING TUZULISHI
Kozimov Jahongir Farxodjon og’li
ADPI BIologiya yo’nalishi 101-guruh talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.14511654
Abstract:
This article explains the structure of flowering plant seeds, their main parts,
and functions. It also describes the germination process and factors affecting it. Ecological
adaptations and the biological significance of seeds are highlighted as well.
Аннотация:
В данной статье рассматривается строение семян цветковых
растений, их основные части и функции. Также описан процесс прорастания и факторы,
влияющие на него. Освещены экологические адаптации и биологическое значение
семян.
Key words:
Seed, flowering plants, structure, embryo, endosperm, germination,
dormancy, ecological adaptation, nutrients, seed coat.
Kлючевое слова:
Семя, цветковые растения, строение, эмбрион, эндосперм,
прорастание, покой, экологическая адаптация, питательные вещества, оболочка
семени.
Gulli o‘simliklar tabiatda eng keng tarqalgan va xilma-xil o‘simliklar guruhini tashkil
qiladi. Ularning ko‘payishida urug‘ asosiy ahamiyatga ega bo‘lib, yangi o‘simlikni
shakllantirishning boshlang‘ich manbai hisoblanadi. Urug’ o‘zida o‘simlikning kelajak avlodini
saqlab qolish va qiyin ekologik sharoitlarga moslashish imkoniyatini beradi. Gulli o‘simliklar
urug‘ining tuzilishi quyidagi asosiy qismlardan iborat va har birining o‘ziga xos vazifasi bor: 1.
Urug‘ po‘stlog‘i (testa): Urug‘ning eng tashqi qismi bo‘lib, u urug‘ni tashqi muhit ta'siridan
(shikastlanish, qurib qolish, mikroorganizmlar) himoya qiladi. Po‘stloq qalinligi turli
o‘simliklarda har xil bo‘lishi mumkin. 2. Embriyo (urug‘cha): Urug‘ning eng muhim qismi
bo‘lib, undan yangi o‘simlik rivojlanadi. Embriyo quyidagi qismlardan tashkil topadi: Radikula
(ildizcha) – kelajakdagi ildiz hosil bo‘ladigan qism. Plumula (poyacha) – kelajakdagi poya va
barglar rivojlanadigan qism. Kotiledonlar (urug‘ pallalari) – ozuqa moddalarini saqlovchi
qism. Bu qism bir pallali (masalan, bug‘doy) yoki ikki pallali (masalan, loviya) bo‘lishi
mumkin. 3. Endosperm: Urug‘ ichidagi oziq moddalar ombori bo‘lib, embriyoga dastlabki
rivojlanish davrida ozuqa bilan ta'minlaydi. Endosperm asosan kraxmal, yog‘ va oqsillardan
tashkil topgan. Ikki pallali o‘simliklarda endosperm embriyo rivojlanishida kamayishi yoki
butunlay yo‘qolishi mumkin. 4. Urug‘ g‘ovog‘i (mikropil) Bu urug‘ po‘stlog‘ida joylashgan
mayda teshikcha bo‘lib, changlanishdan keyin urug‘ ichiga suv kirishini ta'minlaydi.
Shuningdek, bu teshikcha orqali embrion kislorod oladi. 5. Ozuqa moddalari: Urug‘da ozuqa
moddalar uch xil ko‘rinishda bo‘lishi mumkin: kraxmal (masalan, bug‘doyda), yog‘lar
(masalan, kungaboqarda), yoki oqsillar (masalan, no‘xatda). Umumiy vazifalari: Himoya qilish
– urug‘ni atrof-muhitning zararli ta'sirlaridan saqlaydi. Ozuqa saqlash – yangi o‘simlik
rivojlanishi uchun zarur bo‘lgan energiya manbasini ta'minlaydi. Narsogenez – embriyo orqali
yangi o‘simlikni rivojlantiradi. Urug‘ning tuzilishi va funksiyasi o‘simlikning yashash muhiti va
evolyutsion moslashuvlariga bog‘liq.
Urug‘ning rivojlanishi: Urug’ o‘simlikning jinsiy ko‘payish organi – gulda joylashgan
tuxumhujayraning urug‘lanishi natijasida hosil bo‘ladi. Bu jarayon quyidagi bosqichlarni o‘z
ichiga oladi: 1. Urug‘lanish: Changdan kelgan spermatozoid tuxumhujayra bilan qo‘shilib
76
zigotani hosil qiladi. 2. Zigotaning rivojlanishi: Zigota embriyo shaklida rivojlana boshlaydi.
Shu jarayonda kotiledonlar, radikula va plumula shakllanadi. 3. Ozuqa moddalari yig‘ilishi:
Endosperm yoki kotiledonlarda urug‘ rivojlanishi uchun zarur bo‘lgan ozuqa moddalar
yig‘iladi. 4. Urug‘ning pishishi: Urug‘ to‘liq shakllanib, quriydi va atrofida qattiq po‘stloq hosil
bo‘ladi. Shu orqali urug‘ qattiq sharoitlarga chidamli bo‘ladi. Gulli o‘simliklar urug‘lari ikki
asosiy turga bo‘linadi: 1. Bir pallali urug‘lar: Masalan, bug‘doy, makkajo‘xori, guruch. Bu
urug‘larda faqat bitta kotiledon bo‘ladi va endosperm ozuqa moddalarning asosiy saqlovchisi
hisoblanadi. 2. Ikki pallali urug‘lar: Masalan, loviya, no‘xat, pista. Bu urug‘larda ikkita
kotiledon bo‘lib, ular ozuqa moddalarni saqlaydi. Endosperm rivojlanish jarayonida yo‘qolib
ketishi mumkin. Urug‘ning ekologik moslashuvlari: Urug‘lar o‘z muhitlariga moslashgan holda
turli xususiyatlarga ega: Suvda tarqaluvchi urug‘lar: Masalan, kokos yong‘og‘i. Bunday urug‘lar
qalin va yengil po‘stloqqa ega. Shamolda tarqaluvchi urug‘lar: Masalan, qayin yoki
qushqo‘nmas. Ularning urug‘lari juda yengil yoki qanotchalarga ega. Hayvonlar orqali
tarqaluvchi urug‘lar: Masalan, olma yoki qulupnay. Bu urug‘lar shirin va hayvonlarni o‘ziga
tortuvchi mevalar ichida bo‘ladi.
Urug‘ning fiziologik xususiyatlari: Urug‘ning nihollanishi uchun uch asosiy omil kerak: 1.
Namlik: Suv urug’ po‘stlog‘ini yumshatib, ichki qismlarning o‘sishini boshlaydi. 2. Havoning
mavjudligi: Nihollanish jarayonida kislorod kerak bo‘ladi. 3. Ma’lum harorat: Urug‘lar odatda
optimal harorat oralig‘ida nihollanadi (10–35 °C). Nihollanish va keyingi o‘sish jarayonlari
urug‘ning hayotiy siklining muhim qismidir. Urug‘ning nihollanishi: Urug‘ning nihollanishi –
bu urug‘ning aktiv holatga o‘tib, yangi o‘simlikning rivojlana boshlash jarayoni. Bu jarayon
quyidagi bosqichlarni o‘z ichiga oladi: 1. Urug‘ning suvni yutishi (imbibitsiya): Urug‘ po‘stlog‘i
orqali suvni shimib oladi, bu esa urug‘ ichidagi fermentlarni aktivlashtiradi. Suvning yutilishi
urug‘ning shishishi va po‘stloq yorilishiga olib keladi. 2. Fermentlarning faollashishi:
Fermentlar endospermdagi yoki kotiledonlardagi ozuqa moddalarini parchalashni boshlaydi.
Masalan, kraxmal glyukozaga, oqsillar esa aminokislotalarga parchalanadi. 3. Radikulaning
o‘sishi: Dastlab ildizcha (radikula) o‘sadi va tuproqqa kirib, suv va oziq moddalarni shimishni
boshlaydi. 4. Plumulaning rivojlanishi: Keyingi bosqichda poyacha (plumula) tuproqdan
chiqib, o‘simlikning yer usti qismini hosil qiladi. Nihollanishga ta’sir qiluvchi omillar.
Urug‘ning muvaffaqiyatli nihollanishi bir qator omillarga bog‘liq: 1. Ichki omillar: Urug‘ning
sog‘lomligi va yetilganligi. Endospermdagi yoki kotiledonlardagi ozuqa moddalar miqdori.
Urug’ po‘stlog‘ining qalinligi va mustahkamligi. 2. Tashqi omillar: Suv: Suv yetarli miqdorda
bo‘lishi nihollanishni boshlash uchun asosiy shart. Kislorod: Nihollanish paytida hujayralar o‘z
energiyasini olish uchun nafas oladi. Harorat: Nihollanish uchun ma’lum harorat diapazoni
zarur (odatda 20–30 °C). Yorug‘lik: Ba’zi urug‘lar yorug‘likka muhtoj (masalan, marul),
boshqalari esa qorong‘ilikda nihollanadi. Urug‘ning qattiq dam olish holati (dormantlik).
Ba’zan urug’ barcha sharoitlar muvofiq bo‘lsa ham, nihollanmaydi. Bu holat dormantlik deb
ataladi. Dormantlik urug‘ning mos bo‘lmagan sharoitlarda erta nihollanmasligi uchun muhim
adaptatsiyadir. Dormantlikni keltirib chiqaruvchi omillar: 1. Po’stloqning qalinligi: Qalin
po‘stloq suv va kislorodning ichkariga kirishini cheklaydi. 2. Kimyoviy moddalarning
mavjudligi: Urug’ ichida nihollanishni to‘xtatuvchi moddalar (masalan, abstsiz kislotasi)
bo‘lishi mumkin. 3. Ichki fiziologik omillar: Embriyoning rivojlanishi yetarli darajada
bo‘lmasligi. Dormantlikni bartaraf etish usullari: Skarifikatsiya: Urug’ po‘stlog‘ini mexanik
ravishda yumshatish yoki qirib tashlash. Stratifikatsiya: Urug‘larni sovuq muhitda saqlash
77
orqali nihollanishga tayyorlash. Kimyoviy ishlov: Dormantlikni to‘xtatuvchi moddalarning
ta’sirini kamaytirish uchun urug‘larni maxsus eritmalarga joylashtirish. Urug‘ning
o‘simlikdagi ahamiyati: Urug’ o‘simlikning ko‘payish, tarqalish va yangi hududlarni
egallashiga yordam beradi. Quyida urug‘ning asosiy biologik ahamiyatlari keltirilgan: 1.
Ko‘payish: Urug‘ o‘simliklarning jinsiy yo‘l bilan ko‘payishida asosiy rol o‘ynaydi. 2.
O‘simlikning tarqalishi: Urug‘lar shamol, suv yoki hayvonlar orqali bir joydan boshqasiga
ko‘chadi. 3. Hayotning saqlanishi: Og‘ir ekologik sharoitlarda urug‘ qattiq dam olish holatida
uzoq vaqt saqlanishi mumkin. 4. Oziqa manbai: Urug’ ko‘pincha odamlar va hayvonlar uchun
muhim oziq hisoblanadi (masalan, donlar, yong‘oqlar).
Xulosa:
Urug’– bu o‘simliklarning hayotiy siklidagi markaziy element bo‘lib, uning
rivojlanishi va funksiyalari tabiatning muvozanatida muhim rol o‘ynaydi. Urug‘larning turli
sharoitlarga moslashuvi va rivojlanish jarayonlari nafaqat o‘simliklarning omon qolishini,
balki ularning genetik xilma-xilligini ta’minlaydi.
References:
1.
Xo’janazarov.O’.E, Mavlonov. X, Sadinov J.S. “Botanika o’simliklar sistematikasi”
Toshkent “Innovatsiya-Ziyo” 2022.
2.
Pratov O’, To’xtayev A.S, Azimova.F.O’, Saparboyev F.Z, Umaraliyeva M.T. “Biologiya”
Toshkent- “O’zbekiston”, 2017.
3.
Ikromov M.I, Normurodov X.N., Yuldashev A.S. “Botanika” Toshkent “O’zbekiston” 2002.
4.
Mustafayev. S, Ahmedov O’. Botanika – T: “O’zbekiston”, 2006
