68
YO’SINLAR BO’LIMI TAVSIFI, O’ZIGA XOS BELGILARI, KLASSIFIKATSIYASI
ОПИСАНИЕ ОТДЕЛЕНИЯ ВОДОРОСЛЕЙ, ОСОБЕННОСТИ,
КЛАССИФИКАЦИЯ
DESCRIPTION OF ALGAE DEPARTMENT, SPECIFIC CHARACTERS,
CLASSIFICATION
Toshboyeva Gulsanam Ergash qizi
Andijon davlat pedagogika instituti, Tabbiy fanlar fakulteti,
Biologiya yo’nalishi 2-bosqich talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.14504618
Annotatsiya:
Ushbu tezisda Yo’sinlar bo’limi tavsifi,o’ziga xos belgilari, klassifikatsiyasi
haqida ma’lumotlar berilgan
Аннотация:
В данной диссертационной работе содержатся сведения об отделе
лишайников, их характеристике, классификации.
Abstract:
This thesis contains information about the department of lichens, their
characteristics, classification
Kalit so’zlar:
Yo’sinlar turlari, tasniflanishi, klassifikatsiyasi, ahamiyati.
Ключевые слова:
Виды водорослей, классификация, классификация, значение.
Key words:
Types of algae, classification, classification, significance.
Yo'sinlar (Bryophyta) – o‘simliklar olamining qadimiy vakillaridan biri bo‘lib, yer yuzida
eng sodda tuzilgan quruqlik o‘simliklari hisoblanadi. Ular turli xil muhit sharoitlariga
moslashgan va ‘biosfera uchun katta ekologik ahamiyatga ega. Ushbu esseda yo‘sinlar
bo‘limining tavsifi, ularning o‘ziga xos xususiyatlari hamda klassifikatsiyasi haqida batafsil
ma‘lumot beriladi. Yo‘sinlar – asosan namlikni yaxshi ko‘ruvchi o‘simliklar bo‘lib, ular turli
joylarda: o‘rmonlarda, botqoqliklarda, tog‘larda, daryo va ko‘l bo‘ylarida, hatto qoyalarda ham
uchraydi. Ularning ko‘pchiligi kichik o‘lchamli bo‘lib, uzunligi odatda bir necha millimetrdan
bir necha santimetrgacha bo‘ladi. Yo‘sinlar asosan quruqlikda o‘sishi bilan birga, suvli
muhitda ham uchraydi. Ular yuqori o‘simliklar (Cormophyta) va suvo‘tlar (Algae) orasida bir
o‘tish shakli sifatida qaraladi. Yo‘sinlar talofitlar qatoriga kiradi, ya‘ni ularning tanasi haqiqiy
ildiz, poya va barglarga ega emas. Buning o‘rniga ular rizoidlar yordamida substratga birikadi
va oziq moddalarni o‘zlashtiradi. Rizoidlar ildiz vazifasini bajaradi, lekin ularning ichida
ildizlarga xos bo‘lgan o‘tkazuvchi to‘qima mavjud emas.
Yo'sinlarning o‘ziga xos belgilari.Yo‘sinlarning asosiy o‘ziga xos belgilari ularning hayot
tsikli, tuzilishi va ekologik rolida namoyon bo‘ladi. Quyida bu xususiyatlar batafsil yoritiladi:
Hayot tsikli va avlodlar almashinuvi Yo‘sinlarning hayot tsikli avlodlarning almashinuvi bilan
tavsiflanadi. Gametofit (jinsiy avlod) yo‘sinlarning asosiy shakli bo‘lib, u fotosintez qiluvchi
yashil o‘simlik sifatida namoyon bo‘ladi. Sporofit (jinsiy bo‘lmagan avlod) esa gametofitga
birikkan holda rivojlanadi va sporalarning hosil bo‘lishiga xizmat qiladi. Sporalar orqali
yo‘sinlar ko‘payadi va tarqaladi.To‘qimalar tuzilishi Yo‘sinlarda haqiqiy o‘tkazuvchi to‘qimalar
mavjud emas, bu esa ularning sodda tuzilganligini ko‘rsatadi. Suv va mineral moddalar
diffuziya yo‘li bilan tananing bir qismidan boshqasiga o‘tadi. Shu sababli, yo‘sinlar odatda
katta o‘lchamlarga ega bo‘lmaydi.
69
Ekologik moslashuvchanlik.Yo‘sinlar namlikni yaxshi saqlashi bilan ajralib turadi. Ular
stressli sharoitlarga chidamli bo‘lib, suv yetishmovchiligi holatlarida qurib qolishi, ammo
keyinchalik namlik qayta tiklanganida faoliyatini davom ettirishi mumkin.Fotosintez
qobiliyati Yo‘sinlar hlorofill pigmentlari yordamida fotosintez qiladi va shuning uchun
avtotrof organizmlar hisoblanadi. Ular atmosfera karbonat angidridini o‘zlashtirib, kislorod
ishlab chiqaradi.Koloniya hosil qilish qobiliyati Ko‘pchilik yo‘sinlar bir joyda katta koloniyalar
hosil qiladi, bu esa tuproq eroziyasining oldini olishda va ekologik muvozanatni saqlashda
muhim rol o‘ynaydi.
Yo'sinlarning Klassifikatsiyasi Yo‘sinlar bo‘limi uchta asosiy sinfga bo‘linadi: jigar
yo‘sinlari (Marchantiophyta), yaproqli yo‘sinlar (Bryopsida), va shoxsimon yo‘sinlar
(Anthocerotophyta). Har bir sinfning o‘ziga xos xususiyatlari quyida keltirilgan. Jigar yo‘sinlari
(Marchantiophyta) Bu sinf vakillari tekis yoki bo‘laklangan talomga ega bo‘lib, ularda oddiy
tuzilgan rizoidlar mavjud. Ularning gametangiyalari (jinsiy organlari) maxsus tuzilmalar –
arxeogoniya (urg‘ochi jinsiy organ) va anteridiyalarda (erkak jinsiy organ) rivojlanadi. Jigar
yo‘sinlari asosan nam joylarda uchraydi va tuproq shakllanishida ishtirok etadi. Yaproqli
yo‘sinlar (Bryopsida) Bu sinf yo‘sinlarning eng katta va xilma-xil guruhidir. Ularning
gametofiti kichik bargchalar va poyachalardan tashkil topgan. Sporofit odatda qopqoq bilan
yopilgan quti (sporangiya) shaklida bo‘ladi. Yaproqli yo‘sinlar daryolar bo‘yida, o‘rmonlarda
va tog‘ yon bag‘irlarida keng tarqalgan. Sho‘xsimon yo‘sinlar (Anthocerotophyta) Sho‘xsimon
yo‘sinlarning gametofiti oddiy plastinkasimon shaklda bo‘lib, ular shoxsimon sporofitlari bilan
boshqa yo‘sinlardan farq qiladi. Sporofitlarining yuqori qismi doimiy ravishda o‘sish
xususiyatiga ega. Bu guruh asosan tropik va subtropik hududlarda uchraydi.
Ekologik va Amaliy Ahamiyati.Yo‘sinlarning ekologik roli juda katta. Ular tuproq hosil
bo‘lishida ishtirok etadi, namlikni saqlaydi va kislorod ishlab chiqaradi. Yo‘sinlar tuproqni
eroziyadan himoya qiladi va tabiiy muhitda biologik filtr vazifasini bajaradi. Ba‘zi yo‘sinlar,
masalan, torf yo‘sinlari (Sphagnum), torf hosil qilishda muhim ahamiyatga ega. Torf esa
yoqilg‘i sifatida, shuningdek, qishloq xo‘jaligida tuproqni yaxshilovchi material sifatida
qo‘llaniladi. Tibbiyot sohasida yo‘sinlardan antiseptik va yara bitiruvchi vositalar sifatida
foydalaniladi. Bundan tashqari, yo‘sinlar dekorativ maqsadlarda ham ishlatiladi.Yo‘sinlar
tabiatda muhim ekologik va biologik rol o‘ynaydigan qadimiy o‘simliklardir. Ularning oddiy
tuzilishi va turli muhit sharoitlariga moslashuvchanligi ularga yer yuzining turli burchaklarida
omon qolishga imkon beradi. Yo‘sinlarning klassifikatsiyasi ularning xilma-xilligini aks
ettiradi va bu guruhni o‘rganish tabiiy muhitni saqlash va ekologik muvozanatni ta‘minlashda
muhim ahamiyatga ega.
References:
1.
Sharofiddin Jamolovich Tojiboyev, Nasiba Haydarovna Qarshiboyeva (Mikologiya,
Algalogiya) Jizzax “Sangzor” nashriyoti 2014
2.
https://in-academy.uz/index.php/zdtf/article/view/40454/25771
3.
https://arxiv.uz/uz/documents/slaydlar/botanika/yo-sintoifalar-bo-limi-bryophyta-1
