40
BARGLARNING MORFOLOGIK ANATOMIK TUZULISHI VA XILLARI
Odiljonova Dilnoza G’anijon qizi
ADPI Biologiya yo’nalishi 101-guruh talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.14465879
Annotatsiya:
Ushbu maqola barglarning morfologik va anatomik tuzilishini,
shuningdek, ularning ekologik rolini ko‘rib chiqadi. Maqolada barglarning fotosintez,
transpiratsiya va gaz almashinuvi kabi funksiyalari tahlil qilinadi. Shuningdek, barglarning
turli ekologik sharoitlarga moslashuvi va o‘simliklar hayotidagi ahamiyati ta’riflanadi.
Abstract:
This article discusses the morphological and anatomical structure of leaves, as
well as their ecological role. It analyzes the functions of leaves, such as photosynthesis,
transpiration, and gas exchange. The article also describes how leaves adapt to various
ecological conditions and their importance in plant life.
Аннотация:
В статье рассматриваются морфологическое и анатомическое
строение листьев, а также их экологическая роль. Анализируются функции листьев,
такие как фотосинтез, транспирация и газообмен. Также описывается, как листья
адаптируются к различным экологическим условиям и их значение в жизни растений.
Kalit so’zlar:
Barglar, morfologiya, anatomiya, ekologik rol, fotosintez, transpiratsiya,
gaz almashinuvi, moslashuv, o‘simliklar, ekologik sharoitlar, yashash muhiti, o‘simlik
ekologiyasi, modifikatsiyalar, zaxira organlari, global isish.
Key words:
Leaves, morphology, anatomy, ecological role, photosynthesis,
transpiration, gas exchange, adaptation, plants, ecological conditions, habitat, plant ecology,
modifications, storage organs, global warming.
Ключевые слова:
Листья, морфология, анатомия, экологическая роль,
фотосинтез, транспирация, газообмен, адаптация, растения, экологические условия,
среда обитания, экология растений, модификации, запасные органы, глобальное
потепление.
Barg –
o‘simliklarning asosiy organlaridan biri bo‘lib, u fotosintez, nafas olish va
transpiratsiya (bug‘lanish) jarayonlarida ishtirok etadi. Barg uch qismdan iborat: 1. Barg
bandi: Bargni poyaga biriktiradi. Egiluvchan bo‘lib, bargning harakatlanishini osonlashtiradi.
Ba’zi o‘simliklarda barg bandi yo‘q (barg bandisiz barglar). 2.Barg plastinkasi: Bargning asosiy
qismi. Fotosintez, nafas olish va transpiratsiya bu qismda amalga oshadi. Shakli xilma-xil:
yumaloq, cho‘zilgan, uzun yoki yelka shaklida bo‘lishi mumkin. Tomir tizimi: Pardoz tomirlilar
– tomirlari parallel yoki qator. Ikki pallalilar – tomirlari to‘r shaklida. 3. Barg asoslari: Bargni
poyaga mahkam bog‘laydi. Ba’zan barg asoslari kengayib, qin hosil qiladi (masalan,
bug‘doyda). Bargning ichki tuzilishi uch asosiy qatlamdan iborat: 1. Teri to‘qimasi
(epidermis):Bargni tashqi muhit ta’siridan himoya qiladi. Yuzasida kutikula qatlami bo‘lib, u
bug‘lanishni nazorat qiladi. Stomalar (tirqish hujayralari) orqali gaz almashinuvi amalga
oshadi. 2. Assimilyatsiya to‘qimasi (mezofil): Bargning ichki qismi. Palisada (ustuncha) va
g‘ovakli to‘qimalardan iborat. Xloroplastlar ko‘p bo‘lib, fotosintez jarayonida ishtirok etadi. 3.
Tomirlar (o‘tkazuvchi to‘qima): Suv va mineral moddalarning o‘tishini ta’minlaydi. Tomirlar
ksilema (suv va tuzlarni tashiydi) va floema (organik moddalarning harakatini ta’minlaydi)
dan iborat.
41
Barglarning xillari. Barglar shakli, tuzilishi va funksiyasiga qarab bir necha turga
bo‘linadi: 1. Bargning joylashishiga ko‘ra: Yakkama-yakka – poyada bitta barg (masalan,
jo‘xori). Qarama-qarshi – ikkita barg poyaning har ikki tomonida joylashadi (masalan, yalpiz).
Halqasimon – bir tugunda bir nechta barglar (masalan, qirqbo‘g‘im). 2. Barg plastinkasining
tuzilishiga ko‘ra: Oddiy barglar – plastinkasi bir butun (masalan, olma). Murakkab barglar –
plastinkasi bo‘laklarga bo‘lingan (masalan, shuvoq). 3. Tomir tizimiga ko‘ra: Parallel tomirli –
masalan, bug‘doy, makkajo‘xori. To‘r tomirli – masalan, olma, yong‘oq. 4. Iqlim sharoitiga
moslashuviga ko‘ra: Kserofitlar – quruq sharoitda yashovchi o‘simliklarning qalin, kichik yoki
tikanli barglari (kaktus). Gidrofitlar – suvda yashovchi o‘simliklarning yupqa va keng barglari
(nilufar). Mezofitlar – o‘rtacha namlik sharoitida yashovchi o‘simliklar (bug‘doy). Barglarning
xilma-xilligi o‘simliklarning yashash joyi va ekologik sharoitiga moslashganligini ko‘rsatadi.
Barglarning rivojlanish shakllari va moslashuv xususiyatlari. Rivojlanish shakllari: 1.
Primordial (boshlang‘ich): Barg kurtakdan rivojlanadi. Bu jarayon o‘simlikning vegetativ
rivojlanish davrida boshlanadi. Barg kurtaklarida dastlabki to‘qimalar paydo bo‘lib, ular asta-
sekin to‘liq shakllangan bargga aylanadi. 2. O‘sish va shakllanish: Barg hujayralarining
bo‘linishi va kengayishi tufayli hajmi kattalashadi. Tomirlar va plastinkalar shakllanib, asosiy
funksiyalar bajarishga tayyor bo‘ladi. 3. To‘liq rivojlanish: Barg fotosintez, transpiratsiya va
nafas olish jarayonlariga moslashadi. Ba’zan, vegetatsiya oxirida barg qisman qurib,
o‘simlikdan ajralib tushadi (barg to‘kilishi).
O‘simliklarning yashash muhitiga moslashishida barglarning maxsus shakllari va
tuzilmalari muhim rol o‘ynaydi: 1. Suvli joylardagi o‘simliklar (gidrofitlar): Barglar yupqa,
keng va odatda suzuvchi bo‘ladi (masalan, nilufar). Stomalar faqat yuqori epidermisda
joylashgan. 2. Quruq joylardagi o‘simliklar (kserofitlar): Barglar kichrayib, qalinlashgan yoki
tikan shakliga kirgan (masalan, kaktus). Qalin kutikula va oz sonli stomalar bug‘lanishni
kamaytiradi. 3. Yorug‘lik sharoitiga moslashuv: Yorug‘lik yetarli joylarda barglar keng, yupqa
va och yashil rangda bo‘ladi. Yorug‘lik kam joylarda barglar kichikroq, quyuq yashil rangda
bo‘ladi. 4. Himoya funksiyasi uchun moslashgan barglar: Tikanli barglar hayvonlardan himoya
qiladi (masalan, oqquray). Piyoz kabi o‘simliklarda barglar oziq moddalarning zaxira qiluvchi
organi hisoblanadi. 5. O‘ziga xos shakldagi barglar: Tutqichli barglar: Uzum yoki boshqa
o‘simliklarda o‘ram shaklida bo‘lib, o‘simlikni tutib turadi. Bo‘rttirma (modifikatsiyalangan)
barglar: Ba’zan barglar gullar (gulbarglar) yoki hosil bo‘ladigan organlarga aylanadi (masalan,
go‘shtxo‘r o‘simliklarda o‘lja tutuvchi tuzilmalar). Barglarning asosiy funksiyalari. 1.
Fotosintez: Xloroplastlar yordamida quyosh energiyasi va karbonat angidridni organik
moddalarga aylantiradi. Fotosintez jarayonida kislorod ajralib chiqadi. 2. Transpiratsiya:
Suvning bug‘lanishi orqali o‘simlikdagi issiqlik miqdorini nazorat qiladi va tomirlarda suv
oqimini ta’minlaydi. 3. Gaz almashinuvi: Stomalar orqali karbonat angidrid, kislorod va suv
bug‘lari o‘zaro almashadi. 4. Zaxira funksiyasi: Ayrim o‘simliklarda barglar oziq moddalar va
suvni zaxira qiladi (masalan, aloe). 5. Himoya va ko‘payish: Ba’zi o‘simliklarda barglar tikan,
qoplama yoki gulli tuzilmaga aylanish orqali himoya va ko‘payishda ishtirok etadi.
O‘simliklarning barglari ekologik sharoitlarga moslashgan holda o‘zgarib, turli
modifikatsiyalarni ko‘rsatadi. Bu modifikatsiyalar o‘simlikning turli ehtiyojlarini qondirish
uchun zarur.
Bargning suvda modifikatsiyasi (gidrofiliya). Suvga moslashgan barglar: Gidrofitlarda
barglar o‘simlikni suvda yashashga moslashtirish uchun kengaygan, ingichka va odatda yuvish
42
tubida suzib yurgan shakllarda bo‘ladi. Suvni samarali olish va fotosintez jarayonini maksimal
darajada amalga oshirish uchun barglar keng bo‘ladi. Ushbu barglar juda kam tomirlidir, ular
suvni faqat yuqori yuzadan olishadi. 2. Barglarning himoya modifikatsiyalari. Tikanlar: Ba’zi
o‘simliklar (masalan, kaktuslar) barglarini tikan shaklida rivojlantiradi. Bu tikanlar nafaqat
hayvonlardan himoya qilish uchun, balki suvni ushlab qolish uchun ham yordam beradi.
Qattiq, qorishma moddalar bilan qoplangan barglar: Ba’zi o‘simliklar (masalan, eukaliptlar)
barglarining tashqi yuzasida qalin qoplama, pishiq qiyin materiallar mavjud bo‘lib, ular suv
bug‘lanishini kamaytiradi va yuqori haroratlarda himoya vazifasini bajaradi. 3. Barglarning
oziqlanish va zaxiralash modifikatsiyalari. Zaxira barglar: Ba'zi o‘simliklar (masalan, piyoz va
aloe) barglarini oziq moddalar va suvni zaxira qilish uchun modifikatsiya qiladi. Bu barglar
ko‘p hollarda suv va boshqa ozuqa moddalarini saqlash uchun qalinlashgan bo‘lib, o‘simlikni
qiyin sharoitlarda (masalan, qurg‘oqchilik) saqlaydi. Karnivor barglar: Go‘shtxo‘r
o‘simliklarda barglar o‘lja ushlovchi tuzilmalarga (masalan, sundew, Venus flytrap) aylanishi
mumkin. Bu barglar hayvonlarni tutib, hazm qilish va o‘simlikning ozuqa moddalari bilan
ta’minlanishini ta’minlaydi. 4. Ko‘payish uchun barglar. Vegetativ ko‘payish: Ba'zi o‘simliklar
(masalan, uzumlar) barglar yordamida vegetativ ko‘payadi. Bu barglar ko‘p hollarda
o‘simlikni yangi joylarda kengaytiradi, ularning tepa qismlaridan yangi ildizlar rivojlanadi.
Ko‘payish uchun maxsus tuzilmalar: Ba'zi barglar ko‘payish organlariga, masalan, stolonlarga
(yangi o‘simliklar hosil qilish uchun yassi uzungacha barglar) aylanishi mumkin. Barglar va
o‘simliklarning ekologik roli. Barglar o‘simliklarning ekologik rolini ta’minlaydi, ayniqsa,
ulardan yuqori sifatli organik moddalar ishlab chiqarish jarayonlari, ya'ni fotosintez,
transpiratsiya va gaz almashinuvi jarayonlarida ishtirok etadi. Ularning ekotizimdagi roli
quyidagicha: 1. Fotosintez va kislorod ishlab chiqarish: Barglar o‘simliklar orqali fotosintez
jarayonida karbonat angidridni o‘zlashtiradi va kislorodni chiqaradi. Bu jarayon boshqa
organizmlar (hayvonlar va insonlar) uchun hayotiy ahamiyatga ega, chunki kislorod nafas
olish uchun zarurdir. 2. Suv muvozanatining ta'minlanishi: Transpiratsiya jarayoni orqali
barglar o‘simliklar va atrofdagi muhit o‘rtasida suv almashinuvi yaratadi. Suvning bug‘lanishi
o‘simlikning sovishini ta'minlaydi va ekologik tizimdagi suvning muvozanatini saqlaydi. 3.
Iqlimning tartibga solinishi: Barglar o‘zlarida organik moddalar ishlab chiqarish va suv
bug‘lanishini ta'minlash orqali global iqlim o‘zgarishiga ta'sir ko‘rsatadi. Fotosintez orqali
atmosferadagi karbonat angidrid miqdorini kamaytiradi.
Xulosa:
Barglar o‘simliklarning eng muhim organlaridan biridir, chunki ular
o‘simliklarning hayoti uchun zarur bo‘lgan bir nechta asosiy jarayonlarni ta'minlaydi,
jumladan fotosintez, gaz almashinuvi, suv va mineral moddalarni ta'minlash, va atrof-muhitga
moslashuv. Barglar o‘zining morfologik, anatomik va ekologik xususiyatlari bilan
o‘simliklarning hayotini davom ettirishda, turli ekologik sharoitlarga moslashishda va turlarni
o‘zgartirishda muhim rol o‘ynaydi. Barglar faqat o‘simliklar uchun emas, balki butun
ekosistema uchun ham zarur bo‘lib, ular ekologik barqarorlikni ta'minlaydi va atmosferadagi
gazlarni almashinish jarayonida ishtirok etadi.
References:
1.
Xo’janazarov.O’.E, Mavlonov. X, Sadinov J.S. “Botanika o’simliklar sistematikasi”
Toshkent “Innovatsiya-Ziyo” 2022.
43
2.
Pratov O’, To’xtayev A.S, Azimova.F.O’, Saparboyev F.Z, Umaraliyeva M.T. “Biologiya”
(botanika 6-sinf darslik) Toshkent- “O’zbekiston”, 2017.
3.
Ikromov M.I, Normurodov X.N., Yuldashev A.S. “Botanika” Toshkent “O’zbekiston” 2002.
4.
Mustafayev. S, Ahmedov O’. Botanika – T: “O’zbekiston”, 2006
