101
GULLI O’SIMLIKLAR POYASINING ANATOMIK TUZULISHI
Qodirova Ruhshona Akmaljon qizi
ADPI Biologiya yo’nalishi 101- guruh talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.14533347
Аннотация:
В данной работе рассматривается анатомическая структура стебля
растений. Стебель играет ключевую роль в поддержке и транспорте воды и
питательных веществ между корнями и листьями. Он состоит из нескольких слоев:
эпидермиса, коры и центрального цилиндра, включающего ксилему и флоэму. Также
описана вторичная структура стебля, возникающая благодаря деятельности камбия и
феллогена. Эти структуры обеспечивают механическую поддержку растения, а также
способствуют его адаптации к внешней среде.
Abstract:
This work explores the anatomical structure of plant stems. The stem plays a
key role in supporting the plant and transporting water and nutrients between the roots and
leaves. It consists of several layers: the epidermis, cortex, and central cylinder, which includes
xylem and phloem. The secondary structure of the stem, arising from the activity of cambium
and phellogen, is also described. These structures provide mechanical support to the plant
and facilitate its adaptation to the external environment.
Ключевые слова:
Cтебель, анатомическая структура, эпидермис, кора, ксилема,
флоэма, камбий, феллоген, вторичная структура, механическая поддержка.
Keywords:
Stem, anatomical structure, epidermis, cortex, xylem, phloem, cambium,
phellogen, secondary structure, mechanical support.
O‘simliklar hayoti davomida poya, ildiz va barglar kabi organlar bir-biri bilan
chambarchas bog‘langan holda ishlaydi. Poya o‘sishda asosiy organlardan biri bo‘lib, u
o‘simlikni qo‘llab-quvvatlash, oziq moddalar va suvni yetkazib berish, shuningdek, barglar va
gullarni ushlab turish vazifasini bajaradi. Poyaning anatomik tuzilishi uning mexanik
mustahkamligini, suv va oziq moddalarini uzatishda samaradorligini ta'minlaydi. Ushbu ishda
poyalarning anatomik tuzilishi, uning ichki va tashqi qatlamlari, shuningdek, ikkilamchi
tuzilish jarayonlari ko‘rib chiqiladi. Poya anatomik tuzilmasi o‘simlikning turli funktsiyalarini
bajarishga yordam beradi. Poya tashqi qismida epidermis joylashgan bo‘lib, u o‘simlikni
tashqi shikastlanishlardan himoya qiladi. Epidermisda ko‘pincha kutikula va stomatalar
mavjud bo‘lib, ular suvni yo‘qotishni kamaytiradi va gaz almashinuvini ta’minlaydi. Poyaning
ichki tuzilmasida esa korteks (bark) va markaziy silindr (shtam) joylashgan. Korteks
parenxima hujayralaridan tashkil topgan va oziq moddalarni saqlaydi, shuningdek, suvning
harakatini tartibga soladi. Markaziy silindrda ksilema va floema mavjud bo‘lib, ular suv,
minerallar va organik moddalarni o‘simlikning turli qismlariga yetkazadi. Ko‘p yillik
o‘simliklarda poya ikkilamchi anatomik tuzilishni hosil qiladi. Bu jarayon kambiy va fellogen
faoliyati tufayli yuzaga keladi. Kambiy yangi ikkilamchi ksilema va floema hosil qiladi, bu esa
poyaning qalinlashishiga olib keladi. Fellogen esa peridermani hosil qilib, poyaning tashqi
qatlamini mustahkamlaydi. Shuningdek, poyaning mexanik mustahkamligini ta’minlash uchun
kollenxima va sklerenchima to‘qimalari mavjud bo‘lib, ular poyaning qiyinchiliklarga qarshi
bardoshli bo‘lishini ta’minlaydi.
Poyaning anatomik tuzilishi shuningdek, o‘simlikning turli sharoitlarga moslashishiga
yordam beradi, bu esa o‘simlikning hayotiyligini oshiradi. Poya anatomik tuzilishi o‘simlikning
102
hayot faoliyatini ta'minlashda muhim rol o‘ynaydi. Uning tuzilishi tashqi va ichki qatlamlar,
shuningdek, ikkilamchi tuzilish jarayonlaridan tashkil topadi. 1. Tashqi tuzilish: Poyaning
tashqi qismi epidermisdan tashkil topgan. Epidermis hujayralari o‘simlikni tashqi zararlardan
himoya qiladi va uning suvni yo‘qotishiga qarshi qat’iy himoya vazifasini bajaradi.
Epidermisda kutikula qavati mavjud bo‘lib, u suvning bug‘lanishini kamaytiradi. Poyada
stomata (og‘zalar) joylashgan bo‘lib, ular orqali gaz almashinuvini ta’minlaydi. Ba'zi poyalarda
epidermis ustida tuklar yoki kolenkima qatlamlari bo‘lib, bu o‘sish jarayonida mexanik
mustahkamlikni oshiradi. 2. Ichki tuzilish: Poyaning ichki tuzilmasi ko‘pincha uch qismdan
iborat: korteks (bark), shtam va markaziy silindr. Korteks – Poyaning tashqi va markaziy
qismi o‘rtasidagi hudud bo‘lib, parenxima hujayralaridan tashkil topgan. Bu hujayralar oziq
moddalarni saqlash, suvni to‘plash va ularni o‘simlikning boshqa qismlariga yetkazish
funktsiyasini bajaradi. Ba'zi poyalarda korteksning ichki qismida mexanik to‘qimalar
(kolenkima, sklerenchima) mavjud bo‘lib, ular poyaning mustahkamligini oshiradi. Shtam
yoki markaziy silindr – Poyaning markaziy qismida joylashgan va o‘simlikning asosiy
transport tizimi hisoblanadi. Bu qismda ksilema (suv va minerallarni yuqoriga uzatadi) va
floema (organik moddalarni pastga uzatadi) mavjud. Ksilema va floema poyaning turli
qismlarini oziqlantirish va suvsizlantirish vazifalarini bajaradi. 3. Ikkilamchi tuzilish: Ko‘p
yillik o‘simliklarda poyaning ikkilamchi tuzilishi rivojlanadi. Bu jarayon kambiy va fellogen
faoliyati tufayli yuzaga keladi. Kambiy yangi ksilema va floema hosil qilib, poyaning
qalinlashishiga olib keladi. Fellogen esa tashqi qatlamdan peridermani (po‘stloq) hosil qiladi.
Fellogenning faoliyati natijasida poyaning tashqi himoya to‘qimasi qalinlashadi va poya
ko‘proq mexanik mustahkamlikka ega bo‘ladi. 4. Mexanik tuzilma: Poya ichki tuzilmasida
kollenxima va sklerenchima to‘qimalari mavjud bo‘lib, ular o‘simlikni tashqi mexanik
ta'sirlardan himoya qilish va poyaning barqarorligini ta'minlashda ishtirok etadi. Kollenxima
elastik bo‘lib, o‘sish jarayonida o‘simlikni moslashishga yordam beradi, sklerenchima esa
qat’iy va mustahkam to‘qima bo‘lib, o‘simlikning tuzilishini barqarorlashtiradi.
Poyaning anatomik tuzilishi uning ekologik moslashuvchanligini oshirib, turli
sharoitlarda suv va oziq moddalarni samarali uzatishni ta'minlaydi. Shu bilan birga, u
o‘simlikni tashqi muhitning zararli omillaridan himoya qiladi va o‘sish jarayonida muhim rol
o‘ynaydi. Poya o‘simlikning asosiy mexanik va transport tizimi bo‘lib, uning anatomik tuzilishi
o‘simlikning o‘sishi, rivojlanishi va ekologik sharoitlarga moslashishida muhim rol o‘ynaydi.
Poya tuzilishi tarkibidagi har bir qatlamning o‘ziga xos vazifalari mavjud. Ular birgalikda
o‘simlikni nafaqat tashqi ta'sirlardan himoya qiladi, balki o‘simlikning suv va oziq moddalarini
transport qilish, barglar va gullarni qo‘llab-quvvatlash vazifasini ham bajaradi. Epidermis va
uning tuzilishi: Poyaning tashqi qatlamini tashkil etgan epidermis o‘simlikni atrof-muhitdan
himoya qilish uchun zarurdir. Epidermis hujayralari bir qatlamdan iborat bo‘lib, ular
mustahkam va ko‘pincha o‘simlikning tashqi zararlardan himoya qilishini ta'minlaydigan
kutikula qavati bilan qoplangan. Kutikula qavati suvning bug‘lanishini kamaytiradi,
shuningdek, o‘simlikning himoya mexanizmi sifatida ishlaydi. Poyada mavjud bo‘lishi mumkin
bo‘lgan stomatalar (og‘zalar) gaz almashinuvini amalga oshirishda muhim ahamiyatga ega.
Stomatalar yordamida o‘simlik atmosfеradan karbonat angidridni olish, kislorodni chiqarish
va suv bug‘ini yo‘qotish jarayonlarini nazorat qiladi. Korteks: Poyaning epidermisidan keyin
joylashgan korteks o‘simlikning oziq moddalarni saqlash, suvni to‘plash va o‘simlikning
markaziy qismlariga taqsimlash vazifalarini bajaradi. Korteksda joylashgan parenxima
103
hujayralari fotosintezda qatnashib, o‘sish jarayonida zarur bo‘lgan oziq moddalar bilan
ta'minlaydi. Ba'zi poyalarda korteksda mexanik to‘qimalar bo‘lib, ular poyaning barqarorligini
oshiradi. Kolenkima va sklerenchima to‘qimalari mexanik mustahkamlikni ta'minlab,
o‘simlikning tashqi muhitga qarshi bardoshini oshiradi. Shtam va markaziy silindr: Poyaning
markaziy qismida shtam yoki markaziy silindr joylashgan bo‘lib, bu qismda suv va oziq
moddalarini uzatadigan asosiy tizimlar mavjud. Ksilema va floema o‘simlikning yuqori va
pastki qismlari orasida moddalar almashinuvini ta’minlaydi. Ksilema suv va minerallarni
ildizlardan yuqoriga, barglarga va boshqa qismlarga olib boradi, floema esa organik
moddalarni pastga, ildizlarga va boshqa qismlarga uzatadi. Ushbu ikkita tizimning o‘zaro
hamkorligi o‘simlikda oziq moddalar va suvning muvozanatini saqlashga yordam beradi.
Ikkilamchi tuzilish: Ko‘p yillik o‘simliklarda poyaning ikkilamchi tuzilishi ham rivojlanadi. Bu
jarayon kambiy va fellogen faoliyati bilan bog‘liq. Kambiy ikkilamchi ksilema va floema hosil
qiladi va poyaning qalinlashishini ta'minlaydi. Fellogen esa peridermani (po‘stloq) hosil qilib,
poyaning tashqi qismi mustahkamlanadi. Bu jarayon o‘simlikka tashqi zararli omillarga qarshi
himoya qiladi va uning o‘sishini davom ettiradi.
Poya ichki tuzilmasida kollenxima va sklerenchima to‘qimalari mavjud bo‘lib, ular
o‘simlikning mexanik mustahkamligini ta’minlaydi. Kollenxima elastik to‘qima bo‘lib, o‘sish
jarayonida o‘simlikni moslashishga yordam beradi, sklerenchima esa qattiq va mustahkam
to‘qima bo‘lib, poyaning tuzilishini barqarorlashtiradi. Poyaning anatomik tuzilishi uning
o‘sishiga yordam beradi va uning ekologik muhitga moslashishiga imkon yaratadi. Poyaning
ichki tuzilmasidagi har bir qatlamning o‘z vazifasi bor va ularning barchasi o‘simlikning
hayotiyligini ta'minlashda muhim ahamiyatga ega. O‘simlikning poya va boshqa organlari
orasidagi o‘zaro bog‘liqlik, ularning anatomik tuzilishi o‘simlikning rivojlanishi uchun zarur
bo‘lgan optimal sharoitlarni yaratadi. Poyaning anatomik tuzilishi o‘simlikning rivojlanishi va
o‘sish jarayonida muhim ahamiyatga ega bo‘lib, o‘simlikning barqarorligini va ekologik
sharoitlarga moslashuvchanligini ta'minlaydi. Poyadagi har bir tuzilma va to‘qima o‘zining
maxsus vazifalarini bajarib, o‘simlikning hayotiyligini oshiradi va uning turli sharoitlarda
samarali ishlashini ta’minlaydi. Xususan, poyaning ikkilamchi strukturasining rivojlanishi:
Ko‘p yillik o‘simliklarda poyaning ikkilamchi tuzilishi o‘sishni davom ettiradi, bu esa
o‘simlikning mexanik mustahkamligini oshiradi va uning tashqi muhitga nisbatan bardoshini
kuchaytiradi. Kambiy va fellogenning faoliyati poyaning yangi to‘qimalarini hosil qilish orqali
o‘simlikning ko‘proq resurslar va energiya olishiga yordam beradi. Bu jarayon, ayniqsa,
poyalarning qalinlashishini ta’minlaydi va ularning samaradorligini oshiradi. Ikkilamchi
ksilema va floemaning hosil bo‘lishi o‘simlikka kerakli miqdordagi suv va oziq moddalarni
samarali tarzda taqsimlash imkoniyatini beradi. Poyaning mexanik va oziqlantirish tizimlari:
Poyaning ksilema va floema tizimlari o‘simlikning oziqlanishi va suv bilan ta'minlanishini
boshqarishda juda muhim ahamiyatga ega. Ksilema yordamida suv va minerallar ildizlardan
yuqori qismlarga (barglar, gullar) yetkazib beriladi, bu jarayon o‘simlikning suvsizlanishiga
qarshi kurashadi va fotosintez jarayonining uzluksiz bo‘lishini ta'minlaydi. Floema esa
organik moddalar, jumladan, karbohidratlar, amino kislotalar va boshqa organik birikmalarni
pastga, ildizlarga va boshqa o‘suvchi qismlarga yetkazadi. Bu tizimlar o‘simlikni o‘sishda va
rivojlanishda kerakli moddalar bilan ta'minlaydi. Poyaning ekologik moslashuvchanligi: Poya
o‘simlikning ekologik sharoitlarga moslashuvchanligini oshirishga xizmat qiladi. Poyadagi
kollenxima va sklerenchima to‘qimalari o‘simlikka mexanik mustahkamlikni ta’minlab, tashqi
104
muhitning turli ta'sirlariga bardosh berishga yordam beradi. Bu to‘qimalar o‘simlikning turli
muhit sharoitlariga moslashishini kuchaytiradi, masalan, shamol, qurg‘oqchilik yoki
o‘simlikning boshqa ekologik stresslarga qarshi chidamliligini oshiradi.
Xulosa:
Poyaning anatomik tuzilishi o‘simlikning o‘sish va rivojlanishi uchun zarur
bo‘lgan asosiy tizimlarni yaratadi. Poyaning ichki va tashqi tuzilmasi o‘simlikni mexanik
jihatdan mustahkamlaydi, oziq moddalar va suvni samarali transport qiladi va ekologik
sharoitlarga moslashishini ta'minlaydi. Poya o‘simlikning hayotiy jarayonlarida markaziy o‘rin
tutadi va uning rivojlanishiga imkon yaratadi. Shu bilan birga, poyaning anatomik
xususiyatlari o‘simlikni turli ekologik stresslarga qarshi himoya qiladi, uning barqarorligini va
hayot davomiyligini oshiradi.
References:
1.
Karimov S., Abdukarimova D. – "O'simlik anatomiyasi va morfologiyasi", Toshkent:
"O'qituvchi" nashriyoti, 2005.
2.
Esanov R.X., Aripov R.R. – "O'simliklar fiziologiyasi va ekologiyasi", Toshkent: Universitet
nashriyoti, 2010.
3.
Mauseth J.D. – "Botany: An Introduction to Plant Biology", 6th Edition, Jones & Bartlett
Learning, 2020.
4.
Raven P.H., Evert R.F., Eichhorn S.E. – "Biology of Plants", 8th Edition, W.H. Freeman and
Company, 2013.
5.
Soltis D.E., Soltis P.S., Edwards E.J. – "Plant Diversity and Evolution", Cambridge
University Press, 2020.
