86
ILDIZNING BIRLAMCHI VA IKKILAMCHI ANATOMIK TUZULISHI
Bozorova Muhsina Abdurasul qizi
Anarboyeva Mohinur Abdumannob qizi
Fozilova Roxila Zokirjon qizi
ADPI Biologiya yo’nalishi 102-guruh talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.14523214
Abstract:
В данной работе анализируется первичная и вторичная анатомическая
структура корня. Первичная структура формируется на ранних этапах развития корня
и состоит из эпидермиса, коры и центрального цилиндра. Вторичная структура
формируется в процессе утолщения корня благодаря деятельности камбия и
феллогена. Эти структуры обеспечивают транспорт воды и питательных веществ,
механическую прочность и адаптацию корня к внешним условиям.
Аннотация:
This work analyzes the primary and secondary anatomical structure of the
root. The primary structure forms during the early stages of root development and consists of
the epidermis, cortex, and central cylinder. The secondary structure arises during root
thickening due to the activity of cambium and phellogen. These structures ensure water and
nutrient transport, mechanical strength, and the root's adaptation to external conditions.
Ключевые слова:
Kорень, первичная структура, вторичная структура, камбий,
феллоген, ксилема, флоэма, анатомический анализ.
Keywords:
Root, primary structure, secondary structure, cambium, phellogen, xylem,
phloem, anatomical analysis.
Ildizning birlamchi va ikkilamchi anatomik tuzilishi o‘simlikning hayot faoliyatida
muhim rol o‘ynaydi. Birlamchi tuzilma ildizning yosh bosqichida suv va oziq moddalarni
so‘rib olish, ularni markaziy silindr orqali taqsimlashni ta’minlaydi. Birlamchi ildizning
anatomik tuzilish: Bu ildizning dastlabki rivojlanish bosqichida kuzatiladi. Ildiz uchidagi
meristema faoliyati bilan shakllanadi. Asosiy qavatlar: 1. Epidermis: Ildizning tashqi qatlami
bo'lib, tuproqdan suv va mineral moddalarni so'rib oladi. So'ruvchi tukchalar joylashgan. 2.
Bark (kortex): Epidermis ostida joylashadi, ko'proq parenxima hujayralaridan iborat. Oziq
moddalarni zaxira qiladi. 3. Markaziy silindr (stele): Ildizning ichki qismi: Peritsikl, ksilema va
floema mavjud. Ksilema suvni yuqoriga, floema esa organik moddalarni pastga o'tkazadi.
Ikkilamchi anatomik tuzilish: Bu ildizning ikkilamchi o'sishi natijasida hosil bo'ladi. Bu
jarayon kambiy va fellogen faoliyati bilan amalga oshiriladi: 1. Kambiy: Ksilema va floema
o'rtasida joylashgan bo'lib, yangi ikkilamchi ksilema va floema hosil qiladi. Natijada ildizning
qalinlashishi kuzatiladi. 2. Fellogen (po‘stloq kambiyasi): Peritsikldan hosil bo‘ladi. Tashqi
tomonga peridermani (fellema), ichki tomonga esa fellodermani hosil qiladi. 3. Po'stloq va
yog'och qavati: Ikkilamchi ksilema yog'och qatlamini, ikkilamchi floema esa po‘stloq qismini
tashkil etadi. Birlamchi tuzilma yosh ildizlarda, Ikkilamchi tuzilma esa ko'p yillik o'simliklar
ildizida kuzatiladi. 1. Birlamchi anatomik tuzilish: Ildizning birlamchi tuzilishi o'simlikning
yosh davrida hosil bo'ladi. Epidermis: Tashqi himoya qavati bo'lib, so'ruvchi tukchalar
yordamida suv va mineral moddalar so'riladi. Bark (korteks): Parenxima hujayralaridan
tashkil topgan va oziq moddalarni saqlaydi. Endodermis korteksning ichki qismi bo'lib,
markaziy silindrga kirishni nazorat qiladi. Markaziy silindr (stele): Ksilema (suv o'tkazuvchi)
va floema (oziq moddalarni o'tkazuvchi) to'qimalardan iborat. 2. Ikkilamchi anatomik tuzilish:
87
Ildiz o'simlikning ko'p yillik hayoti davomida qalinlashib boradi. Bu kambiy va fellogen
faoliyati bilan bog'liq. Kambiy: Ksilema va floema o'rtasida joylashib, yangi ikkilamchi ksilema
(ichkariga) va floema (tashqariga) hosil qiladi. Fellogen: Peritsikldan hosil bo'lib, tashqariga
fellema (tirik hujayralar), ichkariga felloderma (zaxira hujayralar) hosil qiladi. Yog'och va
po'stloq: Ikkilamchi ksilema yog'ochni, floema esa po'stloqni tashkil etadi. Bu jarayon
ildizning suyuqlik va oziq moddalarning harakatini ta'minlashdagi muhim o'rnini yanada
kuchaytiradi va ildizni tashqi muhitga moslashtirad. Ildizning birlamchi anatomik tuzilishi
o’simlikning dastlabki rivojlanish bosqichida hosil bo’ladi va uch asosiy qavatdan iborat:
epidermis, bark, va markaziy silindr. Epidermis ildizning eng tashqi qatlami bo’lib, u o’simlik
uchun himoya vazifasini bajaradi va tuproqdan suv bilan birga mineral moddalarni so’rib
olishga moslashgan. Bark qavati ko’proq parenxima hujayralaridan tashkil topgan bo’lib, oziq
moddalarni zaxira qiladi va gaz almashinuvini ta’minlaydi. Barkning ichki qismi endodermis
bo’lib, u markaziy silindrni o’rab turadi va moddalar harakatini tartibga soladi. Markaziy
silindrning asosiy komponentlari ksilema va floemadir. Ksilema suvni yuqoriga, floema esa
fotosintez natijasida hosil bo’lgan organik moddalarni pastga uzatadi.
Birlamchi tuzilma yosh ildizlar uchun xos bo’lib, keyinchalik o’simlik o’sishi davomida
ikkilamchi tuzilishga o’tadi. Ikkilamchi anatomik tuzilish esa o’simlikning ildizida qalinlashish
jarayonini ifodalaydi. Bu jarayon kambiy va fellogen faoliyati tufayli yuzaga keladi. Kambiy
ksilema va floema o’rtasida joylashgan meristema to’qima bo’lib, yangi ikkilamchi ksilema va
floema hosil qiladi. Ksilema yog’och qavatini, floema esa po’stloqni tashkil etadi. Fellogen esa
peritsikldan hosil bo’lib, tashqi tomonga fellema, ichki tomonga felloderma to’qimalarini
yaratadi. Ikkilamchi tuzilma ildizning mexanik mustahkamligini oshiradi va uni tashqi muhit
sharoitlariga moslashtiradi. Ildizning bu tuzilishi suv, oziq moddalar va organik
birikmalarning o’simlikning boshqa qismlariga samarali uzatilishini ta’minlaydi. Ildizning
ikkilamchi tuzilishining rivojlanishi va o‘zgarishi davomida ildizning vazifalari kengayadi va
mexanik mustahkamligi oshadi. Ildizning tashqi qismi — po‘stloq — tuproqdagi fizik va
biologik shikastlovchilarga qarshi himoya vazifasini bajaradi. Po‘stloq tarkibida hosil
bo‘luvchi peridermaning fellema qavati o‘lik hujayralardan iborat bo‘lib, suvni bug‘lanishdan
himoya qiladi va gaz almashinuviga imkon beradi. Ildizning ichki qismida ikkilamchi ksilema
hosil bo‘lishi yog‘och qatlamini shakllantiradi. Ksilema hujayralari o‘zaro traxeidlar va
traxeyalar orqali bog‘lanib, suvning ildizdan o‘simlikning barcha qismlariga yetkazilishini
ta’minlaydi. Bu o‘z navbatida, o‘simlikning suv rejimini barqarorlashtiradi va fotosintez
jarayonini qo‘llab-quvvatlaydi.
Ikkilamchi floema esa organik moddalarni ildiz va boshqa vegetativ organlarga uzatadi.
Ildizda kambiyning faoliyati davom etar ekan, yangi ksilema va floema qatlamlari hosil bo‘ladi,
bu esa ildizning qalinlashishiga olib keladi. Shu sababli, ko‘p yillik o‘simliklar ildizida yillik
halqalar shakllanadi, bu esa o‘simlikning o‘sish sharoitlarini tahlil qilish imkonini beradi.
Ildizning birlamchi va ikkilamchi tuzilmalari o‘simlikning tuproqdan oziqlanishi, suvni
ta’minlashi, organik moddalarni uzatishi va mexanik mustahkamligini ta’minlashda muhim rol
o‘ynaydi. Ikkilamchi tuzilma shakllangan sari ildizning funksiyalari kengayadi va uning
ekologik moslashuvchanligi ortadi. ildizning ikkilamchi anatomik tuzilishi jarayonining
muhim jihatlaridan biri bu kambiy va fellogening faoliyati orqali ildizning ichki va tashqi
tuzilmasining uzluksiz yangilanishidir. Kambiy o‘sishi davomida ichki tomonga yangi ksilema
qatlamlari hosil bo‘ladi, bu qatlamlar o‘simlikning suvni tashish imkoniyatini oshiradi. Tashqi
88
tomonga esa yangi floema hosil bo‘lib, organik moddalarni o‘simlikning turli qismlariga
uzatadi. Bu jarayon ildizning qalinlashishiga olib keladi va ildiz mexanik mustahkamligini
oshiradi. Fellogen faoliyati natijasida periderma, ya'ni ikkilamchi himoya qavati shakllanadi.
Periderma tarkibidagi fellema o‘lik hujayralardan iborat bo‘lib, ildizni mexanik va biologik
zarar yetkazuvchilardan himoya qiladi. Felloderma esa tirik hujayralardan iborat bo‘lib, oziq
moddalarning zaxirasini tashkil etadi va moddalar almashinuvida qatnashadi. Ildizning
ikkilamchi tuzilishi tufayli uning o‘sishi tuproqdagi qiyin sharoitlarga moslashadi. Masalan,
suvga boy yoki quruq tuproq sharoitida ildizning tuzilishi mos ravishda o‘zgaradi: Suvli
tuproq sharoitida ksilema va floema kengroq o‘sadi, suv va oziq moddalar transporti
tezlashadi. Quruq sharoitlarda esa ildizning tashqi himoya qavati qalinlashib, suvni
bug‘lanishdan saqlaydi.
Yakuniy xulosa shuki, ildizning birlamchi va ikkilamchi tuzilishi o‘simlikning ekologik
moslashuvchanligini oshiradi va uning tuproq bilan bog‘liq o‘zaro munosabatlarini samarali
tashkil etadi. Bu ilmiy tahlil o‘simlik fiziologiyasini yanada chuqurroq o‘rganish uchun muhim
nazariy asos bo‘lib xizmat qiladi.
References:
1.
Karimov S., Abdukarimova D. – "O'simlik anatomiyasi va morfologiyasi", Toshkent:
"O'qituvchi" nashriyoti, 2005.
2.
Esanov R.X., Aripov R.R. – "O'simliklar fiziologiyasi va ekologiyasi", Toshkent: Universitet
nashriyoti, 2010.
3.
Mauseth J.D. – "Botany: An Introduction to Plant Biology", 6th Edition, Jones & Bartlett
Learning, 2020.
4.
Raven P.H., Evert R.F., Eichhorn S.E. – "Biology of Plants", 8th Edition, W.H. Freeman and
Company, 2013.
5.
Soltis D.E., Soltis P.S., Edwards E.J. – "Plant Diversity and Evolution", Cambridge
University Press, 2020.
