Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 2, Issue 3
26
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
YOZMA ISH VA UNING TURLARI
Ergasheva Zebiniso Abdunazar qizi
Termiz davlat universiteti
Filalogiya va tillarni o‘qitish o‘zbek tili
2-oliy ta’lim 4-bosqich 222-guruh talabasi
Annotatsiya:
Ushbu maqolada yozma ish tushunchasi, uning turlari va ularning
xususiyatlari haqida so‘z yuritilgan. Yozma ishning ilmiy maqolalar, badiiy asarlar,
publitsistika, rasmiy hujjatlar va darsliklar kabi turli shakllari ko‘rib chiqilgan. Har bir
yozma ish turining o‘ziga xos xususiyatlari, yozish usullari va ularning ahamiyati tahlil
qilingan. Maqolada yozma ishni yozishda reja tuzish, manbalardan foydalanish, til va
uslubni to‘g‘ri tanlash kabi muhim usullar taqdim etilgan. Yozma ish shaxsning
mantiqiy fikrlash, ijodiy qobiliyatini rivojlantirish va bilimlarini tizimlashtirish uchun
muhim vosita ekanligi ta’kidlangan.
Kalit So‘zlar:
yozma ish, ilmiy maqola, badiiy asar, publitsistika, rasmiy
hujjatlar, darslik, reja, til va uslub, insho,bayon, tahrirlash, mantiqiy fikrlash, ijodiy
qobiliyat.
Abstract
: This article discusses the concept of written work, its types and their
characteristics. Various forms of written work, such as scientific articles, works of art,
journalism, official documents and textbooks, are considered. The specific features of
each type of written work, writing methods and their importance are analyzed. The
article presents important methods for writing written work, such as planning, using
sources, and choosing the right language and style. It is emphasized that written work
is an important tool for developing a person's logical thinking, creative abilities and
systematizing knowledge.
Keywords
: written work, scientific article, works of art, journalism, official
documents, textbook, plan, language and style, essay, statement, editing, logical
thinking, creative abilities.
Аннотация: В статье рассматривается понятие письменной работы, ее
виды и их характеристики. Рассматривались различные формы
письменных работ, такие как научные статьи, художественные
произведения, публицистика, официальные документы и учебники.
Анализируются специфические особенности каждого вида письменной
Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 2, Issue 3
27
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
работы, приемы письма и их значение. В статье представлены важные
приемы написания письменной работы, такие как планирование,
использование источников, выбор правильного языка и стиля.
Подчеркивается, что письменная работа является важным инструментом
развития логического мышления человека, творческих способностей,
систематизации знаний.
Ключевые слова: письменная работа, научная статья, литературное
произведение, публицистика, официальные документы, учебник, план,
язык и стиль, эссе, изложение, редактирование, логическое мышление,
творческие способности.
Kirish
O‘zbek tili va adabiyoti ta’lim jarayonida nafaqat bilim olish, balki bu bilimlarni
amaliyotda qo‘llash ko‘nikmalarini shakllantirishda ham muhim o‘rin tutadi. Bunda
yozma ishlar o‘quvchilar va talabalar tomonidan mustaqil tarzda o‘rganilgan
materiallar asosida bajariladi. Yozma ishlarning o‘ziga xos turlari bo‘lib, ularning har
biri o‘quvchilarning ilmiy va ijodiy qobiliyatlarini rivojlantirishga xizmat qiladi.
Ushbu maqolada o‘zbek tili va adabiyotida yozma ish turlari va ularning ilmiy
ahamiyati tahlil qilinadi.
Yozma ish va uning ahamiyati
Yozma ish o‘quvchilar va talabalar uchun ta'lim jarayonining ajralmas qismi
hisoblanadi. Ular yozma ishlarni bajarish orqali o‘zlarini fikrlash, mantiqiy tahlil
qilish, o‘z fikrlarini aniq va izchil ifodalash ko‘nikmalarini rivojlantiradilar. Ayniqsa,
o‘zbek tili va adabiyoti fanida yozma ishlar o‘quvchilarning tahliliy va ijodiy
qobiliyatlarini oshirishga xizmat qiladi. Yozma ishlar o‘zbek adabiyoti namunalarini
chuqur tahlil qilish, badiiy asarlar mualliflarining ijodiy uslubi va mavzularini
o‘rganishda ham asosiy vositalardan biridir.
O‘quvchini kasbga yo‘naltirish, muayyan sohalar haqida tasavvur va bilim hosil
qilish har bir fan o‘qituvchisining burchi hisoblanadi. Yosh avlodni kasbga
tayyorlovchi asosiy omil ona tili va adabiyot fanlaridagi matnlar, mashqlar va albatta,
“Kim bo‘lsam ekan?”, “Men tanlagan kasb” kabi mavzulardagi dastlabki insholardir.
Insho аrabcha so‘z bo‘lib, “tashkil etish”, “yaratish”, “qurish”, “barpo qilish”, “ijod”,
“bayon” , “tahrir” ma’nolarini anglatadi. Insho muallifning ma’lum bir mavzudagi
Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 2, Issue 3
28
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
bilim va tasavvurlarini, voqelikka munosabatini, mustaqil fikrini bayon qilish
natijasida shakllanadigan yozma ish turidir. Insho muallif tomonidan ijod etiladi,
yaratiladi. Insho yozishda muallifdan fikr-mulohazalarini faktik material asosida
mantiqan izchil va badiiy jihatdan maqsadga muvofiq tarzda, adabiy til me’yorlariga
amal qilgan holda bayon etish talab qilinadi. Insho tez fursatda o‘rganiladigan yoki
o‘zlashtiriladigan yozma ish turi emas. Insho yozish ko‘nikmalariga qisqa muddatda
ega bo‘lish qiyin, albatta. Yaxshi, har tomonlama maqsadga muvofiq insho ko‘p yillik
faoliyat mahsuli sifatida namoyon bo‘ladi. Avvalo, ko‘p mutolaa qilish, imlo lug‘atlari,
izohli lug‘atlardan boxabar bo‘lish, atroflicha bilimga ega bo‘lish talab darajasida
yoziladigan insholarga zamin yaratadi.
Bayon – bu o‘quvchilarning o‘z fikrlarini yozma yoki og‘zaki tarzda ifoda
etishlari uchun mo‘ljallangan asosiy mashq turlaridan biridir. Bayon o‘qitish
jarayonida o‘quvchilarning nutq madaniyati, mantiqiy fikrlash qobiliyatlari va
savodxonligini rivojlantirishga yordam beradi. Ushbu maqolada bayonning o‘quv
jarayonidagi o‘rni, uning turlari va ahamiyati tahlil qilinadi.
Bayonning maqsadi va mohiyati
Bayon o‘quvchilarning eshitgan, o‘qigan yoki ko‘rgan voqea va hikoyalarni qayta
ishlash hamda ularni o‘z so‘zlari bilan aniq va izchil ifoda etish qobiliyatini
rivojlantirishga qaratilgan. Bayonning asosiy maqsadi – o‘quvchilarga ma’lumotlarni
tushunish, qayta ishlash va mantiqiy bayon qilish imkonini berishdir. Bu usul orqali
o‘quvchilar nafaqat matn mazmunini yodda saqlashlari, balki uni izchil tarzda
tushuntirish ko‘nikmasini ham egallaydilar.
Bayon matn tuzish ko‘nikmalarini, ifoda qilish malakasini shakllantiradi hamda
o‘quvchilarning badiiy va ilmiy asarlarga bo‘lgan qiziqishini oshiradi. Bundan
tashqari, bayon yozish jarayonida o‘quvchilar imlo, uslub va so‘z boyligini oshirish
imkoniga ega bo‘ladilar.
Bayon turlari
1.
Ijodiy bayon
Ijodiy bayon o‘quvchilarning o‘z ijodiy qobiliyatlarini
namoyon qilishlariga imkon beradi. Bu turdagi bayonda o‘quvchilarga berilgan mavzu
yoki hikoyani o‘z fantaziyasi bilan boyitib, yangi shaklda qayta yaratish vazifasi
yuklanadi. Ijodiy bayon o‘quvchilarning tasavvur va ijodiy fikrlash qobiliyatlarini
rivojlantirishga yordam beradi.
Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 2, Issue 3
29
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
2.
Reproduktiv bayon
Reproduktiv bayon o‘quvchilardan o‘qigan yoki
eshitgan matnni qayta hikoya qilishni talab qiladi. Bunda o‘quvchi asarning mohiyatini
o‘z so‘zlari bilan aniq va izchil ifodalaydi. Reproduktiv bayon o‘quvchilarning eshitish
va tushunish qobiliyatlarini oshirish, matnni o‘rganish va uni qayta ishlab, tushuntirish
malakasini rivojlantirish uchun samarali usuldir.
3.
Kombinativ bayon
Kombinativ bayon reproduktiv va ijodiy
bayonlarning aralashmasi bo‘lib, o‘quvchidan o‘qigan matn asosida o‘z ijodini qo‘shib
bayon qilish talab etiladi. Bu turdagi bayon o‘quvchining ilmiy va badiiy bilimlarini
boyitish, ijodkorlik qobiliyatlarini rivojlantirishga yordam beradi.
Bayonning ta’lim jarayonidagi o‘rni
Bayon ta’lim jarayonida o‘quvchilarning mantiqiy fikrlash va savodxonlik
ko‘nikmalarini rivojlantirishning muhim vositasi hisoblanadi. Bayon yozish orqali
o‘quvchilar o‘rganilgan bilimlarni mustahkamlaydi va ularni aniq shaklda ifoda etishni
o‘rganadi. Bu usulning ahamiyati shundaki, u o‘quvchilarning nutq madaniyati, matnni
tahlil qilish va izchil fikrni ifodalash malakalarini shakllantirishga xizmat qiladi.
Bundan tashqari, bayon o‘quvchilarga grammatik qoidalarga rioya qilishni,
to‘g‘ri va aniq so‘zlarni tanlashni o‘rgatadi. Bayon orqali o‘quvchilar matn tuzish,
mantiqiy aloqa yaratish, asarlarning badiiy va mazmuniy jihatlarini tushunish
qobiliyatlarini rivojlantiradi. Ayniqsa, adabiyot darslarida bayon o‘quvchilarning asar
qahramonlari va voqealariga nisbatan o‘z munosabatlarini shakllantirishda yordam
beradi.
Xulosa
O‘zbek tili va adabiyoti fanida yozma ishlar ta’lim jarayonining muhim qismini
tashkil qiladi. Ular nafaqat ilmiy nazariyani o‘rganishga, balki o‘quvchilarning fikrlash
va ijodiy qobiliyatlarini rivojlantirishga ham xizmat qiladi. Yozma ishlarning turlari
o‘z maqsad va vazifalariga ko‘ra farqlanadi, lekin barchasi o‘quvchilarning ilmiy-
tadqiqot va ijodiy faoliyatini rivojlantirishda muhim vosita sifatida namoyon bo‘ladi.
O‘quvchilarga adabiy asarlar tahlili, ilmiy izlanish va fikrlarni aniq bayon qilish
ko‘nikmalarini o‘rgatishda yozma ishlarning ahamiyati beqiyosdir.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
Abdug‘afurov, I. "Adabiyot o‘qitish metodikasi." – Toshkent: O‘qituvchi,
2004.
Acumen:
International Journal of
Multidisciplinary Research
ISSN: 3060-4745
IF(Impact Factor)10.41 / 2024
Volume 2, Issue 3
30
Acumen: International Journal of Multidisciplinary Research
2.
Rasulov, M. "Til va nutq madaniyati." – Toshkent: Fan, 2009.
3.
Safarov, S. "O‘zbek tilshunosligi asoslari." – Toshkent: O‘zbekiston milliy
ensiklopediyasi, 2007.
4.
Yo‘ldoshev, M. "Bayon turlari va ularning ahamiyati." – Toshkent:
O‘qituvchi, 2011.
5.
Normatov, R. "Til va adabiyot nazariyasi." – Toshkent: O‘zbekiston, 2012.
