ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
69
POLIMER KOMPOZITSION MATERIALLARNING ISSIQLIKKA
BARDOSHLILIGINI OSHIRISH
Bekzod Nabiyev Ne’matjonovich
Andijon davlat texnika instituti,
https://doi.org/10.5281/zenodo.15645131
Annatatsiya.
Ushbu maqolada polimer materiallar turlari, kompozitsion
materiallar tasnifi va ularning issiqlikka bardoshliligini aniqlashga doir
ma`lumotlar keltirilgan.
Аннотация.
В статье приведены сведения о типах полимерных
материалов, классификации композиционных материалов и определении
их жаропрочности.
Abstract:
The article provides information on the types of polymeric
materials and classification of composite materials and the determination of
their heat resistance.
Kalit so`zlar:
Polimer, kompozitsion material, materialshunoslik,
reaktoplast,
texnologik usullari, chidamlilik,
elektr toki.
Ключевые
слова:
полимер,
композитный
материал,
материаловедение, реактопласт, технологические методы, выносливость,
электрический ток.
Keywords:
polymer, composite materials, material science, reaktoplast,
technological methods, endurance, electric current.
So‘nggi yillarda hukumatimiz tomonidan Respublikadagi mashinasozlikka
katta e`tibor qaratilmoqda, korxonalarini xususiylashtirilishi hozirgi kundagi
zamon talablariga javob beradigan, raqobatbardosh mahsulotlar ishlab
chiqaradigan, zamon zayliga, odamlarning didiga tez moslashuvchan
mahsulotlar ishlab chiqaruvchi korxonalar paydo bo’lishiga olib keldi va
ularning hammasi davlatning sanoati va iqtisodining rivojlanishiga zamin
bo`ladi. Bugungi kunda har bir sohada izlanishlar va rivojlanishlar bo`ladigan
zamon va unga yetarlicha imkoniyatlar ham berilmoqda hukumatimiz
tomonidan [1].
Jahonda zamonaviy mashinasozlik sanoatini takomillashtirish,
ishlab chiqarishning turli sohalari uchun jahon talablariga mos, raqobatbardosh
va import o‘rnini bosadigan texnologiyalar, mashinalar va mexanizmlarning
yangi takomillashgan qurilmalarini yaratish, chuqur fundamental tadqiqotlarni
olib borish, dolzarb ilmiy-texnik masalalarni hal etish muhim ahamiyat kasb
etmoqda. Shuningdek, paxtani qayta ishlovchi mashinalarning ekspluatatsion
ishonchliligini
ta’minlashda
yuqori
samarali
kompozitsion
polimer
materiallardan maqsadli foydalanish, texnologik jihozlar ishchi sirtlarining paxta
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
70
sirtlariga salbiy ta’sirini yangi materiallar qo‘llash orqali kamaytirish hal etishni
kutayotgan dolzarb ilmiy - texnik muammolardan biri hisoblanadi.
Bugun dunyo yangi texnika va texnologiya taraqqiyotiga qadam
qo’yilmoqda. Fan-texnikani rivojlanishi natijasida metallurgiyada ham katta
o’zgarishlar sodir bo’lmoqda. Metal o’rnini bosuvchi yangi turdagi zamonaviy
mahsulotlar yaratilmoqda va ishlab chiqarilmoqda [2]. Masalan: eng yaxshi
po’lat yoki alyuminiy qotishmalari bilan tenglasha oladigan material – bu
kompozit yoki kompozitsion materiallardir. Ensiklopedik materiallarga ko’ra
“Kompozitning” ma’nosini quyidagicha berilgan: “Berilgan yo’nalishi bo’yicha
mustahkamlovchisi bo’lgan metall yoki metallmas materiallar. Zamonaviy
kompozitsion materiallardan biri – temirbeton”. Ma’lumki, temir-beton olishda,
po’lat armature atrofida betonni qotiriladi. Natijada o’ziga xos monolit xosil
bo’lib, beton asosan siquvchi kuchga, armature chizuvchi kuchga ishlaydi.
Kompozitsion materiallar -oʻzaro yaxshi taʼsirlashmaydigan, kimyoviy
jihatdan har xil boʻlmagan komponent (aralashma) larning hajmiy birikishidan
hosil boʻladigan va komponentlar bir-biridan aniq chegara bilan ajralib
turadigan materiallar. Har qaysi komponentning eng yaxshi xossalari
(mustahkamligi,
yeyilishga
chidamliligi
va
boshqalar)ni
oʻzida
mujassamlashtirganligi uchun kompozitsion materiallar ularning hech biriga
xos boʻlmagan koʻrsatkichlar bilan ifodalanadi. Odatda, kompozitsion materiallar
plastik (metall yoki nemetall — anorganik yoki organik) asos yoki matritsa
hamda qoʻshilmalar: metall kukunlari, tolalar, ipsimon kristallar, yupka payraha,
gazlama va boshqalardan iborat boʻladi. Kompozitsion materiallar turlari: tolali
(tolalar yoki ipsimon kristallar bilan mustahkamlangan); dispersion-zichlangan
(dispers zarralar bilan mustahkamlangan) va qatlamli (turli xil materiallarni
presslab yoki prokatlab olingan). Kompozitsion materiallar tayyorlashning
muhim texnologik usullari: mustahkamlovchi tolalarga matritsa materiali
shimdirish; mustahkamlagich va matritsa lentalariga press-qolipda shakl
berish;
komponentlarni
sovuqlayin
presslab,
keyin
qovushtirish;
mustahkamlagichga matritsani purkab, keyin qisish; komponentlarning koʻp
qatlamli lentalarini diffuziya usulida payvandlash; armaturalovchi elementlarni
matritsa bilan birga prokatkalash va h.k.
Material qancha yengil boʻlsa, uning zichligi kam boʻlishi maʼlumdir (bir xil
mustaxkamlikda). Xisob-kitob ishlarida asosan solishtirma mustaxkamlik va
bikrlik modulidan foydalaniladi, yaʼni materialning bu koʻrsatkichlari
solishtirma ogʻirligiga nisbati olindi. Shuning uchun solishtirma mustaxkamlik
va solishtirma bikrligi kilometrda oʻlchanadi, boshqacha qilib aytganda uzunlik
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
71
oʻlchamiga egadir. Konstruksion materiallar ishlab chiqarishda fan-texnika
yaxshi natijalarga erishmoqda. Agar 1940-yilda unga sifatli poʻlatning
mustaxkamligi 110-130kg/mm2 boʻlsa, 1985-yilda 200-250kg/mm2 ga yetdi.
Oʻta mustaxkam alyuminiy qotishmalarida uni mustaxkamligi 40kg/mm2 va 50-
60kg/mm2 (mos ravishda 1940 va 1985-yillar). Oʻta past temperaturani, titrash
yuklanishini, charchashdan yorilishni rivojini, korroziyani ortishi yoki
kamayishi, oddiy materiallarning solishtirma mustaxkamligi va bikrligi ortishi
bilan, yuqoridagi faktorlarni taʼsiri ortib boradi [3-5]. Materialda teshik, xar xil
kesimlar yaqinida kuchlanishlar konsentratsiyasiga sezish qobiliyati ortadi,
korroziyaga chidamliligi kamayadi, yoriqlar paydo boʻlish extimoli ortadi.
Boshqacha soʻz bilan aytganda mustaxkamlikni ortirilganda, ishlatish
ishonchliligi kamayishi mumkin. Bunga misol tariqasida alyuminiy qotishmasi
tarixiga bir nazar solsak. Maʼlumki, dyuralyuminiy – mis va magniy bilan
legirlangan alyuminiy qotishmasi urushdan oldin paydo boʻlgan. Tadqiqotlar
shuni koʻrsatadiki, unga qoʻshimcha qilib rux qushilsa, va magniy va misni foizi
oʻzgartirilsa, materialning mustaxkamligi birdan ortib ketadi: yaʼni 40kg/mm2
dan 80kg/mm2 ga. Biroq bu materialning birinchi qismi zavoddan chiqmay turib
yorilib keta boshladi, sabab – korroziya. Buni natijasida, keyinchalik, oʻta
mustaxkam alyuminiy qotishmasi olindi. U korroziyaga chidamli, qatta
yuklanishga qarshilik qobiliyati toʻla qoniqtiradi. Konstruksiyalashga
moʻljallangan tolali kompozitsion materiallar. Bugun dunyo yangi texnika va
texnologiya taraqqiyotiga qadam qo’ydi. Fan texnikani rivojlanishi natijasida
metallurgiyada ham katta o’zgarishlar bo’lmoqda. Metal o’rniga yangi turdagi
maxsulotlar ishlab chiqarilmoqda.Masalan: eng yaxshi po’lat yoki alyuminiy
qotishmalari bilan tenglasha oladigan material – bu kompozit yoki kompozitsion
materiallardir.Ensiklopedik materiallarga ko’ra “Kompozitning” ma’nosini
quyidagicha berilgan: “Berilgan yo’nalishi bo’yicha mustahkamlovchisi bo’lgan
metall yoki metallmas materiallar. Zamonaviy kompozitsion materiallardan biri
– temirbeton”. Ma’lumki, temir-beton olishda, po’lat armature atrofida betonni
qotiriladi. Natijada o’ziga xos monolit xosil bo’lib, beton asosan siquvchi kuchga,
armature chizuvchi kuchga ishlaydi.
Materialshunoslikda metallar va polimerlarning xossalari va ularning
kimyoviy tarkibi, tuzilishi va qayta ishlashiga qarab o'zgarishi haqida etarlicha
to'liq va ishonchli ma'lumot olish uchun zarur bo'lgan turli xil tadqiqot va sinov
usullari qo'llaniladi. Bu ko'p sonli va farqli tadqiqot usullarini quyidagi ikki
guruhga bo'lish mumkin [6]:
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
72
1. Usullar yordamida materiallarda sodir bo'ladigan va ularning tuzilishini
o'zgartiradigan tuzilish va o'zgarishlar aniqlanadi. Bu usullarni yaxshiroq
tavsiflash uchun, o'z navbatida, quyidagilarni ajratish kerak: a) ulardan
foydalanish materiallarning tuzilishini to'g'ridan -to'g'ri kuzatish yoki aniqlash
imkonini beradigan va ularni konstruktiv deb ataydigan usullar. Bularga
makroskopik (makro-tahlil), mikroskopik tekshirish (mikro-tahlil) va rentgen 1
usullari kiradi; b) materiallarning tuzilishi va xossalari o'rtasidagi bog'liqlikning
mavjudligiga asoslangan usullar. Ular bilvosita, lekin ishonchli tarzda metallarni
qayta ishlash jarayonida sodir bo'ladigan va ularning tuzilishiga ta'sir qiladigan
o'zgarishlarni fizik xususiyatlarining o'zgarishi bo'yicha baholashga imkon
beradi: issiqlik tarkibi (termal tahlil), issiqlik kengayish koeffitsientlari va hajm
o'zgarishi (dilatometrik tahlil), elektr qarshilik, to'yingan magnitlanish va ba'zi
kimyoviy va mexanik xususiyatlar
2. Usullari, ulardan foydalanish ma'lum ish sharoitida zarur bo'lgan
materiallarning xususiyatlarini, birinchi navbatda mexanik, shuningdek fizik -
kimyoviy to'g'ridan -to'g'ri aniqlash imkonini beradi. Metalllarni o'rganish
uchun strukturaviy usullar va birinchi navbatda, mikroskopik tahlil usullari
metallarni o'rganish uchun juda keng qo'llaniladi. Ularning asosiy ustunligi
shundaki, ko'p hollarda metallning tuzilishi va uning xususiyatlari o'rtasida
ishonchli ishonchli sifat aloqasi mavjud. Bu mikroanaliz ma'lumotlariga (va
qisman makroanalizga) ko'ra, maxsus adabiyotlarda rentgen tahlilining 1 usuli
ko'rib chiqiladi.
Plastmassalar, plastik massalar, plastiklar — tabiiy yoki
sintetik yuqori molekulali birikmalar asosida olinadigan materiallar. Issiqlik
yoki bosim taʼsirida qoliplanadi va qoliplangan shaklini mustahkam saqlaydi.
Polimerdan yasalgan mahsulotlar yengilligi, elektr tokini, issiq-sovuqni
oʻtkazmasligi, atmosfera taʼsirlariga chidamliligi, yemiruvchi muhitga,
haroratning keskin oʻzgarishiga bardoshliligi, mexanik mustaxkamliligi
yuqoriligi va murakkab shaklli buyumlar yasash mumkinligi bilan boshqa
materiallardan ajralib turadi.
Polimerlarning turiga koʻra, termoplastlar va reaktoplastlarga boʻlinadi.
Termoplastlar tarkibida chiziqsimon yuqori molekulali birikmalar yoki
sopolimerlar (polietilen, polistirol, polivinilxlorid va boshqalar) bor.
Chiziqsimon polimerlar asosiga qurilgan Polimer tarkibida plastifikatorlar,
boʻyagichlar ham boʻladi. Plastifikatorlar yuqori temperaturada Polimerning
plastikliligini oshiradi va qoliplangan mahsulotni qayishqoq hamda sovuqqa
chidamli qiladi. Termoplastlar sovuqqa chidamsiz, 60—100° dan yuqori
temperaturada mustahkamligini tez yoʻqotadi. Lekin koʻpchilik termoplastlar
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
73
zarbga chidamliligi, dielektrik tavsiflarining yuqoriligi, optik shaffofligi, ulardan
murakkab shaklli buyumlar qoliplash osonligi bilan reaktoplastlardan farq
qiladi. Termoplastlar oʻrtacha kuch va 60—100° temperaturada ishlaydigan
(umumiy maqsadlarga moʻljallangan) asbob qismlari (etrollar, viniplast,
polistirol), shuningdek, elektr va radiotexnika buyumlari (polistirol, polietilen,
polipropilen, ftoroplast) tayyorlashda qoʻllanadi. Termoplastlardan ishlangan
buyumlar kimyoviy taʼsirlarga oʻta chidamli (fotoplastlar, polistirol, polietilen,
vinilplast), yeyilmaydigan (poliamidlar, polietilente-reftalat), optik shaffof
(polimetil -metakrilat, polistirol) boʻladi. Reaktoplastlar tarkibida isitilganda
yoki katalizatorlar (fenolformaldegid va karbamid smolalar) hamda qotirgichlar
(epoksid smolalari, polisiloksanlar, toʻyinmagan poliefirlar) taʼsirida toʻrsimon
tuzilishga ega boʻlgan polimerlar hosil qilib qotadigan polimerlar boʻladi.
1-rasm.Polimer kompozit materiallar asosidagi texnoplast.
Reaktoplastlardan tayyorlangan buyumlar qotganidan keyin issiqlik
taʼsirida
buzilmagunicha
oʻzining
shishasimon
holatini
saklaydi.
Reaktoplastlarning tarkibida toʻldirgichlar, chiziqsimon polimerlar: qotish
jarayonini rostlagichlar, boʻyagichlar, termostabilizator, antiseptiklar boʻladi.
Reaktoplastlar toʻldirgichlar turiga koʻra, kukunli (yogʻoch uni, asbest kukuni,
kvars uni va h.k.), tolali (ip-gazlama, asbest tolasi, shisha tolasi), listli (qogʻoz, ip-
gazlama, shisha toʻqimasi, yogʻoch shpon) xillarga boʻlinadi. Qotirilgan Polimer
dan tayyorlangan buyumlar 100-350°da kuchning uzoq, muddatli taʼsiriga
bardosh beradi (polimer va toʻldirgich turiga qarab) [7].
Reaktoplastlar yuqori kuchda ishlaydigan, issiqqa uzoq chidaydigan, keskin
atmosfera taʼsiriga bardosh beradigan va yaxshi dielektrik xossali boʻlgan
mahsulotlar ishlab chiqarishda qoʻllaniladi. Reaktoplastlar tarkibida isitilganda
yoki katalizatorlar (fenolformaldegid va karbamid smolalar) hamda qotirgichlar
(epoksid smolalari, polisiloksanlar, toʻyinmagan poliefirlar) taʼsirida toʻrsimon
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
74
tuzilishga ega boʻlgan polimerlar hosil qilib qotadigan polimerlar boʻladi.
Reaktoplastlardan tayyorlangan buyumlar qotganidan keyin issiqlik taʼsirida
buzilmagunicha oʻzining shishasimon holatini saklaydi. Reaktoplastlarning
tarkibida toʻldirgichlar, chiziqsimon polimerlar: qotish jarayonini rostlagichlar,
boʻyagichlar,
termostabilizator,
antiseptiklar
boʻladi.
Reaktoplastlar
toʻldirgichlar turiga koʻra, kukunli (yogʻoch uni, asbest kukuni, kvars uni va h.k.),
tolali (ip-gazlama, asbest tolasi, shisha tolasi), listli (qogʻoz, ip-gazlama, shisha
toʻqimasi, yogʻoch shpon) xillarga boʻlinadi. Qotirilgan P. dan tayyorlangan
buyumlar 100-350°da kuchning uzoq, muddatli taʼsiriga bardosh beradi
(polimer va toʻldirgich turiga qarab). Reaktoplastlar yuqori kuchda ishlaydigan,
issiqqa uzoq chidaydigan, keskin atmosfera taʼsiriga bardosh beradigan va
yaxshi dielektrik xossali boʻlgan mahsulotlar ishlab chiqarishda qoʻllaniladi.
Stekloplast - bu past o'ziga xos tortishish va kerakli xususiyatlarga ega
bo'lgan material bo'lib, keng qo'llanilishi mumkin. Stekloplast juda past issiqlik
o'tkazuvchanligiga (taxminan yog'och kabi), po'lat kabi mustahkamlikka,
biologik barqarorlikka va ob-havoga chidamliligiga ega. Namlik bilan
to'yinganlik va suv bilan to'yinganlik, holatlariga bardoshlik. Shisha tolali
valentlik mutlaq qiymatlari bo'yicha po'latdan pastroq, ammo po'latdan 3,5
baravar engilroq va o'ziga xos mustahkamlik bo'yicha po'latdan oshib ketadi.
Po'lat va shisha tolali shishadan yasalgan teng quvvatli konstruktsiyalarni ishlab
chiqarishda shisha tolali struktura bir necha barobar engilroq bo'ladi. Shisha
kompozitning chiziqli kengayish koeffitsienti shishaga yaqin (11-13
‧
10⁻⁶ 1/°S),
bu uni shaffof tuzilmalar uchun eng mos material qiladi. Bosish yoki o'rash
orqali olingan shisha tolali shishaning zichligi 1,8-2,0 g / sm³ ni tashkil qiladi.
Yaqin vaqtgacha shisha tolali shishadan asosan samolyotsozlik, kemasozlik va
kosmik texnologiyalarda foydalanilgan. Shisha tolali plastmassalardan keng
foydalanish, asosan, talab qilinadigan o'lchov aniqligi bilan murakkab
konfiguratsiya profillarini ommaviy ishlab chiqarishga imkon beradigan sanoat
texnologiyasining etishmasligi tufayli to'xtatildi. Bu muammo pultrusion
texnologiyasini yaratish bilan muvaffaqiyatli hal qilindi. Har xil
konfiguratsiyadagi shisha tolali mahsulotlarni ommaviy ishlab chiqarishga
imkon beradigan bir nechta usullar mavjud, bu shart emas, balki profillar -
masalan, RTM, vakuumni shakllantirish. [manba aniqlanmagan 4643 kun].
Steklopast eng qulay va arzon kompozitsion materiallardan biridir. Shisha tolali
mahsulotlarni ishlab chiqarishda asosiy xarajatlar texnologik asbob-uskunalar
va mehnatga to'g'ri keladi, ularning xarajatlari mehnat zichligi va ishlab
chiqarish uchun katta vaqt xarajatlari tufayli yuqori. Shunga ko'ra, hozirgi
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
75
vaqtda shisha tolali buyumlar shisha tolali qismlarni yopishtirishning
mashaqqatli va uzoq davom etadigan jarayoni tufayli metall buyumlarga
nisbatan narxini yo'qotadi, bu esa ommaviy ishlab chiqarishda katta
qiyinchiliklarni keltirib chiqaradi. Kichik hajmdagi ishlab chiqarishda shisha
tolali shishadan eng foydali foydalanish. Katta hajmdagi ishlab chiqarish vakuum
shakllantirishdan foydalanganda yanada foydali bo'ladi. Agar mehnat narxi past
bo'lsa, kontaktni shakllantirish ham foydali bo'lishi mumkin.
Steklopastdan quyidagi mahsulotlar ishlab chiqariladi: eshik, deraza va
boshqa profillar, suzish havzalari, shriftlar, suv attraksionlari, suv velosipedlari,
qayiqlar, qarmoqlar, taksofon kabinalari, yuk va yengil avtomobillar uchun
kuzov panellari va kuzov to'plamlari, planerlar va engil samolyotlar korpuslari. ,
kuchlanish ostidagi tuzilmalarga xavfli yaqin joyda ishlash uchun dielektrik
zinapoyalar va rodlar.
Steklopastning har qanday shakl, rang va qalinlikda ishlab
chiqarilishi juda qulay. Steklopast kompozit materiallarning eng keng tarqalgan
turlaridan biridir. Xususan, shisha tolali yuqori gidravlik bosimga bardosh
beradigan va korroziyaga uchramaydigan quvurlar, qattiq yoqilg'i raketa
dvigatellari (RDTT) korpuslari, radio-shaffof gumbazlar va turli xil antennalar,
qayiqlar, kichik qayiqlarning korpuslari va boshqalarni ishlab chiqarish uchun
ishlatiladi. Ko'proq. Qo'shma Shtatlarda strukturaviy shisha tolali shishadan
keng foydalanish 1950-yillarning ikkinchi yarmida Polaris dasturini amalga
oshirish bilan boshlandi - AQSh dengiz flotining suv ostida uchirish uchun
birinchi qattiq yoqilg'i raketasini yaratish dasturi. Quvurlar va quvurli
tuzilmalar aylanadigan mandrelga (ko'pincha po'lat) biriktiruvchi (qatron +
sertleştirici + o'zgartiruvchi qo'shimchalar) bilan singdirilgan shisha tolali
shishani o'rash orqali olinadi, so'ngra davolaydi va bosimni yo'qotadi (po'lat
mandreldan yara trubasini olib tashlash). Agar quvur diametri katta bo'lsa, u
holda shisha tolali mandreldan foydalanish texnik va iqtisodiy jihatdan
maqsadga muvofiqdir.
Steklopastning kimyoviy qarshiligi va ishlashi so'nggi 60 yil ichida yuzlab
turli xil kimyoviy muhitda turli xil kompozit mahsulotlardan muvaffaqiyatli
foydalanish orqali ko'rsatildi. Amaliy tajriba laboratoriya sharoitida ko'p
miqdordagi kimyoviy muhit ta'sirida bo'lgan birikmalarni tizimli baholash bilan
to'ldirildi.
Xulosa.
1.
Kompozitsion materiallar -oʻzaro yaxshi taʼsirlashmaydigan, kimyoviy
jihatdan har xil boʻlmagan komponent (aralashma) larning hajmiy birikishidan
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
76
hosil boʻladigan va komponentlar bir-biridan aniq chegara bilan ajralib
turadigan materiallar xisoblanadi.
2.
Metal o’rnini bosuvchi yangi turdagi zamonaviy mahsulotlar
yaratilmoqda va ishlab chiqarilmoqda.
3.
Metalllarni o'rganish uchun strukturaviy usullar va birinchi navbatda,
mikroskopik tahlil usullari metallarni o'rganish uchun juda keng qo'llaniladi.
Ularning asosiy ustunligi shundaki, ko'p hollarda metallning tuzilishi va uning
xususiyatlari o'rtasida ishonchli ishonchli sifat aloqasi mavjud.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Арзамасова Б.Н. Материаловедение. М.: Изд-во МГТУ им Баумана.2002г.-
648с.
2. Лахтин Ю.М., В.П. Леонтева. Материаловедение.М.: Машиностроение,
1980 г.-493с.
3. Геллер Ю.А., Рахштадт А.Г., Материаловедение. М.: Металлургия.-1993г.-
448с.
4. Каменев Е.И. и др. Применение пластических масс. -М.: Химия.-1985г.-
448с.
5. Рейбман А.И. Защитные лакокрасочные покрытия в химических
производствах. -Л.: Химия.-1973г.-335с.
6. Меткалф А. Поверхности раздела полимерных композициях. –М.: Мир.-
1998г.-294с.
7. Плюдеман Э. Поверхности раздела в полимерных композитах.- М.: Мир.-
1978г.-294с.
