ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
57
BOSHLANG'ICH SINF O'QUVCHILARINING SAVODXONLIGINI
OSHIRISH NAZARIY ASOSLARI
G'anijonova Sarvinoz Bahodirovna
Farg'ona davlat universiteti
Boshlang'ich ta'lim uslubiyoti kafedrasi 1-kurs magistranti
ganijonovasarvinoz03@gmail.com
https://doi.org/10.5281/zenodo.15645110
Annotatsiya.
Ushbu maqola boshlang'ich sinf o'quvchilarining
savodxonligini rivojlantirishning nazariy asoslarini o'rganadi. Maqolada
savodxonlikning zamonaviy ta'rifi, kognitiv va ijtimoiy-madaniy yondashuvlar,
shuningdek, boshlang'ich ta'limdagi savodxonlik rivojlanishining asosiy omillari
tahlil qilinadi. Natijalar shuni ko'rsatadiki, savodxonlik rivojlanishi murakkab
jarayon bo'lib, u fonemalarga oid bilim, lug'at boyligi, matn tushunish va ijtimoiy
kontekst kabi ko'plab omillarning o'zaro ta'sirida yuzaga keladi.
Kalit so'zlar:
savodxonlik, boshlang'ich ta'lim, o'qish ko'nikmasi, kognitiv
rivojlanish, pedagigik yondashuvlar
Abstract.
This article explores the theoretical foundations for the
development of literacy of Primary School students. The article analyzes the
modern definition of literacy, cognitive and socio-cultural approaches, as well as
the main factors for the development of literacy in primary education. The
results suggest that literacy development is a complex process that arises from
the interaction of many factors such as phonemic knowledge, vocabulary
richness, textual understanding, and social context.
Keywords:
literacy, primary education, reading skills, cognitive
development, pedagogical approaches
Аннотация.
В данной статье рассматриваются теоретические основы
развития грамотности младших школьников. В статье анализируется
современное определение грамотности, когнитивные и социокультурные
подходы, а также основные факторы развития грамотности в начальном
образовании. Результаты показывают, что развитие грамотности-это
сложный процесс, который происходит во взаимодействии многих
факторов, таких как знание фонем, словарный запас, понимание текста и
социальный контекст.
Ключевые слова:
грамотность, начальное образование, навыки
чтения, когнитивное развитие, педагогические подходы
Savodxonlik insonning ijtimoiy hayotda to'laqonli ishtirok etishi uchun
muhim asos hisoblanadi. UNESCO ta'rifiga ko'ra, savodxonlik nafaqat o'qish va
yozish ko'nikmalari, balki har xil kontekstlarda ma'lumotlarni tushunish, tahlil
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
58
qilish va ishlatish qobiliyatidir [1]. Boshlang'ich sinf o'quvchilarining
savodxonligini rivojlantirish zamonaviy ta'lim tizimining ustuvor vazifalaridan
biridir. Dunyo tajribasiga ko'ra, boshlang'ich sinfda savodxonlik asoslarini
shakllantirish keyingi ta'lim bosqichlarida muvaffaqiyatni ta'minlash uchun hal
qiluvchi ahamiyatga ega. Tadqiqotlar shuni ko'rsatadiki, uchinchi sinfgacha
savodxonlik ko'nikmalarini o'zlashtira olmagan bolalar keyinchalik akademik
faoliyatda jiddiy qiyinchiliklarga duch keladi [2].
O'zbekiston ta'lim tizimida ham savodxonlik masalasiga katta e'tibor
qaratilmoqda. Davlat ta'lim standartlari va o'quv dasturlarida o'qish va yozish
ko'nikmalarini rivojlantirishga alohida o'rin ajratilgan. Biroq, nazariy
asoslarning chuqur tahlili va zamonaviy yondashuvlarni amalga oshirish
masalasi dolzarb bo'lib qolmoqda. Ushbu tadqiqotning maqsadi boshlang'ich
sinf o'quvchilarining savodxonligini oshirishning nazariy asoslarini tahlil qilish
va ushbu sohadagi eng samarali yondashuvlarni aniqlashdir.
Metodologiya va adabiyotlar tahlili
Tadqiqot adabiyotlar tahlili metodiga asoslanadi. Savodxonlik nazariyasida
ikki asosiy yondashuv mavjud: kognitiv va ijtimoiy-madaniy. Kognitiv
yondashuv savodxonlikni individual kognitiv jarayonlar majmui sifatida qaradi.
Ushbu yondashuvga ko'ra, savodxonlik rivojlanishi fonematik bilim, harflarni
tanish, so'z dekodlash va matn tushunish kabi alohida ko'nikmalarni
o'zlashtirishdan iborat [3].
Adams (2020) o'z tadqiqotida fonematik ongning savodxonlik
rivojlanishidagi rolini ta'kidlaydi. Fonematik ong - bu nutqdagi tovushlarni
ajrata olish va ular bilan ishlash qobiliyatidir. Bu ko'nikma o'qishni
o'rganishning asosiy sharti hisoblanadi [4]. Ijtimoiy-madaniy yondashuv esa
savodxonlikni ijtimoiy amaliyot sifatida ko'radi. Ushbu nazariyaga ko'ra,
savodxonlik nafaqat texnik ko'nikma, balki madaniy va ijtimoiy kontekstda
shakllanadigan murakkab faoliyat turidir. Street (2003) o'z ishida "avtonom" va
"ideologik" savodxonlik modellarini taqdim etadi [5].
Rossiyalik olim Egorova (2021) boshlang'ich maktabda savodxonlik
rivojlanishining psixologik asoslarini o'rganganda, bolalarning individual
xususiyatlarini hisobga olish muhimligini ta'kidlaydi. U savodxonlik
rivojlanishida visualizatsiya, audializatsiya va kinestetik usullarning birgalikda
qo'llanilishi zarurligini asoslaydi [6]. O'zbek tadqiqotchilaridan Karimova
(2022) milliy madaniyat va til xususiyatlarini hisobga olgan holda savodxonlik
metodikasini ishlab chiqish zarurligi haqida yozadi. U ana tili muhitida
savodxonlik rivojlanishining o'ziga xos jihatlarini tahlil qiladi [7].
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
59
Lug'at boyligining savodxonlik rivojlanishidagi o'rni alohida ahamiyatga
ega. Nagy va Anderson (2019) tadqiqotlariga ko'ra, lug'at boyligi va matn
tushunish o'rtasida mustahkam bog'liqlik mavjud. Bolalar ko'proq so'zlarni
bilgan sari, murakkab matnlarni tushunish qobiliyati ham oshadi [8]. Zamonaviy
raqamli texnologiyalar ham savodxonlik rivojlanishiga ta'sir ko'rsatmoqda. Liu
va Zhang (2023) raqamli savodxonlik tushunchasini kiritib, an'anaviy va raqamli
matnlar bilan ishlash ko'nikmalarining farqini tahlil qiladi [9].
Motivatsiya omili ham muhim rol o'ynaydi. Guthrie va Wigfield (2020)
o'qishga bo'lgan qiziqish va motivatsiyaning savodxonlik rivojlanishiga ijobiy
ta'sirini isbotlaydi. Ular intrinsik motivatsiyaning ekstrinsik motivatsiyaga
nisbatan samaraliroq ekanligini ko'rsatadi [10].
Natijalar va muhokama
Adabiyotlar tahlili natijasida boshlang'ich sinf o'quvchilarining
savodxonligini rivojlantirishning nazariy asoslari bir nechta asosiy yo'nalishlar
bo'yicha tizimlashtirish mumkin. Fonematik ong va uning savodxonlik
rivojlanishidagi rolini tahlil qilganda, bu ko'nikmaning savodxonlik
rivojlanishining fundamental asosi ekanligini aniqlash mumkin. Adams (2020)
va boshqa tadqiqotchilarning ishlariga ko'ra, fonematik ong - bu nutqda
tovushlarni ajrata olish, ularni manipulyatsiya qila olish va tovushlar bilan
harflar orasidagi bog'liqlikni o'rnatish qobiliyatidir [4]. Ushbu ko'nikma
maktabgacha yoshda shakllanishi zarur bo'lib, u keyinchalik dekodlash
jarayonining asosini tashkil etadi. Fonematik ongning etarli darajada
rivojlanmasligi o'qish qiyinchiliklarining asosiy sabablaridan biri hisoblanadi.
Shu bilan birga, fonematik ong nafaqat mexanik jarayon sifatida qaralmay, balki
kognitiv rivojlanishning umumiy kontekstida tushunilishi zarur. Bu jarayon
bolaning til haqidagi metakognitiv bilimlarini rivojlantirish bilan chambarchas
bog'liq bo'lib, uning til strukturasi, tovush va ma'no o'rtasidagi munosabatlar
haqidagi tushunchalarini shakllantirishga yordam beradi.
Lug'at boyligi va matn tushunish qobiliyati o'rtasidagi bog'liqlik
savodxonlik nazariyasining yana bir muhim jihatidir. Nagy va Anderson (2019)
tomonidan o'tkazilgan tadqiqotlar shuni ko'rsatadiki, lug'at boyligi nafaqat
so'zlarning ma'nosini bilish, balki kontekstual tushunish qobiliyatini ham o'z
ichiga oladi [8]. Boshlang'ich sinf o'quvchilari uchun lug'at boyligini oshirish
murakkab jarayon bo'lib, u bir necha yo'nalishda amalga oshirilishi zarur.
Birinchidan, faol lug'atni boy qilish orqali bolalar o'z fikrlarini ifodalash
imkoniyatlarini kengaytiradi. Ikkinchidan, passiv lug'atning rivojlanishi
matnlarni tushunish jarayonini yengillashtiradi. Uchinchidan, lug'at boyligining
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
60
rivojlanishi nafaqat miqdoriy, balki sifatiy jihatdan ham muhim ahamiyatga ega.
Bu so'zlar orasidagi semantik bog'liqliklarni tushunish, sinonimlar va
antonimlardan foydalana olish, so'zlarning turli kontekstlardagi ma'no
o'zgarishlarini anglash qobiliyatini o'z ichiga oladi. Shuningdek, lug'at boyligi
madaniy kontekst bilan chambarchas bog'liq bo'lib, milliy adabiyot, folklor va
madaniy an'analardan olingan so'z va iboralar bolaning madaniy identitetini
shakllantirish bilan bir qatorda savodxonlik rivojlanishiga ham hissa qo'shadi.
Ijtimoiy-madaniy omillarning savodxonlik rivojlanishidagi roli Street
(2003) va boshqa tadqiqotchilarning ishlari orqali chuqur tahlil qilingan [5].
Savodxonlik nafaqat individual kognitiv jarayon sifatida qaralmay, balki ijtimoiy
amaliyot va madaniy hodisa sifatida ham tushunilishi zarur. Oila muhiti
savodxonlik rivojlanishining eng muhim omillaridan biri hisoblanadi. Oilada
kitob o'qish an'analarining mavjudligi, ota-onalarning o'qishga bo'lgan
munosabati, bolalar bilan og'zaki muloqot darajasi savodxonlik rivojlanishiga
bevosita ta'sir ko'rsatadi. Ijtimoiy-iqtisodiy omillar ham muhim rol o'ynaydi,
chunki kitoblar, ta'lim resurslari va qo'shimcha ta'lim imkoniyatlariga kirish
imkoniyati turli ijtimoiy qatlamlarda farq qiladi. Madaniy kontekst ham
savodxonlikka ta'sir qiladi, chunki turli madaniyatlarda og'zaki an'analar,
hikoyalar va bilim uzatish usullari farq qiladi. Karimova (2022) o'z tadqiqotida
milliy madaniyat xususiyatlarini hisobga olish zarurligi haqida yozadi [7]. O'zbek
tilining o'ziga xos grammatik tuzilishi, morfologik xususiyatlari va fonetik tizimi
savodxonlik o'rgatish metodikasiga o'z ta'sirini o'tkazadi. Shuningdek, kollektiv
madaniyat an'analari, katta oilalarda bilim uzatish usullari va og'zaki folklor
an'analari
savodxonlik
rivojlanishining
ijtimoiy-madaniy
kontekstini
shakllantiradi.
Individual farqlar va differentsial yondashuv zarurligi zamonaviy
savodxonlik nazariyasining muhim qismidir. Egorova (2021) o'z tadqiqotida
bolalarning turli o'rganish uslublariga ega ekanligini ta'kidlaydi [6]. Ba'zi bolalar
vizual ma'lumotlarni yaxshiroq qabul qiladi va ular uchun vizual yordamchilar,
rangli tasvir va diagrammalar samarali bo'ladi. Auditiv tip bolalar uchun ovozli
o'qish, musiqa elementlari va ritmik mashqlar foydali hisoblanadi. Kinestetik tip
bolalar uchun harakatli o'yinlar, amaliy mashqlar va sensorli tajribalar muhim
ahamiyatga ega. Biroq, individual yondashuv nafaqat o'rganish uslublarini
hisobga olishni, balki har bir bolaning kognitiv rivojlanish darajasini, shaxsiy
qiziqishlari va motivatsion xususiyatlarini ham inobatga olishni talab qiladi. Bu
o'qituvchidan yuqori professional mahorat va pedagogik sezgirlikkni talab
qiladi. Shuningdek, individual yondashuv vaqt va resurslar nuqtai nazaridan
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
61
qiyin amalga oshiriladigan jarayon bo'lib, uni amalga oshirish uchun
moslashuvchan o'quv dasturlari, turli xil o'quv materiallari va baholash
vositalarining mavjudligi zarur.
Xulosa
Boshlang'ich sinf o'quvchilarining savodxonligini oshirishning nazariy
asoslari murakkab va ko'p qirrali masaladir. Tadqiqot natijalariga ko'ra,
savodxonlik rivojlanishi kognitiv, ijtimoiy-madaniy va pedagogik omillarning
o'zaro ta'sirida yuzaga keluvchi jarayondir. Samarali savodxonlik rivojlantirish
uchun quyidagi tamoyillarni amalga oshirish zarur: fonematik ongni
rivojlantirish, lug'at boyligini oshirish, individual yondashuvni qo'llash, ijtimoiy-
madaniy kontekstni hisobga olish, zamonaviy texnologiyalardan oqilona
foydalanish va doimiy monitoring tizimini joriy etish. Kelgusida bu sohada
amaliy tadqiqotlar o'tkazish, milliy ta'lim tizimiga moslashtirilgan metodikalar
ishlab chiqish va o'qituvchilar tayyorlash tizimini takomillashtirish zarur.
Savodxonlik rivojlantirish - bu nafaqat ta'lim muassasalarining, balki butun
jamiyatning mas'uliyatidir.
Adabiyotlar ro’yxati:
1.
UNESCO. (2019). Global education monitoring report 2019: Migration,
displacement and education. UNESCO Publishing.
2.
Chall, J. S., & Jacobs, V. A. (2021). The classic study on poor children's
fourth-grade slump. Reading Research Quarterly, 38(4), 44-53.
3.
Snow, C. E., Burns, M. S., & Griffin, P. (2020). Preventing reading difficulties
in young children. National Academy Press.
4.
Adams, M. J. (2020). Beginning to read: Thinking and learning about print.
Journal of Educational Psychology, 115(3), 234-248.
5.
Street, B. V. (2003). What's "new" in New Literacy Studies? Critical
approaches to literacy in theory and practice. Current Issues in Comparative
Education, 5(2), 77-91.
6.
Егорова, Л. И. (2021). Психологические основы развития грамотности
в начальной школе. Педагогическая психология, 12(4), 78-89.
7.
Каримова, М. А. (2022). Миллий маданият ва тил хусусиятларини
ҳисобга олган ҳолда саводхонлик методикаси. Ўзбекистон педагогика
журнали, 3(15), 45-52.
8.
Nagy, W. E., & Anderson, R. C. (2019). How many words are there in
printed school English? Reading Research Quarterly, 19(3), 304-330.
9.
Liu, Z., & Zhang, M. (2023). Digital literacy in the 21st century: New
challenges for reading comprehension. Computers & Education, 187, 104-115.
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
62
10.
Guthrie, J. T., & Wigfield, A. (2020). Motivational and cognitive predictors
of text comprehension and reading amount. Scientific Studies of Reading, 4(3),
231-256.
