ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
45
TILSHUNOSLIKDA HUNARMANDCHILIK ATAMALARINING
TADQIQI
Ibragimova Nodira Javliyevna
Termiz davlat universiteti doktoranti
https://doi.org/10.5281/zenodo.15706940
Annotatsiya:
Ushbu tezisda hunarmandchilik atamalari tilshunoslik
nuqtayi nazaridan tadqiq qilingan va kasb-hunar leksikasining ma’lum bir
atamalari ma’nosi bilan izohlanib, kasb-hunar leksikasining shakllanishi tadqiq
etilgan. Kasb-hunar leksikasini oʻrganish, uning tilshunoslikdagi oʻrni va
ahamiyatini aniqlashda muhim ekanligi ta’kidlab o‘tilgan, Surxondaryo
viloyatida ishlatiladigan baʼzi to‘qish jarayoni bilan bog‘liq atamalar lingvistik
jihatdan tahlil qilingan.
Kalit so‘zlar:
To‘quvchi, to‘qimachilik, kasb-hunar leksikasi,kigiz, arqoq,
tarama, sochiq, ip, ipak, urchuq.
Abstract:
In this thesis, the terms of craftsmanship are studied from a
linguistic point of view, and the formation of the lexicon of professions is
studied, explaining the meaning of certain terms of the lexicon of professions. It
is emphasized that the study of the lexicon of professions is important in
determining its place and significance in linguistics, and some terms related to
the weaving process used in the Surkhandarya region are analyzed linguistically.
Keywords:
Weaver, textile, professional vocabulary, felt, arkog, comb,
towel, thread, silk, urchuq.
Аннотация:
В данной диссертации рассматриваются термины
ремесла с лингвистической точки зрения, объясняется значение
некоторых терминов профессиональной лексики и рассматривается
формирование профессиональной лексики. Подчеркнута важность
изучения профессиональной лексики для определения ее роли и значения
в языкознании, а также проведен лингвистический анализ некоторых
терминов, связанных с процессом ткачества, используемых в
Сурхандарьинской области.
Ключевые слова:
Ткач, текстиль, профессиональная лексика, войлок,
арког, гребень, полотенце, нить, шелк, урчук.
Oʻzbek xalqining qadimdan turli kasb-hunar bilan shugʻullanishi natijasida
kasb-hunar leksikasi rivojlangan. Toʻquvchilik ham bu kasb-hunar
tarmoqlaridan biridir. Dialektal xususiyatlar tufayli baʼzi shevalarda
toʻquvchilikka oid maxsus atamalar mavjud boʻlishi mumkin. Masalan, Xorazm
shevasida "kulochilik" (toʻquvchilik), Buxoro shevasida "qashshoqlik"
(toʻquvchilik) kabi soʻzlar ishlatiladi. Toʻquvchilik hunari qadim zamonlardan
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
46
boshlangan boʻlib, dastlab qoʻlda toʻqish ishlari amalga oshirilgan. Keyinchalik
yogʻochdan yasalgan dastakli toʻquv dastgohlari paydo boʻlgan. Toʻquvchilikni
mexanizatsiyalashga urinish 16–18-asrlarga toʻgʻri keladi. Ingliz ixtirochisi J.
Keyning 1733-yilda ixtiro qilgan "oʻziuchar" moki toʻquvchilikda katta
ahamiyatga ega boʻldi. 18-asr oxirida Buyuk Britaniyada E. Kartrayt mexanik
toʻquv stanogini ixtiro qildi. 19-asr oxiri va 20-asr boshlarida mokisi avtomatik
tarzda almashtiriladigan toʻquvchilik stanoklari paydo boʻldi.
1
Prof. S.Ibrohimov o‘zbek tilining kasb-hunar leksikasiga bag‘ishlangan
“Farg‘ona shevalarining kasb-hunar leksikasi” asarida ko‘pgina kasb-korlar
leksikasini to‘plab, lingvistik tahlil qilgan.
2
Kasb-hunar leksikasi — bu maʼlum bir kasb yoki hunar egalarining nutqiga
xos soʻzlar va iboralar majmuasidir. U tilshunoslikda "professionalizm" deb
ataladi va tilning maxsus birliklaridan biri hisoblanadi. Kasb-hunar leksikasi,
odatda, umumxalq tiliga xos boʻlmagan, faqat maʼlum bir kasb yoki soha vakillari
tomonidan ishlatiladigan atamalarni oʻz ichiga oladi. Kasb-hunar leksikasi
quyidagi manbalar orqali shakllanadi:
o
Boshqa tillardan soʻz olish: Turli tillardan olingan soʻzlar kasb-hunar
leksikasining boyishiga olib keladi.
o
Shevaga xos soʻzlar: Mahalliy shevalarda ishlatiladigan soʻzlar kasb-
hunar leksikasining shakllanishida muhim rol oʻynaydi.
o
Umumxalq tiliga xos boʻlmagan soʻzlar: Umumxalq tiliga xos
boʻlmagan, faqat maʼlum bir kasb yoki soha vakillari tomonidan ishlatiladigan
soʻzlar kasb-hunar leksikasining tarkibiga kiradi.
Kasb-hunar leksikasi tilning boyishiga katta hissa qoʻshadi. U nafaqat
tilshunoslikda, balki xalqning moddiy va maʼnaviy madaniyatini oʻrganishda
ham muhim manba hisoblanadi. Kasb-hunar leksikasi badiiy adabiyotda ham
muayyan personajlarning xususiyatlarini, tabiatini chuqurroq tasvirlashda
badiiy tasvir vositasi sifatida xizmat qiladi. Kasb-hunar leksikasini oʻrganish,
uning tilshunoslikdagi oʻrni va ahamiyatini aniqlashda muhimdir. Masalan, kasb-
hunar leksikasi va terminologik leksika oʻrtasidagi oʻxshash va farqli jihatlar
tahlil qilinishi mumkin. Bu tahlil kasb-hunar leksikasining tilshunoslikdagi oʻrni
va ahamiyatini yanada chuqurroq tushunishga yordam beradi.
3
Surxondaryo viloyati, Oʻzbekistonning janubiy qismida joylashgan boʻlib,
oʻzining boy madaniy merosi va hunarmandchilik anʼanalari bilan ajralib turadi.
Viloyatda toʻquvchilik, ipakchilik, gilamchilik kabi hunarmandchilik tarmoqlari
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
47
rivojlangan. Bu sohalarda ishlatiladigan atamalar va iboralar, ehtimol,
viloyatning turli tumanlarida oʻziga xos xususiyatlarga ega boʻlishi mumkin.
Surxondaryo viloyatida ishlatiladigan baʼzi dialektal soʻzlar va iboralar, masalan,
"toʻquvchi" (toʻqimachi), "gazlama" (mato), "ip yigiruvchi" kabi atamalar, boshqa
hududlardagi o'xshash soʻzlardan farq qilishi mumkin. Biroq, bu atamalar haqida
aniq ilmiy tadqiqotlar mavjud emas.
Toʻquvchilik — tabiiy (paxta, jun, ipak, zigʻir, kanop va h.k.) va sunʼiy
tolalardan gazlama va boshqa toʻqimachilik mahsulotlarini olish jarayonlari
majmui; hunarmandchilikning bir turi, kasb.
Toʻquvchi — toʻquvchilik kasbini egallagan shaxs, mutaxassis;
toʻqimachi.
Toʻqimachilik — toʻqimachi ishi, kasbi; gazmol toʻqish va ishlab
chiqarish hamda xalq xoʻjaligining shu ish bilan shugʻullanuvchi tarmogʻi.
Toʻquvchilik leksikasi — bu toʻquvchilik kasbi va faoliyatiga oid soʻzlar,
atamalar va iboralarning yigʻindisi boʻlib, u kasb-hunar leksikasining bir
boʻlagini tashkil etadi. Oʻzbek tilida toʻquvchilik leksikasi asosan gazlama toʻqish,
ip yigirish, dastakli dastgohlar, hunarmandchilik usullari va ularning vositalariga
oid soʻzlar va atamalarni oʻz ichiga oladi
Toʻquvchilik leksikasining tarkibi. Toʻquvchilik leksikasi quyidagi asosiy
guruhlarga boʻlinadi:
Texnik atamalar: toʻquv dastgohi, dastak, ip yigiruvchi, tolali ip,
gazlama, toʻqish, toʻquv dastgohi, toʻquv stanogi.
Kasb-hunar atamalari: toʻquvchi, toʻqimachi, dastakchi, ip yigiruvchi,
gazlamachi.
Mahsulot nomlari: gazlama, mato, ipak, jun, paxta, kanop, zigʻir.
Jarayon va usullar: toʻqish jarayoni, ip yigirish, gazlama tayyorlash,
dastakda toʻqish, mexanik toʻquv stanogi ishlatish.
Mahalliy sheva va dialektal soʻzlar: baʼzi shevalarda toʻquvchilikka
oid maxsus atamalar mavjud
Surxondaryo viloyati toʻquvchilik leksikasida kigiz to‘qish atamalari ham
mavjuddir. Kigiz toʻqish — bu Oʻzbekistonning janubiy hududlarida, xususan,
Surxondaryo viloyatida qadimdan rivojlangan anʼanaviy hunarmandchilik
tarmogʻidir. Bu hunar asosan jun, ipak yoki paxtadan toʻqilgan gazlamalarni,
masalan, kiyim-kechak, gilam, choyshab va boshqa turli toʻqimachilik
mahsulotlarini yaratishga qaratilgan. Kigiz toʻqish hunari qadim zamonlardan
boshlangan boʻlib, dastlab qoʻlda toʻqish ishlari amalga oshirilgan. Keyinchalik
dastakli toʻquv dastgohlari va mexanik usullar yordamida ishlab chiqarish
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
48
jarayoni takomillashgan. Surxondaryo viloyatida bu hunar asosan ayollar
tomonidan amalga oshiriladi va ularning oilaviy daromad manbai hisoblanadi.
Kigiz toʻqish jarayoni bir necha bosqichdan iborat:
Xom ashyo tayyorlash: Paxta yoki jun tolalari yigʻilib, tozalangan va
tayyorlanadi.
Ip yigirish: Tolalar ipga aylantiriladi, bu jarayon qoʻlda yoki mexanik
usulda amalga oshirilishi mumkin.
Toʻqish: Ip dastakli toʻquv dastgohida toʻqiladi. Bu jarayon anʼanaviy
usulda qoʻlda yoki zamonaviy usullarda mexanik dastgohlar yordamida amalga
oshiriladi.
Mahsulot tayyorlash: Toʻqilgan gazlama kesiladi, tikiladi va kerakli
shaklga keltiriladi.
Surxondaryo viloyatida kigiz toʻqish bilan bogʻliq baʼzi mahalliy atamalar
mavjud. Masalan, "kigiz" soʻzi oʻzbek tilida "qoplama" yoki "yostiq" maʼnosini
anglatadi. Kigiz toʻqish hunari Surxondaryo viloyatining madaniy merosining
ajralmas qismidir. Bu hunar nafaqat iqtisodiy ahamiyatga ega, balki viloyatning
madaniy va estetik qadriyatlarini ham aks ettiradi. Toʻquvchilar ishlab chiqargan
ip matolar ichida chit aloxida oʻrin tutgan. Bu hunar turi bilan shugʻullanuvchilar
"chitgarlar" dеb atalgan. Ular boʻz yoki karbasga turli rangdagi gullarni
bosganlar. Gulli qoliplar yordamida matoga gul bosish ancha murakkab ish
jarayonini tashkil etgan va hunarmanddan katta mahoratni talab etgan.
To‘quvchilik sohasiga oid asosiy atamalar
1-jadval
Atama
Ma’nosi
Ip
To‘quvchilikda
asosiy
material,
odatda
paxta,
ipak
yoki
jun
tolalaridan
To‘qish
Iplarni o‘zaro bog‘lab gazlama hosil
qilish jarayoni
Chilvir
Iplarni yigirishda ishlatiladigan uzun
iplardan iborat qurilma
G‘altak
Ipni o‘rash uchun ishlatiladigan
silindrsimon asbob
Ipak
Iloji boricha silliq va ingichka,
pilladan olinadigan ip turi
G‘ijim
Matoni
bezashda
ishlatiladigan
burmalar
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
49
Juzgi
Yuzaki mato qatlami, asosan mato
strukturasi
Tarama
To‘qishda iplarning bir yo‘nalishda
joylashtirilishi
Arqoq
To‘qish jarayonida gorizontal iplar
(uzunasiga emas)
Sochiq
To‘qilgan
matodan
tayyorlangan
gigiyena
vositasi
yoki
bezak
buyumlari
Surxondaryo
to‘quvchilik
leksikasi,
viloyatning
madaniyati,
hunarmandchiligi va xalq ijodining o‘ziga xos ifodasi hisoblanadi. Hududning
boy tabiiy resurslari va tarixiy rivojlanishi, to‘quvchilik sanoatining
shakllanishiga va rivojlanishiga turtki bo‘lgan. Ilmiy tadqiqotlar esa, bu
leksikaning boyligini va ahamiyatini yoritishda muhim rol o‘ynaydi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Иброҳимов С., Фарғона шевалари касб-ҳунар лексикаси.-Т. 1959.-Б.58
2.
Кичкилов Ҳ., Боқиев А. Ўзбек қўнғиротларининг ўтовлари ва
уларнинг жиҳозланиши. Жайхун. 2005. № 1. – Б. 38.
3.
Tursunova T. O‘zbek tili amaliy san’at leksikasi.-Toshkent:Fan,1978.-B.105
