ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
179
YANGILANAYOTGAN JAMIYATDA AYOLLARNING IQTISODIY
MUNOSABATLARDA ISHTIROKI VA O'ZINI O'ZI ANGLASHINING
FALSAFIY TAXLILI
Axmedova Vaziraxon Tursunbaevna
Andijon davlat pedagogika instituti,
assistent-o`qituvchsi.
Tel: +998944610600
https://doi.org/10.5281/zenodo.15125047
Annotatsiya
Globallashuv jarayonlari ta’siri ostida mehnatkash ayol qiyofasi
sezilarli o‘zgarishlarga uchradi. Ayollar zamonaviy iqtisodiy munosabatlarning
barcha turlarida faol ishtirok etmoqda va bu jarayon ularning o‘zini o‘zi
anglashida muhim rol o‘ynamoqda. Ushbu maqolada zamonaviy ayol
fenomenining shakllanishi, uning iqtisodiy faoliyatga qo‘shgan hissasi va bu
jarayonning ijtimoiy oqibatlari tahlil qilinadi. Shuningdek, zamonaviy ayollarning
duch kelayotgan muammolari va ularni bartaraf etish bo‘yicha taklif va tavsiyalar
keltiriladi.
Kalit so‘zlar
: zamonaviy ayol, iqtisodiy munosabatlar, globallashuv, gender
tenglik, mehnat bozori, o‘zini o‘zi anglash, ayollar huquqlari.
Asosiy qism
Zamonaviy ayol fenomenining shakllanishi globallashuv jarayonlari bilan
chambarchas bog‘liq bo‘lib, bu jarayon ayollarning jamiyatdagi rolini tubdan
o‘zgartirdi. An’anaviy patriarxal jamiyatlarda ayollarning iqtisodiy faoliyati
cheklangan bo‘lsa, bugungi kunda ular turli sohalarda faol ishtirok etmoqda.
Ayollar nafaqat uy xo‘jaligi doirasida, balki ishlab chiqarish, tadbirkorlik, ilm-fan
va siyosat sohalarida ham muhim o‘rin egallashmoqda.
Ayollarning jamiyatdagi mavqei oshib borayotganligi ularning ta’lim olish
imkoniyatlarining kengayishi, kasbiy tayyorgarlik va innovatsion texnologiyalarni
o‘zlashtirishga bo‘lgan intilishlari bilan bog‘liq. Ta’lim olish va kasbiy rivojlanish
jarayonida ayollar o‘z qobiliyatlarini namoyon etib, jamiyatda yetakchilik qilishga
intilishmoqda. Bugungi kunda ko‘plab mamlakatlarda ayollar turli xil yetakchi
lavozimlarni egallab, davlat boshqaruvi, biznes, fan va texnologiyalar rivojiga
katta hissa qo‘shmoqda. Masalan, dunyoning turli burchaklarida ayollar
parlament a’zosi, davlat rahbari, yirik kompaniya direktori yoki innovatsion
startap asoschisi sifatida o‘z o‘rnini topmoqda.
Shuningdek, zamonaviy jamiyatda ayollarning iqtisodiy mustaqilligi ularning
shaxsiy rivojlanishida va ijtimoiy hayotda faol ishtirok etishida muhim omil bo‘lib
xizmat qilmoqda. Ayollar tadbirkorligi bugungi globallashgan iqtisodiyotning
ajralmas qismiga aylanib bormoqda. Ular kichik va o‘rta biznesni rivojlantirish
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
180
orqali jamiyat farovonligiga hissa qo‘shmoqda. Ko‘plab mamlakatlarda ayollar
yetakchiligidagi kompaniyalar ijtimoiy mas’uliyat, ekologik barqarorlik va
innovatsion yondashuv kabi jihatlar bilan ajralib turadi.
Bundan tashqari, ilm-fan va texnologiya sohalarida ham ayollarning o‘rni
sezilarli darajada oshmoqda. Ilgari erkaklar ustunlik qilgan IT, muhandislik, fizika
va boshqa texnik yo‘nalishlarda ham ayollar faol ishtirok etib, katta yutuqlarga
erishmoqda. Ayol olimlar ilmiy tadqiqotlar olib borib, tibbiyot, biologiya, sun’iy
intellekt, ekologiya kabi ko‘plab muhim sohalarda innovatsion yechimlarni taklif
qilmoqdalar.
Siyosiy maydonda ham ayollarning ishtiroki tobora ortib bormoqda. Ko‘plab
davlatlarda gender tengligi tamoyillari asosida ayollarga yetakchilik lavozimlarida
ishlash imkoniyati yaratilmoqda. Ayol siyosatchilar ijtimoiy adolat, ta’lim,
sog‘liqni saqlash, ekologiya va inson huquqlari kabi masalalarni ilgari surib,
jamiyatda ijobiy o‘zgarishlar qilishga harakat qilmoqdalar.
Shaxs ijtimoiy psixologiyada, garchi uning shakllanishiga jinsi, temperamenti,
irsiy belgilari kabi biologik tavsiflar ham ma’lum darajada ta’sir ko‘rsatsa-da,
ijtimoiy fenomen sifatida qaraladi. Ya’ni, insonning shaxs sifatida shakllanishi
ko‘proq jamiyatning ta’siri, tarbiya va madaniy muhit bilan bog‘liq. Ayollarning
ijtimoiy hayotdagi faol ishtiroki ularning shaxs sifatida yanada takomillashishiga,
mustaqil qaror qabul qilish qobiliyatining rivojlanishiga olib keladi.
Zamonaviy ayol fenomeni, shubhasiz, gender tengligi, iqtisodiy mustaqillik va
ta’lim imkoniyatlarining kengayishi bilan bog‘liq. Globallashuv jarayonida
ayollarning jamiyatdagi roli tobora ortib, ularning faolligi har qanday sohada o‘z
aksini topmoqda. Ayollarning yetakchilik qobiliyatlari, innovatsion fikrlashi va
jamiyat rivojiga qo‘shayotgan hissasi kelajakda ham yanada ortib borishi
kutilmoqda.
Ijtimoiy psixologiya sohasida tadqiqot olib boradigan mutaxassislarning
aksariyati o‘z tadqiqotlarining asosiy yadrosi sifatida G.Olport, S.Meddi, Uilyam
Jeyms kabi psixologlarning nazariyalariga tayanadi. Ulardan biri U.Jeymsning
shaxs nazariyasida shaxs «Men»i haqidagi fikrlarini to‘liq ifodalay olgan, desak
bo‘ladi. U. Jeyms shaxs «Men»iga xos ikki aspektni ajratib ko‘rsatdi: empirik
«Men» va haqiqiy «Men». Empirik «Men» inson nimaniki «o'zimniki» deb atay
olgan barcha narsalar yig‘indisidir. Uning ichiga:
• Material «Men» — o‘z ichiga shaxsning tana tuzilishi va shaxsan uning
o‘zigagina tegishli bo‘lgan barcha narsalarini oluvchi «Men» bo‘lsa;
• Ijtimoiy «Men» — shaxsdagi uning atrofidagilar tan olgan «Men», har bir
shaxsni o‘zi haqida uning atrofidagilarning fikri qiziqtiradi, albatta. Demak,
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
181
shaxsning atrofida qancha alohida ijtimoiy guruhlar mavjud bo‘lsa, uning uchun
shuncha ijtimoiy «Men»i mavjud bo‘ladi;
• Psixik «Men» — individning ijtimoiy muhitda uning kimligini namoyon
qilishiga yordam beruvchi qobiliyat va iqtidorlarining yig‘indisi hisoblanadi;
• Haqiqiy yoki axloqiy «Men» — shaxsning o‘zini anglashi, o‘z-o‘ziga baho
berishi doirasidan iboratdir. Zamonaviy psixo logiyada bunday «Men»ni
shaxsning markaziy bo‘g‘ini sifatida qaraladi va «Men» konsepsiya (bu ilmiy
atama fanga amerikalik
psixolog K.Rodjers tomonidan kiritilgan) tushunchasi orqali ifodalanadi. [1,
8]
Iqtisodiy munosabatlarda zamonaviy ayolning o‘rni
Bugungi kunda
ayollar iqtisodiy munosabatlarning barcha bosqichlarida faol ishtirok etmoqda.
Ular nafaqat yollanma ishchilar, balki ish beruvchilar, tadbirkorlar va yetakchilar
sifatida ham namoyon bo‘lishmoqda. Ayollarning mehnat bozoridagi ishtiroki
global iqtisodiyotning ajralmas qismiga aylangan.
Jahon iqtisoiyotining globallashuvi «Globallashuv» termini 1980 yillarda
yuzaga keldi va 1990 yil-lardan rasman ishlatila boshlandi. Qabul qilingan
kelishuv bo’yicha qaraladigan bo’lsa, hozirgi zamon kommunikatsiya va
texnologiyalari ma’lumotlari asosiga qurilgan barcha mamlakatlar, korxonalar,
odamlarning moliyaviy-iqtisodiy, ijtimoiy-siyosiy va madaniy aloqalari
ko’rinishidir. Iqtisodiy globallashuvni ishlab chiqaruvchi kuchlar, ishlab
chiqarishga joriy etilgan yangi texnologiyalar va inson faoliyatining boshqa
sohalarida erishgan yutuqlaridan qonuniy ravishda kelib chiqadigan bir jarayon
deb qarash kerak. [2, 13]
O‘zbekiston kabi rivojlanayotgan davlatlarda ayollarning tadbirkorlik
faoliyati jamiyatda gender tengligini ta’minlash va iqtisodiy barqarorlikni
oshirishning asosiy mexanizmlaridan biri sifatida ko‘rilmoqda. Keyingi yillarda
mamlakatda ayollarning biznesga bo‘lgan qiziqishini oshirish va ularga iqtisodiy
imkoniyatlar yaratish bo‘yicha qator islohotlar amalga oshirildi. Jumladan, davlat
dasturlari, xalqaro tashkilotlarning qo‘llab-quvvatlovi va nodavlat
tashkilotlarning sa’y-harakatlari orqali ayol tadbirkorlar uchun qulay sharoitlar
yaratilmoqda.
Mamlakatda kichik va o‘rta biznes rivojlanishining muhim qismi aynan
ayollar tomonidan tashkil qilinmoqda. Ayollar faoliyat yuritayotgan sohalar
qatorida xizmat ko‘rsatish, hunarmandchilik, savdo, qishloq xo‘jaligi va
zamonaviy IT texnologiyalari yetakchi o‘rin tutadi. Shuningdek, mahalliy va
xalqaro miqyosdagi tadbirlarda ayollarning biznes yuritish bo‘yicha erishayotgan
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
182
muvaffaqiyatlari va tajribalari gender tenglikni ta’minlash borasida katta qiziqish
uyg‘otmoqda. [3, 115]
Ammo shu bilan birga, ayol tadbirkorlik faoliyatining rivojlanishiga to‘siq
bo‘layotgan bir qator omillar ham mavjud. Ular qatoriga moliyaviy resurslarning
yetishmasligi, ijtimoiy stereotiplar, texnologik bilimlarning yetarli emasligi va
oilaviy majburiyatlarning ustuvorligi kiradi. Ushbu muammolarni hal qilish
maqsadida davlat va xalqaro tashkilotlar tomonidan keng ko‘lamli ishlar olib
borilmoqda. [3, 116]
Ayollarning o‘zini o‘zi anglash jarayoni
Iqtisodiy mustaqillik va kasbiy
rivojlanish ayollarga o‘zini o‘zi anglash imkoniyatini beradi. Ular o‘z
qobiliyatlarini rivojlantirib, mehnat bozorida muvaffaqiyatga erishmoqda.
Shuningdek, zamonaviy ayollar ta’lim va texnologiyalarning rivojlanishidan
foydalanib, o‘z bilimlarini oshirishga intilmoqda. Bu esa ayollar orasida
yetakchilik fazilatlarini rivojlantirishga va jamiyatda faol ishtirok etishga turtki
bermoqda.
Ayollarning duch kelinayotgan muammolari
Ayollar hali ham ish
joylarida gender diskriminatsiyasi, mehnatga past haq to‘lanishi, oilaviy
majburiyatlar va kasbiy rivojlanish o‘rtasidagi muvozanatni saqlash kabi
muammolarga duch kelmoqda. Ayrim sohalarda erkaklarga nisbatan ayollar
kamroq yetakchilik lavozimlariga tayinlanmoqda. Bundan tashqari, ba’zi
jamiyatlarda ayollarning iqtisodiy faoliyatga jalb qilinishi hali ham cheklangan.
Taklif va tavsiyalar
1.
Gender tenglikni ta’minlash bo‘yicha siyosatlar – Hukumat va xalqaro
tashkilotlar ayollar huquqlarini himoya qiluvchi qonunlar qabul qilishlari lozim.
2.
Ayollar tadbirkorligini qo‘llab-quvvatlash – Ayollar biznesini
rivojlantirish uchun moliyaviy yordam va grantlar ajratish kerak.
3.
Ta’lim va kasbiy rivojlanishni rag‘batlantirish – Ayollarning ta’lim
olish imkoniyatlarini kengaytirish, texnologik sohalarda ularning faolligini
oshirish lozim.
4.
Ish joylarida gender balansini ta’minlash – Korporatsiyalar va
tashkilotlar rahbarlik lavozimlarida ayollar ishtirokini oshirishga e’tibor
qaratishlari kerak.
5.
Oilaviy majburiyatlarni muvozanatlash tizimi – Ish beruvchilar onalik
ta’tili, moslashuvchan ish soatlari va masofaviy ish imkoniyatlarini taklif qilishlari
zarur.
Xulosa
Zamonaviy ayol jamiyatning muhim harakatlantiruvchi kuchiga
aylanmoqda. Uning iqtisodiy faoliyatdagi ishtiroki nafaqat ayollarning o‘ziga,
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
183
balki jamiyat taraqqiyotiga ham katta hissa qo‘shmoqda. Ammo gender
tengligini ta’minlash va ayollarning to‘laqonli rivojlanishini qo‘llab-quvvatlash
uchun tizimli yondashuv zarur. Kelajakda ayollarning iqtisodiy mustaqilligini
ta’minlash jamiyat taraqqiyoti uchun muhim ahamiyatga ega bo‘ladi.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati (references)::
1.
Ismoilova, Nurjahon
2.
1-58 Ijtimoiy psixologiya: o‘quv qo‘llanma / N. Ismoilova, D. Abdullayeva;
0 ‘zbekiston Respublikasi Oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligi.
3.
Toshkent: 0 ‘zbekiston faylasuflari milliy jamiyati nashriyoti, 2013.
- 168 b
4.
M.S. Mirsaidov. “Xalqaro iqtisodiy munosabatlar”. O’quv
qo’llanma-T.: “IQTISOD-MOLIYA”, 2006, 304 bet.
5.
https://jets.innovascience.uz/index.php/jets/article/download/590/505
/515
