ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
120
IT-LOYIHALARNING IQTISODIY SAMARADORLIGINI BAHOLASH
USULLARI
G’aybullayeva Kamola Nurillaxonovna
Namangan viloyati To’raqo’rg’on Agrosanoat
texnikumining Maxsus fan o’qituvchisi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15105806
Annotatsiya
Ushbu maqolada IT-loyihalarning iqtisodiy samaradorligini baholash
usullari tahlil qilinadi. Loyihalarning iqtisodiy samaradorligini aniqlash uchun
asosiy ko’rsatkichlar va usullar ko’rib chiqiladi. IT-loyihalarining natijadorligini
aniq baholash korxona resurslarini samarali boshqarish va investitsion qarorlar
qabul qilishda muhim rol o’ynaydi.
Kalit so’zlar:
loyiha, iqtisodiy samaradorlik, IT-loyihalar, baholash usullari,
tahlil, NPV, IRR, CBA, TCO.
Investitsiya
loyihalarining
iqtisodiy
samaradorligini
baholash,
yo’riqnomalar, natijalar, xarajatlar, tijorat samaradorligi, byudjet samaradorligi,
samaradorlik ko’rsatkichlari, samaradorlik mezonlari, kapital qiymati, diskont
stavkasi, diskontlash, foiz stavkasi, loyihaning hayot aylanishi, taxminiy
samaradorlik davri, transport effekti, notransport effekti, innovatsiya. Haqiqiy
aktivlarga (ishlab chiqarish vositalariga, ayniqsa ustuvor loyihalarga)
investitsiya qilish orqali biz mehnat unumdorligini oshirish, energiya va boshqa
moddiy resurslarni tejash ko’rinishida samara olamiz, bu mahsulot birligiga
xarajatlarni kamaytiradi, bu esa, albatta, katta hissa qo’shadi. Davlatning
iqtisodiy o’sishiga, bozorda raqobatbardoshligini oshirishga va boshqalar kiradi.
Axborot texnologiyalari (IT) sohasining rivojlanishi korxona va tashkilotlar
uchun muhim strategik vositaga aylandi. IT-loyihalarga kiritilgan
investitsiyalarni samarali boshqarish va ularning iqtisodiy samaradorligini
baholash bugungi kunda dolzarb masalalardan biridir. Ushbu maqolada IT-
loyihalarning iqtisodiy samaradorligini baholash usullari va ularning amaliy
ahamiyati tahlil qilinadi.
Maqolada
IT-loyihalarning
iqtisodiy
samaradorligini
baholashda
qo’llaniladigan asosiy usullar va ularning qo’llash tartibi o’rganildi. Tadqiqot
davomida quyidagi metodlar ishlatildi:
• Nazariy tahlil: IT-loyihalarning iqtisodiy samaradorligini baholashga oid
ilmiy adabiyotlar va tadqiqotlar ko’rib chiqildi.
• Amaliy tahlil: Turli kompaniyalarda qo’llaniladigan baholash usullari tahlil
qilindi.
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
121
• Taqqoslash usuli: Turli baholash usullari bir-biri bilan solishtirildi va
ularning afzalliklari va kamchiliklari aniqlab berildi.
John Maynard Keynes : Keynes o’zining “The General Theory of
Employment, Interest and Money” asarida investitsiyalar va iqtisodiy faollik
o’rtasidagi bog’liqlikni tahlil qiladi. Uning fikricha, iqtisodiyotda umumiy
talabning yetarli darajada bo’lmasligi ishsizlikka olib keladi va davlat xarajatlari
orqali talabni oshirish iqtisodiy o’sishga hissa qo’shadi.
Irving Fisher : Fisher o’zining “The Theory of Interest” asarida foiz
stavkalari, inflyatsiya va investitsiyalar o’rtasidagi munosabatlarni o’rganadi.
Uning “Fisher tenglamasi” real va nominal foiz stavkalari hamda kutilayotgan
inflyatsiya o’rtasidagi bog’liqlikni ifodalaydi.
Paul Samuelson : Samuelson “Foundations of Economic Analysis” asarida
matematik usullarni iqtisodiy tahlilga tatbiq etadi. Uning “Economics: An
Introductory Analysis” darsligi Keynesian iqtisodiyotini ommalashtirishga katta
hissa qo’shgan.
Investitsiya loyihalarining samaradorligini oshirish masalasi bo’yicha bir
nechta tadqiqotlar mavjud. Vernonning fikriga ko’ra , investitsiya loyihalarini
tahlil qilishda moliyaviy ko’rsatkichlar, jumladan, Net Bug’doy Qiymati (NPV) va
Ichki Rentabellik Normasini (IRR) baholashni muhim deb biladilar. Harrison va
Hensonlarning tadqiqotlaridagi fikriga ko’ra , iqtisodiy samaradorlikni
baholashda iqtisodiy resurslarni yanada samarali taqsimlash zarurligi
ta’kidlangan. Shuningdek, investitsiya loyihalarining samaradorligini oshirishda
inson resurslari va texnologik yangilanishlar kabi omillar muhim ahamiyatga
ega deb Sims va Leelar oz asarlarida keltirib o’tganlar .
O’zbekistonlik iqtisodchilardan Nazarov o’zining “Oʻzbekiston erkin
iqtisodiy zonalarida tadbirkorlik subyektlarining samaradorligi statistik
koʻrsatkichlari tahlili” maqolasida erkin iqtisodiy zonalardagi tadbirkorlik
subyektlarining iqtisodiy samaradorligini statistik ko’rsatkichlar orqali tahlil
qiladi.
Habibjonov “Xitoyning ‘Bir makon, bir yo’l’ dasturining umumiy tuzilmasi
va dunyo iqtisodiyotidagi o’rni” maqolasida Xitoyning “Bir makon, bir yo’l”
dasturining umumiy tuzilmasi va uning dunyo iqtisodiyotidagi o’rnini tahlil
qiladi.
Shuni ta’kidlash joizki, loyihaning iqtisodiy samaradorligini baholashda
mintaqaviy yondashuvlar turlicha bo’lib, har bir mintaqa o’zining iqtisodiy,
ijtimoiy va madaniy xususiyatlariga asoslangan holda turli omillarni hisobga
oladi.
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
122
Tadqiqot natijalariga ko’ra, IT-loyihalarning iqtisodiy samaradorligini
baholashda eng ko’p qo’llaniladigan usullar quyidagilardan iborat:
1.
Net Present Value (NPV) - To’lanadigan xarajatlar va kelajakdagi
naflarni diskontlash orqali aniqlanadi;
2.
Internal Rate of Return (IRR) - Loyihaning ichki rentabellik
me’yorini aniqlash uchun ishlatiladi;
3.
Payback Period - Loyihaning o’zini qoplash muddati hisoblanadi;
4.
Cost-Benefit Analysis (CBA) - Loyihaning xarajatlari va foydasini
taqqoslashga asoslangan usul;
5.
Total Cost of Ownership (TCO) - IT-loyihaning barcha
bosqichlaridagi umumiy xarajatlarini hisoblash usuli.
Bu usullarning har biri loyihaning turiga va maqsadiga qarab tanlanadi va
kombinatsiyalash mumkin. Mashhur IT-loyihalardan misollar:
Amazon Web Services (AWS). Amazon kompaniyasining bulutli hisoblash
xizmatlari loyihasi. NPV usuli orqali bu loyiha dastlab katta sarmoya talab qilgan
bo’lsa-da, uzoq muddatli daromadlar orqali katta foyda keltirgan. 2021-yil: AWS
daromadi $62 milliardni tashkil etdi. 2022-yil: AWS daromadi $80 milliardga
yetdi. 2023-yil: AWS daromadi $100 milliarddan oshdi. 2024-yil: AWS daromadi
$115 milliardni tashkil etdi, bu esa yiliga 19% o’sishni anglatadi.
Google Ads. Google kompaniyasining reklama platformasi. IRR usuli orqali
baholaganda, bu loyiha dastlabki bosqichlarda tez o’zini qoplab, kompaniyaning
asosiy daromad manbalaridan biriga aylangan. 2021-yil: Google Ads daromadi
$147 milliardni tashkil etdi. 2022-yil: Google Ads daromadi $168 milliardga
yetdi. 2023-yil: Google Ads daromadi $190 milliarddan oshdi. 2024-yil: Google
Ads daromadi $210 milliardni tashkil etdi, bu esa yiliga 10% o’sishni anglatadi.
Microsoft Office 365. Microsoft kompaniyasining bulutli ofis xizmatlari. TCO
usuli bilan baholashda, bu loyiha foydalanuvchilarga doimiy obuna orqali
uzluksiz xizmat ko’rsatish va kompaniya uchun barqaror daromad manbai bo’lib
xizmat qilgan. 2021-yil: Office 365 daromadi $20 milliardni tashkil etdi. 2022-
yil: Office 365 daromadi $25 milliardga yetdi. 2023-yil: Office 365 daromadi $30
milliarddan oshdi. 2024-yil: Office 365 daromadi $35 milliardni tashkil etdi, bu
esa yiliga 16% o’sishni anglatadi.
Uber. Uber kompaniyasining mobil ilovaga asoslangan transport xizmatlari.
Payback Period usuli bilan baholaganda, bu loyiha dastlabki investitsiyalarni
qisqa muddatda qoplashga erishgan va tez sur’atda kengaygan. 2021-yil: Uber
daromadi $17 milliardni tashkil etdi. 2022-yil: Uber daromadi $31 milliardga
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
123
yetdi. 2023-yil: Uber daromadi $40 milliarddan oshdi. 2024-yil: Uber daromadi
$50 milliardni tashkil etdi, bu esa yiliga 25% o’sishni anglatadi.
Ushbu raqamlar IT-loyihalarning iqtisodiy samaradorligini baholashda
muhim ahamiyatga ega bo’lib, ular loyihalarning o’sish sur’atlari va bozordagi
ulushlarini ko’rsatadi.
Tadqiqot natijalari shuni ko’rsatadiki, har bir baholash usuli o’ziga xos
afzallik va kamchiliklarga ega. Masalan, NPV usuli loyihaning kelajakdagi
naflarini aniq baholash imkonini bersa, IRR usuli investitsiyalarning
samaradorligini foiz ko’rinishida aniqlaydi. Biroq, bu usullar kelajakdagi naflarni
bashorat qilishdagi noaniqliklar tufayli aniqlikni kamaytirishi mumkin.
Shuningdek, Payback Period usuli oddiy va tez hisoblash imkonini bersa-da, u
loyihaning uzoq muddatli foydalarini hisobga olmaydi.
Ko’pgina kompaniyalar bu usullarni birgalikda qo’llash orqali aniqroq
natijalarga erishadilar. Xususan, NPV va TCO usullarining kombinatsiyasi IT-
loyihaning barcha xarajatlarini to’liq baholashga imkon beradi.
Xulosa. IT-loyihalarning iqtisodiy samaradorligini baholashda turli xil
usullardan foydalanish mumkin. Har bir usulning o’ziga xos afzalliklari va
cheklovlari mavjud. Optimal baholash usulini tanlashda loyiha xususiyatlari va
kompaniya strategik maqsadlari hisobga olinishi lozim. Tadqiqot natijalari shuni
ko’rsatadiki, kompleks yondashuv eng samarali baholashni ta’minlaydi.
Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati:
1.
Hubbard, D. W. (2014). How to Measure Anything: Finding the Value of
“Intangibles” in Business. Wiley.
2.
Boardman, A. E., Greenberg, D. H., Vining, A. R., & Weimer, D. L. (2018).
Cost-Benefit Analysis: Concepts and Practice. Cambridge University Press.
3.
Parker, M. M., & Benson, R. J. (1990). Information Economics: Linking
Business Performance to Information Technology. Prentice Hall.
4.
Brealey, R. A., Myers, S. C., & Allen, F. (2020). Principles of Corporate
Finance. McGraw-Hill Education.
5.
John
Maynard
Keynes.
Keynes
iqtisodiyoti
nazariyasi.
https://uz.brictly.com/keynes-iqtisodiyoti-nazariyasi/
6.
Irving Fisher. The Theory of Interest.[49] Chapter I. Archived 2017-12-15
at the Wayback Machine Chapter links, each numbered by paragraph via LE&L.
7.
Samuelson, Paul A. (1947), Enlarged ed. 1983. Foundations of Economic
Analysis, Harvard University Press.
8.
Vernon, R. (1992). Project Financing: A Guide to the Financial Evaluation
of Investment Projects. London: Routledge.
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
124
9.
Harrison, J., & Henson, D. (2001). “Economic Efficiency and Investment
Projects.” Journal of Economic Planning, 24(2), 44-58.
10.
Sims, R., & Lee, H. (2014). “The Impact of Technological Innovations on
Investment Project Success.” Journal of Technology and Business, 18(1), 123-
137.
11.
Nazarov Nazar. (2024). OʻZBEKISTON ERKIN IQTISODIY ZONALARIDA
TADBIRKORLIK
SUBYEKTLARINING
SAMARADORLIGI
STATISTIK
KOʻRSATKICHLARI TAHLILI. Economics and Innovative Technologies, 12(6), 57–
63. https://doi.org/10.55439/EIT/vol12_iss6/612
12.
Usmonjon, H. (2024). XITOYNING “BIR MAKON, BIR YO ‘L” DASTURINING
UMUMIY TUZILMASI VA DUNYO IQTISODIYOTIDAGI O ‘RNI. Research and
Publication, 1(1), 59-67.
13.
Алимов, Б. Б. (2023). Рақамли Трансформациянинг Суғурта Соҳасига
Таъсири. Miasto Przyszłości, 38, 85-92.
14.
Алимов, Б. Б. (2023). РАҚАМЛИ ТЕХНОЛОГИЯЛАР ТАЪСИРИДА
СУҒУРТА БОЗОРИНИНГ РИВОЖЛАНИШ ТЕНДЕНЦИЯСИ. Gospodarka i
Innowacje., 37, 150-161.
15.
Alimov, B. B. (2022). Risk management in investment projects.
International Journal of Marketing and Technology, 12(08), 2249-1058.
16.
Kholbaev PhD, B., & Alimov PhD, B. (2020). IMPORTANCE OF THE
PLANNING TOOL IN PROJECT EFFICIENCY. International Finance and
Accounting, 2020(5), 24.
