ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
21
ШАРҚ ПЕРИПАТЕТИК ФАЛСАФАСИДА АБУЛҲАСАН БАХМАНЁР
ФАЛСАФИЙ МЕРОСИНИНГ ЎРНИ
Рўзиев Мақсуд Ўринович
БухДУ тадқиқотчиси
https://doi.org/10.5281/zenodo.15099388
X асрнинг машҳур файласуфи ва мутафаккири Абдулҳасан Баҳманёр
машҳур файласуфлардан бири бўлиб, Ибн Синонинг ҳамроҳи ва
шогирдидир. Унинг тўлиқ исми Абдулҳасан Баҳманёр ибн Марзбон бўлиб,
у кейинги авлод вакиллари саналади. Баҳманёрнинг ҳаёти ва фаолияти
ҳақида жуда кам маълумот сақланиб қолган, фақат 1065-1066 йиллар
(М.Мутаҳҳарий маълумотларига кўра – ҳижрий 458/1080). Закир
Маммадов Баҳманёр вафот этган сана 1066 йил деб кўрсатилган. Баҳманёр
ҳаёти ва ижодига оид маълумотлар Ибн Сино ҳақида маълумот берувчи
манбаларда келтирилган.
Баҳманёр Ибн Сино фалсафий ва илмий мактабида таълим-тарбия
олиб, камол топди, устози билан бирга фалсафа, мантиқ, табиатшунослик,
тиббиёт ва ҳоказоларнинг муҳим масалаларини таҳлил қилиш ва
муҳокама қилишда бевосита иштирок этди. Қолаверса, Баҳманёрнинг
саъй-ҳаракати ва илмий-фалсафий мавзудаги мулоқот ва мунозаралар
натижасида бир қанча асарлари, хусусан, Ибн Синонинг “Мубоҳисат”и
жамланган ва Бахманёр ўзининг илм-фандаги миссиясини устози
асарларини шарҳлаш, тарғиб қилиш ва тавсия этиш деб билган.
Баҳманёрнинг кўплаб асарлари орасида энг муҳимлари:
“Ат-Таҳсил”, “Мавжудот мартабалари”, “Бахт китоби” ва бошқалар.
А.В.Сагадеев
ва
У.Султоновлар
Баҳманёр
асарларини
шундай
номлайдилар: “Китоб-ат-Таҳсил”, “аз-Зинат фил-мантиқ”, “ал-Баҳжад вас-
саодат”, “Фи-л-мусиқи”, “Рисола фи маратиб ал-мажудот” Манбаларда,
хусусан, Байҳақийнинг ёзишича, у Ибн Синонинг ягона шогирди бўлиб, у
ўзи ҳам устоз сифатида кўплаб шогирдлар тайёрлаган ва унинг
шогирдлари ҳам Хуросонда дунёвий фалсафа ривожи ва юксалишига
беқиёс ҳисса қўшган.
Ибн Сино ўзининг учта асарини Баҳманёрга бағишлаган. Ибн
Синонинг “Мубоҳисат” асарида келтирган фикрларнинг аксарияти
Баҳманёр саволларига жавоб тарзида ифодаланган. Баҳманёрнинг
фалсафий ғоялари хусусида шуни айтиш керакки, унинг фалсафий
таълимоти “Маратиб-ал-мавжудат” ва “Мобаъд-ут-табиа” рисолаларида ўз
ифодасини топган бўлиб, уларда давр фалсафасининг барча долзарб
масалалари муҳокама қилинади.
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
22
Баҳманёр фалсафада Аристотель, неоплатонистлар, Ибн Сино
издошларидир. Баҳманёр асарларида мазмун, борлиқ, зарурат ва
имконият, ҳаракат, макон ва замон, маърифат каби муҳим фалсафий
масалалар таҳлил қилинди ва муҳокама қилинди. Аксарият масалаларни
талқин қилишда, айниқса эманация назарияси, коинот ҳақидаги
билимлар, руҳ ва тана муносабатларини тушунтиришда ҳақиқатан ҳам
рационализмга мойилликни кўриш мумкин. Баҳманёр диний ва ахлоқий
масалаларни шарҳлашда ҳам рационалист сифатида намоён бўлади. У,
масалан, Ибн Сино каби вазифани Худо берган ва абадий сифат эмас, балки
сунъий ва яратилган сифат деб билади. Унинг фикрича, элчи дунё
сирларини, унинг фалсафасини тушунган кишидир. Аммо дунёни
мунаввар қилиш учун у мунтазам равишда илм-фан билан шуғулланиши
керак.
Баҳманёрнинг “Китоб ул баҳжад вас саодати” асари ахлоқий
масалаларга, “Китоб фил мусиқа” эса мусиқа илмига ихтисослашган.
Баҳманёрнинг “Китоб ут-тасбиҳ”и XI-XII асрларда Ибн Синонинг “Нажот”
ва “Шифо” асарлари билан бир қаторда турли оқим файласуфлари
томонидан ўрганилиб, муҳокама қилинган. Баҳманёрнинг “Рисола
Маратиб мавжудот”даги айрим иборалар Форобийнинг “Ал Муфариқат ан-
Нуфусий”ига мантиқий ўхшашлик бор ва шу асосда айрим тадқиқотчилар
уни сўнгги китобнинг синтези, деб ҳисоблайдилар. Қизиғи шундаки, Ибн
Синонинг “Мубоҳисат”ида ифодаланган Бахманёр ва Ибн Сино мулоқоти
орадан кўп асрлар ўтиб ҳам файласуфларнинг қизиқиш ва мулоҳазаларига
сабаб бўлган, масалан, Мулла Садро ўз асарларида Баҳманёр саволларига
жавоб беришга ҳаракат қилган.
Баҳманёрнинг
ўзи
“ат-Таҳсил”нинг
муқаддимасида
таъкидлаганидек, у бу асарни амакиси Абумансур Бахром ибн Хуршед ибн
Яздиёрнинг илтимосига кўра, Шайхур-Раис Абуали ал-Ҳусайн ибн
Абдуллоҳнинг фалсафий таълимотининг асосий мазмунини ифодалаш
мақсадида ёзган.
Асар ҳақида Баҳманёр Шайхурраис Абу Али ибн Синонинг
“Энциклопедия”си мантиғига асосланиб, мавзуларни баён қилиш
тартибига амал қилганини, умуман, ушбу китобдан илҳомланганини
қўшимча қилади. Шунингдек, Баҳманёрнинг фикрича, бирор масала
ноаниқ қолса, талқини учун Ибн Синонинг бошқа асарларига мурожаат
қилиш керак. Қолаверса, муқаддимада Баҳманёр китобнинг тузилишини
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
23
ҳар бир бўлим Аристотелнинг бир асарини таҳлил қилишга
бағишланганлигини айтиб, унинг тузилишини тушунтиради.
“Ат-таҳсил” учта китобдан иборат бўлиб, биринчи китоби мантиқ
масалаларига бағишланган. Мантиқ китоби уч бобга бўлинган бўлиб,
биринчи бобда юнон файласуфи Порфирийнинг ғоялари муҳокама
қилинади, у Аристотелнинг “Категориялар”ига ҳурмат сифатида танилган.
Шу билан бирга, ушбу бобда ғоялар, тоифалар ва талқинлар муҳокама
қилинади. Иккинчи бобда далилни ўргатиш масаласи кўриб чиқилади,
биринчи қисмда исбот, иккинчи бобда эса аниқловчилар муҳокама
қилинади. Иккинчи китоб табиатшунослик масаласи - борлиқ ва бошқа
тўққизта таклифни муҳокама қилишга бағишланган. Ушбу бобда сўзнинг
ўзига, айниқса унинг энг юқори шаклига таъриф берилган. Кейинги бобда
шакл ва мазмун, имконият ва ҳаракат масаласи муҳокама қилинади.
“Таҳсил”нинг иккинчи китобининг тўртинчи бобида идрок масаласи
муҳокама қилинади. Бошқа бобда сабаб ва оқибат масаласи муҳокама
қилинади. Кейинчалик, ажралишнинг табиий белгилари муҳокама
қилинади ва бирлик белгиларининг турлари муҳокама қилинади. Учинчи
китоб ҳақиқий нарсаларга бағишланган бўлиб, унинг биринчи қисмида -
зарур нарсаларни билиш, иккинчи китобда - мавжудлиги сабабга боғлиқ
бўлган нарсалар ҳақида сўз боради. Шундан сўнг нарсаларни билиш учун
зарур бўлган тамойиллар, сўнгра осмон ва олам, оддий жисмлар ва ниҳоят,
руҳ ҳақидаги таълимот ҳақида сўз боради.
Баҳманёр ўз ахлоқий фикрларида Афлотун, Арасту, Форобий, Ибн
Синоларга эргашиб, инсонни ер юзидаги энг олий ва комил мавжудот, деб
ҳисоблаб, инсоний ахлоқ ва донишмандликни ривожлантиришга катта
аҳамият беради. Унинг ахлоқий тафаккурининг илғор сифати шунда
намоён бўлади. Баҳманёрнинг мантиқийлиги ахлоқий фикрларида яққол
намоён бўлади. Бахманёр бахт, қайғу, роҳат каби муҳим ахлоқий
тушунчаларни муҳокама қилганини кўриш мумкин. Ушбу тушунчаларни
психологик ғоялари билан боғлиқ ҳолда тушунтиради. Унинг фикрича,
инсон руҳи танадан ажралгандан сўнг ўзининг олий саодатига эришади.
Бироқ, роҳат ва бахтга эришиш учун инсон энг аввало юксак ахлоқий
фазилатларга
эга
бўлиши,
ўз
хулқ-атвори
ва
ахлоқини
такомиллаштириши, фалсафани ўрганиши керак. Баҳманёр фикрича, онг
энг яхши бойлик ва эзгулик манбаидир. Бойлик, деб ёзади у, ўткинчи, ақл
эса инсонга йўл кўрсатувчи ва содиқ дўстдир.
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
24
Баҳманёр фалсафасининг материалистик йўналиши айнан ўрин
масаласини ҳал этишда намоён бўлади. У фазони жисмларнинг бир-бирига
турлича муносабати билан изоҳлаб, фазо жисмнинг фазода жойлашиши,
жисм бўлмаган жойда эса бўш жой бўлмайди, деган хулосага келади.
Баҳманёр жисм ва макон ажралмас, жисмнинг ҳаракати фазода вужудга
келади, ҳаракат эса жисмнинг мавжудлиги шаклидир, деб ҳисоблайди.
Бироқ Баҳманёр бу фикрни янада ривожлантирмади, ҳаракат ва мода
ўртасидаги муносабатни тушунишда беқарорликка йўл қўйди. Шу билан
бирга, у материяни ҳаракатдан ажратса ҳам, материяни ҳаракат предмети
деб билади.
Баҳманёрнинг руҳ ва тана ҳақидаги таълимоти кўпинча Ибн Сино
ғояларига амал қилади. У, худди Ибн Сино каби, руҳ ўз аъзоларидан
фойдаланиб,
танани
бошқаришини
исботлайди.
Шунингдек,
Баҳманёрнинг фикрича, инсоннинг руҳи тана ўлими билан ўлмайди,
аксинча, тана ўлгандан кейин бахт ёки бахтсизликка етиши мумкин. Унинг
фикрича, материя абадий бўлгани учун, руҳий материя каби инсон руҳи
ҳам абадийдир.
Баҳманёрнинг маърифат масаласидаги фикрлари ҳам жуда қизиқ.
Баҳманёрнинг маърифатпарварлик назарияси кучли идеалистик оҳангга
эга бўлса-да, унда кўплаб материалистик ғоялар ҳам мавжуд.
Баҳманёрнинг материализми, энг аввало, унинг таълимотининг акс
эттириш назарияси билан чамбарчас боғлиқлигида намоён бўлади. Бу
таълимотга кўра, моддий оламнинг предметлари ва шакллари инсон
туйғуларида акс этади. Бу акс эттиришлар объектнинг ўзига ўхшайди.
Ҳиссиётлар моддий оламдаги нарса ва ҳодисаларнинг пайдо бўлиши
натижасида ва улар туфайли юзага келади. Моддий оламнинг
предметлари ва объектлари инсонга, имконият (ёки биринчи ҳикмат)
донолигига таъсир қилади, уни имконият ҳолатидан ҳаракатга
айлантиради.
Баҳманёр инсон билимининг манбаи ва объекти ундан мустақил
равишда мавжуд деб ҳисоблайди. Инсон ақл-заковатида акс этган ҳамма
нарса ҳиссиётлар орқали узатилади. У ҳис-туйғуларни ички ва ташқи
қисмларга ажратади. Баҳманёр Ибн Синога эргашиб, ҳиссиётлар
босқичини маърифатнинг биринчи босқичи деб атайди. Бу босқичнинг
биринчи характеристикаси сезги аъзоларининг фаолияти билан боғлиқ
ҳолда намоён бўлади. Унинг яна бир хусусияти шундаки, у алоҳида
объектларнинг кўринишини акс эттиради. Инсон ҳис-туйғулари
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
25
нарсаларни турли нуқтаи назардан қабул қилади. Шу билан бирга, ҳиссий
билим, Баҳманёрнинг фикрича, нуқсонли. Ҳиссий билишнинг нуқсони
шундаки, у жисмлар шаклини тананинг ўзидан ажратмайди, балки шакл ва
унинг танага муносабатини ўзида мужассамлаштиради. Шунинг учун,
ҳиссий билим объект аниқ ва бир вақтнинг ўзида мавжуд бўлганда пайдо
бўлади. Агар бирор нарса мавжуд бўлмаса, унинг бирорта сифати - ҳид,
ранг, намлик, қуруқлик, юмшоқлик, қаттиқлик ва ҳоказолар инсон
сезгиларида мавжуд эмас. Бинобарин, Баҳманёрнинг айтишича, ташқи
сезгиларда мавжуд бўлган ҳамма нарса ички сезгилар – тафаккур,
тасаввур, хотира орқали қабул қилинади ва сақланади. Баҳманёрнинг бу
фикрларида муҳим диалектик тахмин борки, унга кўра ташқи туйғулар
материали асосида ички туйғулар вужудга келади. Демак, ички туйғулар
ташқи туйғулар муносабатларининг давомидир.
Баҳманёр ҳиссий билимларнинг роли ва мавқеини юксак қадрлайди,
шу билан бирга унинг нарса моҳиятини тушунишдаги камчиликларини
ҳам кўрсатади. Унинг таълимотига кўра, ҳиссий билим нарсанинг ташқи
ва индивидуал томонларини билиш бўлиб, нарсаларнинг ҳақиқати ва
моҳиятини очиб беришга қодир бўлмагани учун Баҳманёр билимнинг
олий шакли – ақлий билимга катта аҳамият беради. Ўзи инсон ақли
фаолияти билан боғлиқ бўлган бу билим тушунча ва унинг моделини
предмет ва ҳодисаларнинг моддий ва жисмоний манбаларидан ажратиш
натижасида вужудга келади. Интеллектуал билим нарсаларнинг энг
умумий томонларини билиш орқали илмий билишни ташкил қилади.
Ҳикмат моддий нарсаларнинг моҳиятини очиб бериш қобилиятига эга, бу
эса ҳақиқий илмий билимларнинг моҳияти ва мазмунидир. Баҳманёр
ҳиссиётларнинг бир вақтнинг ўзида бирлигини, ўзаро боғлиқлигини
ўрнатган ҳолда, интеллектуал маърифат жараёнида тутган ўрнини
таъкидлайди. Унинг фикрича, донишмандлик моддий олам объектларини
билишда, ҳиссий маълумотлардан фойдаланишда фойдаланилса, воқеа-
ҳодисалар ҳақиқати ва моҳиятини очиб беради, уларни анча чуқурроқ
ёритади.
Баҳманёр таълимотининг қарама-қаршилиги ҳикматни моддий ва
жисмоний манбалардан ажратишда намоён бўлади, бунда у инсон
билимининг икки объектини – улардан бири моддий, иккинчиси
маънавийдир. Моддий манба моддий оламнинг барча ҳодисаларини,
маънавий манба эса оламнинг барча ҳодисаларини ўз ичига олади.
Баҳманёр ғояларига кўра, маънавий оламни билиш ҳис-туйғуларга етиб
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
26
бўлмайди ва у билимнинг энг олий шакли бўлгани учун унга фақат
донолик орқали эришилади.
Хулоса қилиб айтганда, Форобий, Ибн Сино, Баҳманёр, Беруний,
Закариё Розий ва шунга ўхшаш номлари, мероси ва бардавом илмий
фаолияти фалсафий ёндашуви, Аристотел таълимотига содиқликлари
билан машҳур бўлган давр даҳоларининг етишиб чиқиши, унинг ҳаёти ва
таълимотига бевосита дахлдор бўлган боқийлик. Кучли рационалистик
кучга эга бўлган, инсоннинг ақлий кучи ва қобилиятига таянадиган шарқ
тафаккури, санъати ва фалсафасига фалсафа руҳининг кириб келиши ўсиб
келаётган ёш авлодда миллий ўз-ўзини англаш туйғусини мустаҳкамлаш
билан бирга, халқлар маданияти ва цивилизацияси ўртасидаги мулоқотга
ижобий таъсир кўрсатади.
Фойдаланилган адабиётлар рўйхати:
1. Мутаҳҳарӣ М. Хадамоти мутақобилаи ислом ва Эрон / М. Мутаҳҳарӣ.
Душанбе, 1999. – С. 438.
2. Мамедов З. Уточнение даты смерти Бахманяра / З.Мамедов //Доклады
Академии наук Азерб. ССР. 1971.Т.ХХУ11. - С.99.
3. Сагадеева А.В. Средневековая арабо-мусульманская философия в
переводах. А. В. Сагадеева. Т.2. -М.: 2010. - С.5-7.
4. Султонов У. Баҳманьёр // Энсиклопедияи советии тоҷик Ч. 1. У.
Султонов. - Душанбе, 1978. – С. 392.
