ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
15
O’ZBEKISTON TOG’LARIDA TARQALGAN JUNIPERUS TURKUMI
O’SIMLIKLARNING QOPLAMIDAGI O’RNI VA
SENAPOPULYATSIYALARI
Turg’unboyeva Viloyatxon Murodjon qizi
ADPI Biologiya yo’nalishi 1-kurs talabasi
Sadiqova Mohigul
Ilmiy rahbar:
https://doi.org/10.5281/zenodo.15099380
Abstract:
This article analyzes the role of Juniperus species in plant cover
and their cenopopulations in the mountains of Uzbekistan. The ecological and
phytocenotic characteristics of Juniperus species, their significance in the
natural environment, distribution patterns, and the impact of anthropogenic
factors on them are examined. The results of the study are of great scientific
importance for ecology, botany, and forestry.
Аннотация:
В данной статье анализируется роль растений рода
Juniperus в растительном покрове гор Узбекистана и их ценопопуляции.
Рассматриваются экологические и фитоценотические характеристики
можжевельников, их значение в природной среде, закономерности
распространения и влияние антропогенных факторов. Результаты
исследования имеют важное научное значение для экологии, ботаники и
лесного хозяйства.
Keywords:
Juniperus, juniper, cenopopulation, plant cover, ecology,
phytocenosis, Uzbekistan mountains, anthropogenic impact.
Ключевые слова:
Juniperus, можжевельник, ценопопуляция,
растительный покров, экология, фитоценоз, горы Узбекистана,
антропогенное воздействие.
Oʻzbekiston hududida joylashgan tog‘li ekotizimlar oʻziga xos
biogeotsenotik tizim bo‘lib, ularda Juniperus turkumiga mansub archa
o‘simliklari muhim oʻrin tutadi. Archalar yuqori balandliklarda joylashgan
oʻsimlik jamoalarining asosiy komponenti bo‘lib, tuproqni eroziyadan himoya
qilish, mikroiqlim shakllantirish va biologik xilma-xillikni saqlashda katta
ahamiyatga ega. Juniperus turlarining o‘sish sharoitlari, ularning fitosenotik roli
va tabiiy ekotizimlar bilan o‘zaro aloqasi bo‘yicha tadqiqotlar muhim ilmiy va
amaliy ahamiyat kasb etadi. Ushbu maqolada O‘zbekiston tog‘larida tarqalgan
archa turlarining oʻsimlik qoplamidagi o‘rni va senopopulyatsiyalari batafsil
tahlil qilinadi
Oʻzbekiston togʻlarida Juniperus turkumining ekologik ahamiyati:
O‘zbekiston tog‘larida uchraydigan archa turlari asosan Juniperus seravschanica,
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
16
Juniperus turkestanica va Juniperus semiglobosa hisoblanadi. Ular tog’ tizmalari,
ayniqsa, Zarafshon, Hisor, Turkiston va Nurota tizmalari bo‘ylab keng tarqalgan.
Ushbu oʻsimliklar quruq va tog’ iqlim sharoitlariga moslashgan bo‘lib, kam suvli
va ozuqaviy jihatdan kambag‘al tuproqlarda ham o‘sish imkoniyatiga ega.
Archalar tuproq eroziyasini kamaytirish, atmosferani kislorod bilan boyitish va
hayvonlar uchun boshpana yaratish kabi ekologik xizmatlarni bajaradi. Ular
yong‘oqlari va novdalari orqali ko‘plab hayvonlar, ayniqsa, qushlar va mayda
sutemizuvchilar uchun oziq manbai bo‘lib xizmat qiladi. 2. Juniperus turlarining
fitosenotik xususiyatlari: Juniperus turlarining fitosenotik roli turli
fitotsenozlarga bog‘liq. Tog‘li hududlarda archa o‘rmonlari bir necha turdagi
oʻsimlik jamoalarini shakllantiradi: Archa-yantoq (haloxylon) fitotsenozi – quruq
tog‘ yonbag‘irlarida uchraydi. Archa-g‘umay (Stipa) fitotsenozi – nisbatan
o‘rtacha namlik sharoitida rivojlanadi. Archa-bodom (Amygdalus) fitotsenozi –
toshloq va qoyalik hududlarda uchraydi. Har bir fitotsenoz o‘ziga xos ekologik
sharoitga ega bo‘lib, ularning turg‘unligi va barqarorligi tabiiy va antropogen
omillarga bog‘liq. 3. Juniperus senopopulyatsiyalari va ularning barqarorligi:
Senopopulyatsiyalar – muayyan hududdagi bir turga mansub o‘simliklarning
o‘zaro aloqasi va tarqalish qonuniyatlarini ifodalaydi.
O‘zbekistonda Juniperus senopopulyatsiyalari ko‘pincha tabiiy yosh
guruhlarga ega bo‘lib, ularning tarkibi quyidagicha: Yosh oʻsuvchi individuallar –
tabiiy regeneratsiyaning bir qismi sifatida o‘sadi. Voyaga yetgan daraxtlar –
fitotsenozning asosiy qismi bo‘lib, biologik xilma-xillikni ta’minlaydi. Keksa va
nobud bo‘layotgan daraxtlar – yangi yosh o‘simliklar uchun joy bo‘shatadi.
Ammo antropogen ta’sir, jumladan, chorvachilik, noqonuniy daraxt kesish va
iqlim o‘zgarishi senopopulyatsiyalarga salbiy ta’sir ko‘rsatmoqda. 4. Antropogen
omillar va Juniperus ekotizimining degradatsiyasi: So‘nggi yillarda tog‘
hududlarida odamlarning faoliyati tufayli archa o‘rmonlari qisqarib bormoqda.
Quyidagi omillar asosiy tahdid hisoblanadi: Chorvachilik bosimi – yosh archalar
yaylov chorvachiligi natijasida nobud bo‘lmoqda. Daraxt kesish – archa yog‘ochi
xo‘jalik maqsadlarida foydalanilmoqda. Iqlim o‘zgarishi – yog‘ingarchilikning
kamayishi va haroratning ortishi archalarning tabiiy regeneratsiyasiga ta’sir
qilmoqda. Bunday sharoitda archa o‘rmonlarini saqlab qolish va ularning
barqarorligini ta’minlash bo‘yicha chora-tadbirlarni ishlab chiqish zarur.
Juniperus populyatsiyalarining tiklanish jarayoni va muhofaza choralari:
O‘zbekiston tog‘larida archa turlarining tabiiy regeneratsiyasi nisbatan sekin
kechadi. Archa urug‘lari past unuvchanlikka ega bo‘lib, ularning ko‘pchiligi
qattiq qobiq bilan qoplanganligi sababli tabiiy sharoitda unib chiqishi
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
17
qiyinlashadi. Bundan tashqari, archa ko‘chatlarining o‘sishi uchun maxsus
mikroiqlim va tuproq sharoitlari talab etiladi. Shu sababli, tabiiy regeneratsiyani
rag‘batlantirish uchun quyidagi ekologik tadbirlar amalga oshirilishi kerak:
Urug‘ yetishtirish va sun’iy ko‘chat ekish – maxsus issiqxonalarda archa
urug‘larini unib chiqarish va tabiiy ekotizimlarga ekish. Chorvachilik
yuklamasini kamaytirish – yaylovlarni muqobil foydalanish tizimini yo‘lga
qo‘yish va archa yosh ko‘chatlarini hayvonlardan himoya qilish. Muhofaza
etiladigan hududlarni kengaytirish – milliy bog‘lar va tabiiy qo‘riqxonalar sonini
oshirish, ayniqsa archa o‘rmonlari zich joylashgan hududlarda. Tabiiy
regeneratsiyani oshirish bo‘yicha olib borilgan tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki,
yaylov yuklamasi kamaytirilgan joylarda yosh archalarning soni 30-40% ga
oshadi. Bu esa muhofaza choralari natijasida archa o‘rmonlarining qayta
tiklanishi mumkinligini tasdiqlaydi. Archa o‘rmonlarining iqlim o‘zgarishiga
javobi: So‘nggi yillarda global iqlim o‘zgarishi tufayli O‘zbekiston tog‘-oldi
hududlarida yog‘ingarchilik miqdori kamayib, havo harorati ko‘tarilmoqda. Bu
archa ekotizimlariga bevosita ta’sir qilmoqda: Qurg‘oqchilik sharoitida yosh
ko‘chatlarning nobud bo‘lishi – yangi o‘sgan archalar kam yog‘ingarchilik tufayli
ildiz otolmaydi. Keksaygan daraxtlarning nobud bo‘lishi – uzoq muddatli
qurg‘oqchilik natijasida katta archa daraxtlari quriy boshlaydi.
Archa turlarining balandroq hududlarga ko‘chishi – iqlim isishi tufayli
Juniperus turlari o‘zining tabiiy tarqalish maydonini yuqori balandliklarga
siljitmoqda. Bu o‘zgarishlarga qarshi kurashish maqsadida ilmiy tadqiqotchilar
yangi iqlim sharoitlariga moslashgan archa turlarini o‘rganish va ularni
ko‘paytirish bo‘yicha tadqiqotlar olib bormoqda. Juniperus o‘rmonlarini saqlash
va barqaror boshqarish: O‘zbekistonning archa ekotizimlarini samarali
boshqarish uchun quyidagi asosiy yo‘nalishlarga e’tibor qaratish lozim: Archa
o‘rmonlarini monitoring qilish – har yili archa ekotizimlarining holati baholanib,
ularning degradatsiya darajasi aniqlanishi kerak. Mintaqaviy ekotizimlarni
muhofaza qilish dasturlarini ishlab chiqish – archa o‘rmonlarini qayta tiklash
bo‘yicha davlat va xalqaro miqyosdagi loyihalar amalga oshirilishi lozim.
Mahalliy aholining ekologik ongi va ishtirokini oshirish – aholini archa
o‘rmonlarini asrashga jalb qilish va ekologik ta’lim dasturlarini kengaytirish.
Ekologlar va mutaxassislar tomonidan olib borilgan tadqiqotlarga ko‘ra,
mahalliy aholi ishtiroki bo‘lgan hududlarda archa o‘rmonlari yaxshi saqlanib
qolgan. Shu bois archa ekotizimlarini boshqarish bo‘yicha hamkorlikda ishlash
muhim ahamiyatga ega. Juniperus turlari o‘ziga xos biologik va fiziologik
xususiyatlarga ega bo‘lib, ularning tabiiy ekotizimlarda muhim rol o‘ynashiga
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
18
yordam beradi. Ularning asosiy biologik xususiyatlari quyidagilardan iborat:
Sekin o‘sish sur’ati – Juniperus daraxtlari juda sekin o‘sadi. Ularning yillik o‘sish
tezligi 5–10 sm dan oshmaydi. Shu sababli ularning tiklanish jarayoni uzoq vaqt
davom etadi. Chidamlilik va uzoq umr ko‘rish – Archa daraxtlari 300–1000
yilgacha yashashi mumkin. Bu ularning barqaror ekotizimlar shakllanishidagi
muhim omillardan biridir. Qurg’oqchilikka moslashuvchanlik – Juniperus turlari
suv tanqisligiga chidamli bo‘lib, ularning ignabarglari suvni uzoq muddat
saqlashga imkon beradi.
Changlanish va ko‘payish xususiyatlari – Juniperus turlari shamol
yordamida changlanadi. Urug‘lar qushlar va yovvoyi hayvonlar tomonidan
tarqatiladi, bu esa tabiiy regeneratsiya jarayoniga yordam beradi. Bu biologik
xususiyatlar archa ekotizimlarining barqarorligi uchun muhim bo‘lsa-da, sekin
o‘sish sur’ati va tabiiy regeneratsiyaning sustligi ularning degradatsiyasini tez
tiklashga imkon bermaydi. Shu bois, ularni muhofaza qilish bo‘yicha maxsus
chora-tadbirlar talab etiladi. Juniperus turkumining bioxilma-xillikdagi o‘rni:
O‘zbekiston tog‘laridagi archa ekotizimlari ko‘plab o‘simlik va hayvon turlari
uchun yashash muhitini ta’minlaydi. Juniperus turlarining fitotsenotik va
ekologik ahamiyatini quyidagi yo‘nalishlarda ko‘rish mumkin: Mikroiqlim
yaratish
–
Archa
o‘rmonlari
atrof-muhitning
harorat
rejimini
muvozanatlashtiradi va tuproq namligini saqlaydi. Hayvonlar uchun boshpana –
Qushlar (masalan, lochin, kaklik), mayda sutemizuvchilar va hasharotlar archa
daraxtlaridan boshpana sifatida foydalanadi. Qushlar va yovvoyi hayvonlar
uchun oziq manbai – Archaning mevalari (shilliq yong‘oqlari) ko‘plab qushlar va
yovvoyi hayvonlar uchun muhim oziq hisoblanadi. Simbiotik munosabatlar –
Archalar o‘z ildiz tizimi orqali ayrim zamburug‘lar va mikroorganizmlar bilan
simbiotik aloqalar hosil qilib, ozuqa elementlarini almashish jarayonini
kuchaytiradi.
Juniperus ekotizimlarining iqtisodiy va farmakologik ahamiyati: Juniperus
turkumiga mansub o‘simliklar xalq xo‘jaligi va farmakologiyada keng
qo‘llaniladi. Ularning iqtisodiy ahamiyati quyidagi yo‘nalishlarda namoyon
bo‘ladi: Yog‘och va xo‘jalikda foydalanish: Archa yog‘ochi mustahkamligi va
chirishga chidamliligi tufayli qurilish materiallari sifatida ishlatiladi. Mahalliy
aholi tomonidan archa novdalari va yog‘ochi o‘t yoqish maqsadida ishlatiladi.
Me’moriy inshootlarda archa yog‘ochidan eshik, panjara va bezak elementlari
tayyorlanadi. Juniperus mevalari (archa mevasi) xalq tabobatida shamollash va
nafas yo‘llari kasalliklarini davolash uchun ishlatiladi. Archa yog‘i antiseptik va
yallig‘lanishga qarshi ta’sirga ega bo‘lib, u dermatologik va nafas yo‘llari
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
19
kasalliklarini davolashda qo‘llaniladi. Archa barglaridan tayyorlangan
damlamalar organizmdan toksinlarni chiqarishga yordam beradi. Efiroli yog‘lar
sanoati: Juniperus yog‘i parfyumeriya va kosmetika sanoatida ishlatiladi. Archa
ekstrakti stress va asabiy taranglikni kamaytirishga yordam beradi, shu sababli
u aromaterapiyada keng qo‘llaniladi. Biroq, archa ekotizimlarining noto‘g‘ri
ekspluatatsiya qilinishi ularning yo‘qolib ketish xavfini oshirmoqda. Shu bois,
archa o‘rmonlarini saqlab qolish bo‘yicha iqtisodiy va ekologik manfaatlarni
muvozanatli ta’minlash kerak. Archa ekotizimlarini saqlash bo‘yicha xalqaro
tajribalar: Dunyoning turli mamlakatlarida archa o‘rmonlarini muhofaza qilish
bo‘yicha turli strategiyalar qo‘llaniladi. O‘zbekiston uchun quyidagi xalqaro
tajribalar foydali bo‘lishi mumkin: 1. Turkiya tajribasi – Tog‘li hududlarda archa
o‘rmonlarini saqlash uchun sun’iy ko‘chat ekish va ekologik turizmni
rivojlantirish orqali muhofaza qilish. 2. Ispaniya tajribasi – Juniperus
o‘rmonlarini tabiiy regeneratsiya qilish uchun maxsus biosfera qo‘riqxonalar
tashkil etish. 3. AQSh va Kanada tajribasi – Archa o‘rmonlarini saqlash uchun
mahalliy aholi ishtirokida ekotizim monitoringini yo‘lga qo‘yish. O‘zbekiston
archa ekotizimlarini saqlashda ushbu tajribalardan foydalanib, milliy darajada
muhofaza qilish chora-tadbirlarini takomillashtirishi lozim.
Xulosa:
O‘zbekiston tog‘laridagi Juniperus o‘rmonlari muhim ekologik va
iqtisodiy ahamiyatga ega bo‘lib, ularning saqlanishi mamlakatning barqaror
rivojlanishi uchun zarur. Tadqiqotlar shuni ko‘rsatmoqdaki, tabiiy va
antropogen omillar archa ekotizimlariga salbiy ta’sir ko‘rsatmoqda. Shu sababli,
archa o‘rmonlarini asrab-avaylash va ularning qayta tiklanishini ta’minlash
bo‘yicha quyidagi yo‘nalishlarda ish olib borish muhim: Juniperus turlarining
tabiiy regeneratsiyasini rag‘batlantirish. Chorvachilik va antropogen yuklamani
kamaytirish. Muhofaza qilinadigan tabiiy hududlarni kengaytirish va monitoring
tizimini yo‘lga qo‘yish. Mahalliy aholi va mutaxassislar ishtirokida ekologik
ta’lim va tashabbuslarni kengaytirish. Archa ekotizimlaridan barqaror
foydalanish bo‘yicha xalqaro tajribalardan foydalanish. Ushbu chora-tadbirlar
Juniperus o‘rmonlarining uzoq muddatli saqlanishini ta’minlab, tabiiy
ekotizimlarning barqarorligini oshirishga xizmat qiladi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Tojiboyev K. “O‘zbekistonda o‘simliklarning ekologik muvozanati” – Toshkent,
2020.
2. Karimov R. “Tog’ ekotizimlarining o‘ziga xosligi” – Samarqand, 2019.
3. International Journal of Botany, 2022, Juniperus species distribution in
Central Asia.
4. UNDP Report, 2021, "Climate Change and Forest Ecosystems in Uzbekistan".
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
20
5. Rakhimov A. “Flora of Uzbekistan” – Tashkent, 2018.
6. FAO Report, 2020, "Sustainable Management of Mountain Forests".
