ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
112
AI TOMONIDAN YARATILGAN KONTENT ASOSIDA
O‘QUVCHILARNING TANQIDIY FIKRLASHINI RIVOJLANTIRISH:
XAVFMI YOKI IMKONIYAT?
Toshpo‘lotova Jasmina Nuriddin qizi
Shahrisabz davlat pedagogika instituti
“Matematika va Informatika” yo‘nalishi talabasi
jasminatoshpulotova06@gmail.com (97) 389-83-78
Abduraxmanova Nozima Akbar qizi
Shahrisabz davlat pedagogika instituti
“Matematika” yo‘nalishi talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15407694
Annotatsiya.
Mazkur maqolada sunʼiy intellekt (AI) tomonidan yaratilgan
kontent asosida o‘quvchilarning tanqidiy fikrlashini shakllantirish imkoniyatlari
tahlil qilinadi. Tadqiqotda AI kontenti ta’limiy vosita sifatida o‘quvchilarni faol
fikrlashga, savol berishga, shubha qilishga va muqobil g‘oya ilgari surishga
undashi mumkinligi ilmiy asosda asoslab berilgan.
Kalit so‘zlar.
Sunʼiy intellekt, tanqidiy fikrlash, AI kontenti, ta’lim
innovatsiyalari, o‘quvchi faolligi, metodika, axborot savodxonligi, tahlil, shubha,
zamonaviy ta’lim vositalari.
Annotation.
This article analyzes the possibilities of forming students'
critical thinking based on content created by artificial intelligence (AI). The
study scientifically substantiates the fact that AI content, as an educational tool,
can encourage students to think actively, ask questions, doubt, and put forward
alternative ideas.
Keywords.
Artificial intelligence, critical thinking, AI content, educational
innovations, methodology, information literacy, modern educational tools.
Аннотация.
В статье анализируются возможности формирования
критического мышления учащихся на основе контента, создаваемого
искусственным интеллектом (ИИ). Исследование научно обосновывает,
что контент на основе ИИ как образовательный инструмент может
побуждать учащихся активно мыслить, задавать вопросы, сомневаться и
предлагать альтернативные идеи.
Ключевые слова.
Искусственный интеллект, критическое мышление,
контент ИИ, образовательные инновации, методология, информационная
грамотность, современные образовательные инструменты.
Sunʼiy intellekt texnologiyalarining taʼlim sohasiga kirib kelishi pedagogik
yondashuvlarga tubdan yangilik olib kirmoqda. Xususan, sunʼiy intellekt
tomonidan yaratilgan kontent — dars materiallari, topshiriqlar, matnlar,
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
113
misollar va hatto esse namunalarining paydo bo‘lishi o‘quv jarayonining shakl va
uslublarini o‘zgartirmoqda. Bu holat o‘quvchilarning bilim olish jarayoniga
nafaqat qulaylik, balki muayyan xavf-xatarlarni ham olib kirayotgani e’tiborni
tortmoqda. Bunday kontentlar yuzasidan yuzaga kelgan eng muhim savollardan
biri shuki: AI tomonidan tayyorlangan, odatda chuqur mantiqiy tahlil va insoniy
hissiyotlardan xoli bo‘lgan mazmun, o‘quvchilarning tanqidiy fikrlash
qobiliyatiga qanday ta’sir qiladi? Ularni mustaqil fikr yuritishga undaydimi yoki
ularda tayyor javoblarga ko‘nikish, aqliy inertsiyaga berilish holatlarini
kuchaytiradimi?
Zamonaviy taʼlimda tanqidiy fikrlash o‘quvchining eng muhim
kompetensiyalaridan biri sifatida qaralmoqda. Biroq, texnologik vositalar,
ayniqsa, sunʼiy intellekt asosida avtomatik tarzda yaratilgan materiallar
o‘quvchilarda bu ko‘nikmani shakllantiradimi yoki uni bo‘g‘adimi, degan masala
hanuz ochiq qolmoqda. Bir tomondan, AI vositalari orqali yaratilgan kontentlar
o‘quvchilarni turli nuqtai nazarlardan baholashga, noto‘g‘ri yoki yuzaki
ma’lumotlarni aniqlashga, haqiqatni izlashga undashi mumkin. Bu esa tanqidiy
fikrlashni rivojlantiradi. Boshqa tomondan, tayyor kontentga to‘liq ishonish, uni
tahlilsiz qabul qilish va fikr bildirishga ehtiyoj sezmaslik tanqidiy yondashuvni
zaiflashtirishi mumkin.
Ushbu maqolada aynan shu ziddiyatli holat — sunʼiy
intellekt tomonidan yaratilgan kontentning o‘quvchilarning tanqidiy fikrlashiga
ta’siri o‘rganiladi. Muammo ikki qirrali: AI kontenti vosita sifatida imkoniyatmi
yoki nazoratsiz taqdim etilsa — xavfmi? Bu savolga javob topish uchun amaliy
misollar, psixologik-pedagogik yondashuvlar va zamonaviy ilmiy tadqiqotlar
tahlil qilinadi. Maqola nafaqat bu muammoga ilmiy yondashuvni taklif qiladi,
balki AI bilan tanqidiy fikrlashni uyg‘unlashtirishga qaratilgan yechimlar izlaydi.
Sunʼiy intellekt (AI) va tanqidiy fikrlash o‘rtasidagi o‘zaro aloqalar
zamonaviy pedagogika va taʼlim texnologiyalarida eng dolzarb muammolardan
biri sifatida baholanmoqda. So‘nggi yillarda dunyo miqyosida olib borilgan ilmiy
izlanishlar, xususan Paul D. Howe (2021), Linda B. Nilson (2020) va OECD
(2022) tomonidan eʼlon qilingan tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, AI vositalarining
o‘quv jarayonidagi keng qo‘llanilishi o‘quvchilarning mustaqil fikrlashi,
axborotni tahlil qilish va baholash ko‘nikmalariga bevosita taʼsir ko‘rsatmoqda.
Howe (2021) o‘z tadqiqotida sunʼiy intellektga asoslangan matn generatorlari,
jumladan, GPT modeliga o‘xshash tizimlar yordamida yaratilgan kontentlar
o‘quvchilarni turli mavzularda fikr yuritishga, matnlar ustida tahliliy ishlashga
undashi mumkinligini qayd etadi. Biroq, bu faqat o‘qituvchi tomonidan to‘g‘ri
yo‘naltirilgan va nazorat ostidagi faoliyat bo‘lsa, samara beradi. Aks holda,
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
114
o‘quvchi sunʼiy kontentni haqiqat deb qabul qilishi, tanqidiy yondashuvni chetga
surishi mumkin. Linda B. Nilson (2020) esa o‘zining “Teaching at Its Best” nomli
asarida tanqidiy fikrlashni rivojlantirishga qaratilgan metodik yondashuvlar
haqida to‘xtalar ekan, AI vositalari o‘quvchiga tanlov, tahlil va qaror qabul qilish
imkoniyatini bersa, bu ijobiy ta’sir ko‘rsatishini, ammo tayyor bilimlarni
o‘zlashtirishga yo‘naltirilsa — bu o‘quvchida “fikrlash o‘rniga qabul qilish”
tendensiyasini kuchaytirishini taʼkidlaydi. OECD (2022) tomonidan chop etilgan
“AI and the Future of Skills” nomli hisobotda esa taʼlimda AI vositalarining ta’siri
chuqur tahlil qilingan.
Sunʼiy intellekt vositalarining taʼlim jarayoniga kirib kelishi o‘quvchilarning
bilim olish usullarini tubdan o‘zgartirib, ayniqsa, tanqidiy fikrlash
ko‘nikmalarining shakllanishiga ijobiy va salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkinligini
anglash, ushbu tadqiqotning asosiy maqsadini belgiladi. Shu sababli, ushbu ilmiy
izlanish doirasida tanqidiy fikrlash va sunʼiy intellekt kontenti o‘rtasidagi o‘zaro
bog‘liqlikni chuqur va kompleks tarzda o‘rganishga qaratilgan metodologik
yondashuv ishlab chiqildi. Tadqiqot dizayni zamonaviy pedagogik tadqiqotlarga
xos yondashuv —
aralash metod (mixed method)
asosida qurildi. Ya’ni, unda
sifat (qualitative) va miqdoriy (quantitative) tahlil usullari uyg‘unlashtirildi. Bu
esa mavzuning nafaqat statistik ko‘rsatkichlarini, balki psixologik va pedagogik
kontekstdagi mazmuniy jihatlarini ham ochib berishga xizmat qildi.
Tadqiqotda
ishtirokchilar sifatida oliy taʼlim muassasasining 1–2-bosqich talabalari tanlab
olindi. Ular tajriba asosida ikki guruhga bo‘lindi:
eksperimental guruh
va
nazorat guruhi
. Eksperimental guruh sunʼiy intellekt tomonidan yaratilgan
kontent bilan ishlagan bo‘lsa, nazorat guruhi anʼanaviy — inson tomonidan
yozilgan matnlar asosida mashg‘ulotlar olib bordi. Har ikki guruhga bir xil
mavzular asosida ishlab chiqilgan matnlar berildi. Eksperimental guruhga
berilgan matnlar ChatGPT va shunga o‘xshash generativ model yordamida
tayyorlandi.
Tadqiqot davomida sunʼiy intellekt tomonidan yaratilgan kontent asosida
o‘quvchilarning tanqidiy fikrlashiga qanday ta’sir ko‘rsatilishi aniqlashtirildi.
Olingan natijalar mazkur mavzuning dolzarbligini amaliy asosda isbotladi va
sunʼiy intellekt vositalaridan foydalangan holda tanqidiy fikrlashni rivojlantirish
bo‘yicha bir qator muhim xulosalarni shakllantirish imkonini berdi. Tadqiqotda
eksperimental va nazorat guruhlari o‘rtasida tanqidiy fikrlash darajasida
sezilarli farqlar kuzatildi. Eksperimental guruh (AI kontenti asosida ishlagan
talabalar) ning o‘rtacha bahosi 4,1 ballni tashkil qilgan bo‘lsa, nazorat guruhi
(an’anaviy matnlar asosida ishlaganlar)da bu ko‘rsatkich 3,4 ball atrofida bo‘ldi.
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
115
Ayniqsa, dalillarning aniqligi, qarama-qarshi fikrlarni tahlil
qilish va muqobil
g‘oya ilgari surish kabi indikatorlar bo‘yicha eksperimental guruhda yuqoriroq
ko‘rsatkichlar qayd etildi. Bu esa shuni anglatadiki, AI kontenti talabalarni
matnga faollik bilan yondashishga, unga shubha bilan qarashga, savollar
berishga undagan.
AI vositasi tanqidiy fikrlash vositasiga aylanishi uchun o‘qituvchi
tomonidan berilgan aniq topshiriqlar, tahlil yo‘nalishlari va fikrlash
strategiyalari zarur. Muhokamalar davomida o‘qituvchilar ham AI
kontentlaridan darslarda foydalanish, lekin uni ko‘r-ko‘rona emas, balki tanqidiy
tahlil qilish obyekti
sifatida kiritish zarurligini ta’kidlashdi. Ayniqsa, “To‘g‘rimi?”,
“Yana qanday bo‘lishi mumkin?”, “Bu fikrga qarshi qanday dalil bor?” kabi
savollar asosida muhokama tashkil etish tanqidiy fikrlashni samarali
faollashtirish vositasi bo‘lib xizmat qilishi mumkin. Natijalar umumlashtirilar
ekan, sunʼiy intellekt vositalari, ayniqsa generativ modellar tomonidan
yaratilgan kontentlar, o‘quvchilarda shubha qilish, dalil talab qilish, mantiqiy
xatoliklarni aniqlash va muqobil g‘oya ishlab chiqishga yo‘naltiruvchi kuchli
vositaga aylanishi mumkinligi aniqlandi. Biroq bu imkoniyatlardan to‘g‘ri
foydalanish uchun pedagogik nazorat, metodik yondashuv va o‘quvchilarning
ongli ishtiroki hal qiluvchi omil hisoblanadi. Shunday qilib, sunʼiy intellekt
vositalari yordamida o‘quvchilar tanqidiy fikrlashga o‘rgatilishi mumkin. Ammo
bu avtomatik emas — buning uchun pedagogikona yondashuv, puxta
rejalashtirilgan topshiriqlar va sun’iy kontentni faqat iste’mol qilish emas, balki
baholash va tahlil qilish obyekti sifatida talqin qilish zarur.
Sun’iy intellekt vositalarini axborot savodxonligi va medialiterasiya bilan
bog‘lab o‘qitish: O‘quvchilarni AI kontentini baholashda faqat mazmuniy tahlil
bilan cheklanmay, balki ularning axborot ishonchliligi, manba aniqligi, fakt va
mulohaza farqlarini ajratish qobiliyatini rivojlantirishga e’tibor qaratish kerak.
Sun’iy intellekt kontentlarini baholash uchun me’zonlar yaratish:
O‘quvchilarga
sunʼiy
kontentni
baholash
mezonlarini
(mantiqiylik,
asoslanganlik, xatoliklar mavjudligi, muqobil g‘oyalar imkoniyati) o‘rgatish
ularning tanqidiy fikrlashini tartibli va mezonli shakllantirishga yordam beradi.
O‘quvchilarda intellektual shubha uyg‘otish madaniyatini rivojlantirish:
AI kontentlari yordamida o‘quvchilar ongida “har qanday axborot sinovdan
o‘tkazilishi kerak” degan qarashni shakllantirish, shubha qilish va sinchkovlik
bilan yondashish madaniyatini rivojlantirish ta’lim sifatini oshiradi. Fanlararo
yondashuvni qo‘llash: AI kontentidan foydalanishda faqat filologik yoki falsafiy
yo‘nalishlardagina emas, balki tarix, biologiya, matematika, psixologiya kabi
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
116
fanlar doirasida ham tanqidiy fikrlashni rag‘batlantiruvchi faoliyatlar tashkil
etilishi lozim. Sun’iy intellekt — bu xavf emas, agar u oqilona va metodik
yondashuv bilan ta’lim jarayoniga integratsiyalashsa, u katta imkoniyatga
aylanadi. AI vositalarining imkoniyatlaridan foydalanib, o‘quvchilarni faqat bilim
oluvchilar emas, balki fikrlovchi, shubha qiluvchi, tahlil qiluvchi va o‘z
pozitsiyasini ilgari suruvchi shaxs sifatida shakllantirish — bugungi ta’limning
asosiy vazifasidir.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati:
1.
Madadjon, O‘ktamov. "Translation Problems and Literary Translation in
Uzbek literature: research, problems and solution." TANQIDIY NAZAR, TAHLILIY
TAFAKKUR VA INNOVATSION G ‘OYALAR 1.7 (2025): 326-331.
2.
Amirova, Zilola. "MATN BILAN ISHLASH DASTURLARI BO‘LIMINI
O‘QITISH METODIKASI." Молодые ученые 3.6 (2025): 32-34.
3.
Baratova,
Nafisa.
"BLOKCHEYN
TEXNOLOGIYASINING
IJTIMOIY
TAMOYILLARI." Педагогика и психология в современном мире:
теоретические и практические исследования 4.5 (2025): 18-20.
4.
Boymurodova, Ozoda. "AXBOROT BO‘LIMINI O‘QITISH METODIKASI."
Педагогика и психология в современном мире: теоретические и
практические исследования 4.5 (2025): 11-14.
5.
Boltayev, Farhod. "INTERNETDA ISHLASH ASOSLARI BO‘LIMINI O‘QITISH
METODIKASI." Молодые ученые 3.6 (2025): 46-49.
6.
Arabboyev, O‘lmas. "SUN’IY INTELLEKT YORDAMIDA MUHANDISLIK
ISHLARINI AVTOMATLASHTIRISH." Молодые ученые 3.6 (2025): 35-38.
7.
Berdishukurova, Munisa. "DASTURLASH TILLARINING RIVOJLANISHI."
Педагогика и психология в современном мире: теоретические и
практические исследования 4.5 (2025): 24-26.
8.
Eshonqulov,
Muhammad.
"WEB
DASTURLASHDA
ZAMONAVIY
TEXNALOGIYALAR." Молодые ученые 3.6 (2025): 56-59.
9.
Karimova, Iroda. "VIZUAL DASTURLASH TILIDA LOYIHALASH BO‘LIMINI
O‘QITISH METODIKASI." Молодые ученые 3.6 (2025): 21-24.
10.
Abdihakimov, Mirjalol. "IT SOHASIDA AXBOROT XAVFSIZLIGI."
Педагогика и психология в современном мире: теоретические и
практические исследования 4.5 (2025): 15-17.
