Page 40
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF ACADEMIC
RESEARCH
IF = 5.441
Volume 3, Issue 06, Part 2 June 2025
www.in-academy.uz
BIYDAY DÁNINIŃ DÚZILISI HÁM XIMIYALÍQ QURAMÍ
Kurbanbaeva Gulshad Sarsenbaevna
Qaraqalpaqstan Mámleketlik Universiteti úlken oqıtıwshısı
kurbanbaevagulsad@gmail.com
https://doi.org/10.5281/zenodo.15673322
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi: 05-June 2025 yil
Ma’qullandi: 10- June 2025 yil
Nashr qilindi: 16- June 2025 yil
Usı maqalada dánniń azıq-awqat ónimlerin islep
shıǵarıw ushın áhmiyetli shiyki zat, un hám un
ónimleriniń tiykarı bolıp tabıladı. Biydaydıń quramında‒
insan organizmi ushın júdá qımbatlı bolǵan organikalıq
zatlar bar. Atap aytqanda, biyday quramında kóplegen
qurǵaq zatlar bar bolıp,ol dán massasınıń 85 procentin
quraydı. Biyday dániniń quramında 10‒15%, al sobıqlı
eginlerdiń dáninde 28‒30% joqarı sapalı beloklar bar.
Belok hám uglevodlardan basqa dán hám onnan alınǵan
ónimler vitaminler hám mineral zatlardıń áhmiyetli
deregi esaplanadı.
KEYWORDS
miywe hám tuqım qabıqları,
aleyron
qatlamı
,tolıq
endosperm,urıq, móldir, un
sıyaqlı yáki tolıq emes móldir
Biyday dániniń dúzilisi hám ximiyalıq quramı. Biyday — eń áhmiyetli azıq-awqat ónimi
esaplanadı. Onıń tiykarǵı qásiyetlerinen dániniń dúzilisi hám ximiyalıq quramı, onı quraytuǵın
kletkalarınıń dúzilisi menen quramı esaplanadı.
Biyday dániniń kletkaları dúzilisi
1-miywe hám tuqım qabıqları. 2-Aleyron qatlamı .3- tolıq endosperm . 4-urıq
Page 41
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF ACADEMIC
RESEARCH
IF = 5.441
Volume 3, Issue 06, Part 2 June 2025
www.in-academy.uz
Biyday dáni qabıqtan, aleyron qatlamınan, un tárizli endosperma hám urıqtan ibarat.
Biyday dánin sırtqı jaǵınan miywe hám tuqım qabıqları (1) menen qaplanǵan Miywe
qabıǵınıń astında tuqım qabıǵı jaylasqan. Ol juqa ammort bolıp, dán massası 2 — 2,5 %.
Miywe hám tuqım qabıqlarınıń quramında az muǵdarda belok, qantlar menen maylar bolıp,
tiykarǵı bólegin mineral zatlar hám insan organizminde kem sińiriletuǵın cellyuloza,
gemicellyuloza sıyaqlı zatlar quraydı. Bunnan basqa, miywe hám tuqım qabıqları unnıń reńin
qaraytadı, yaǵnıy sapasın tómenletedi. Sonıń ushın miywe hám tuqım qabıqları un islep
shıǵarıw procesinde ajıratıp alınadı.
Aleyron qatlamı (2) endospermnıń sırtqı qatlamı bolıp, bir qatar qalıń diywallı
kletkalardan quralǵan. Aleyron qatlamınıń quramında beloklar, maylar, qantlar, tsellyuloza
hám mineral zatlar boladı. Aleyron qatlamı dán massasınıń
49% in quraydı. Biyday dániniń ishki bólegin tolıq endosperm(3) iyeleydi. Endosperm
kraxmal hám belok bóleksheleri menen tolı bolǵan úlken kletkalardan ibarat.
Biyday dánin sırtqı jaǵınan miywe hám tuqım qabıqları
Endospermniń biyday reńi aq yáki biraz sarı boladı. Endosperm dániniń kese kesimi:
móldir, un sıyaqlı yáki tolıq emes móldir bolıwı múmkin.
Endospermniń ximiyalıq quramı dánniń qalǵan barliq bólimleriniń quramınan ózgeshe
boladı. Onıń quramı 72 — 82 % kompleksi qásiyetleri de joqarı dárejedegi áhmiyetke iye.
Biydayda gliadin hám glyutenin belokları bar. Bul beloklar suwda bógip óz massasına
qaraǵanda 200 - 300 % suwdı jutadı hám kleykovina dep atalatuǵın, baylanısqan, elastikalıq
massanı payda etedi. Kleykovinanıń iyilgish-elastikalıq qásiyetleri biyday unnan joqarı
gewekliktegi nan hám ayrıqsha sapalı makaron ónimlerin tayarlaw imkaniyatın beredi.
Dánniń ushqır tárepinde jaylasqan urıq (4) sırtqı tárepinen miywe yáki tuqım qabatı menen
qaplanǵan. Unnıń massası dán massasınıń 2-3 % in quraydı. Tuqımnıń quramında: 33-39 %
belok, 25% qant, 12-15% may, 2,2-2,6 % tsellyuloza hám mineral zatlar bar. Urıq vitaminlerge
bay boladı. Dánde suwdıń muǵdarı 14% esabında, beloklar — 11,6-12,5 %, uglevodlar —
67,5-68,7 %, sonıń ishinde kraxmal — 53,7-54,9 %, cellyuloza — 2,3-3,4%, maylar 1,6-1,9%,
mineral zatlar — 1,7-,8 % bolıp tabıladı.
Page 42
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF ACADEMIC
RESEARCH
IF = 5.441
Volume 3, Issue 06, Part 2 June 2025
www.in-academy.uz
Biyday qattı hám jumsaq túrlerge bólinedi. ǴMDA mámleketlerinde egiletuǵın hám
jıynap alınatuǵın biydaydıń 90 % in jumsaq biyday quraydı.
Jumsaq biyday
Triticum vulgare
dániniń konsistenciyası hár túrli boladı: tolıq emes móldir, tolıq móldir hám un tárizli. Bul dán
nan jabıwda hám unlı konditer ónimlerin islep shıǵarıwda qollanıladı. Olardan basqa, jumsaq
biyday qattı biydaydan tayarlanatuǵın arnawlı makaron unnıń jetispewshiligi sebepli,
makaron ónimlerin islep shıǵarıwda qollanıladı.
Jumsaq biyday sortları hár túrli móldirlik hám nan jabıw qásiyetlerine iye. Bul
belgilerine qarata biyday dáni kúshli, ortasha kúshli hám kúshsiz sortlarǵa bólinedi. Kúshli
biyday sortlarınıń móldirligi ádette 60% ten joqarı, hól kleykovinanıń muǵdarı bolsa 28 % ten
kem bolmaydı. Kúshsiz sortlarda beloktıń muǵdarı 9 — 12%, al ıǵal kleykovinanıń muǵdarı
bolsa 20% ten kem emes. Olardıń móldirligi 40 % ke shekem bolıwı múmkin. Kúshsiz biyday
sortlarınıń kleykovinası elastikalıq emes, hádden zıyat sozılǵısh boladı. Biydaydıń kúshli
sortları un tartıwda kúshsiz sortların jaqsılaw ushın qollanıladı. Ortasha kúshli biyday sortları
(móldirligi 40 — 60 %) texnologiyalıq qásiyetlerine qaray, jaqsılawshılardı qospastan un
tartıw ushın jaramlı boladı.
Qattı biyday (Triticum durum)
makaron ónimlerin islep shıǵarıw ushın bahalı shiyki zat
boladı. Onıń quramında beloklar, sonday-aq klevkovina kóp bolıp, dánniń konsistenciyası
tiykarınan móldir boladı. Bunnan basqa, qattı biyday dáninde jumsaq biydaydıń quramında
ushıraspaytuǵın karotinoid pigmentleri bar. Qattı biydaydıń mine usı qásiyeti joqarı sapalı
makaron ónimlerine tán bolǵan aqshıl-sarı reńdi támiyinleydi. Qattı biyday klimat hám hawa
rayı sháráyatlarına júdá talapshań bolıp, hámme waqıtta da joqarı zúráát bere almaydı. Sonıń
ushın kóplegen mámleketlerde qattı biyday az jetistiriledi. Keyingi jıllarda respublikamızda
qattı biyday jetistiriwdi kóbeytiw ilajları kórilmekte.
Qara biyday, arpa, mákke, salı hám basqa masaqlı eginlerdiń qısqasha sıpatlaması.
Qara
biyday da nan ónimleri tayarlanatuǵın masaqlı eginler qatarına kiredi. Qara biyday dáni sırtqı
belgileri menen biydaydan ózgeshelenedi. Qara biydayda biyday dánine qaraǵanda aleyron
qatlamı menen tuqımnıń úlesi kóbirek, endospermniń muǵdarı kemirek boladı. Sonday-aq,
qara biyday ximiyalıq quramı menen de ózgeshelenedi. Onıń quramında biydaydaǵıǵa
qaraǵanda beloklar menen kraxmal kemirek, qantlar menen jelim tárizli zatlar kóbirek boladı.
Tiykarǵı ózgeshelik beloklardıń muǵdarında bolmastan, al onıń fizika-ximiyalıq qásiyetlerinde
boladı. Qara biyday dániniń belokları sheksiz
bógiw
hám ańsat
ıdıraw
qásiyetlerine iye.
Page 43
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF ACADEMIC
RESEARCH
IF = 5.441
Volume 3, Issue 06, Part 2 June 2025
www.in-academy.uz
Qara biyday dáni sırtqı belgileri menen biydaydan ózgeshelenedi.
Qara biyday beloklarınıń eń tiykarǵı ózgeshelik tárepi, olardıń ápıiwayı sháráyatlarda juwıp
alınatuǵın kleykovinanı payda etpeytuǵın esaplanadı. Onıń dániniń quramındaǵı kraxmal
biyday dánine qaraǵanda kemirek bolıp, qurǵaq zatlarǵa salıstırǵanda 56‒64% ti quraydı.
Qara biyday kleysterine joqarı jabısqaqlıq hám kebiw qásiyeti tán. Qara biyday nanınıń tez
kebiw sebebi de usıǵan baylanıslı. Dáninde, dán quramına kiretuǵın ulıwma zatlardıń 12‒
17%i suwda eriytuǵın zatlar, al biydayda bolsa olar tek 5‒7% ti ǵana quraydı.
Paydalanılǵan ádebiyatlar dizimi:
1. Kurbanbaeva.G.S,« Azıq-awqat texnologiyası tiykarları »Sabaqlıq .NUKUS- “ILIM-NUR ” –
2023,414 b
2. Kurbanbaeva.G.S., Dоn vа dоn mаhsulоtlаri tеxnоlоgiyаsi. Nukus; «ILIMPAZ» nashriyoti,
2024-y. o'quv uslubiy qo'llanma
3. Vasiev M, Dodaev Q, Isabaev I, Sapaeva Z, Gulyuamova Z « Oziq-ovqat texnologiyasi
asoslari» Darslik. Voris nashriyoti. Toshkent – 2012 y – 400 b.
4. Adizov R.T. «Don va don mahsulotlarini saqlash texnologiyasi». Darslik. “Fan”. Toshkent-
2012 y. 432 b.
5.Лушникова Т. А. Механизмы устойчивости яровой мягкой пшеницы к засухе //
Современныеподходы и методы в защите растений. 2018. C. 133–134
6.Прусакова Л.Д. [и др.]. Регуляторы, роста растений с антистрессовыми и
иммунопротекторными свойствами // Агрохимия. 2005. (11). C. 76–86.
7. Jo‘raev, A. A. (2024, February). Bahorgi yumshoq bug ‘doy navlarining hosildorligiga ekish
muddat va me’yorlarining ta’siri. In Proceedings of International Conference on Educational
Discoveries and Humanities (Vol. 3, No. 3, pp. 82-88).
8. Kurbanbaeva , G., & Dauletiyarova , M. (2024). Qoraqalpog’iston respublikasida
biostimulyatorlarni boshoqli don ekinlarga qo’llash va hosildorligini oshirish. Евразийский
журнал академических исследований, 4(4), 146–151.
https://doi.org/10.37547/ajast/Volume04Issue03-06
