Page 96
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF ACADEMIC
RESEARCH
IF = 5.441
Volume 3, Issue 05, Part 3 May 2025
www.in-academy.uz
INGLIZ TILIDAGI FRAZEOLOGIZMLAR VA ULARNING
O‘ZBEK TILIDAGI EKVIVALENTLARI
Zoitova Shoxista Asqarobna
O‘zDJTU O‘zbek tili va adabiyoti kafedrasi katta o‘qituvchisi
Qurbonov Asadbek Mirxamid o‘g‘li
O‘zDJTU Ingliz filologiyasi fakulteti 4-bosqich talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15478694
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi: 10-May 2025 yil
Ma’qullandi: 15- May 2025 yil
Nashr qilindi: 21-May 2025 yil
Ushbu maqolada ingliz tilidagi frazeologik birliklar va
ularning o‘zbek tilidagi tarjima ekvivalentlari lingvistik
va madaniy nuqtayi nazardan tahlil qilinadi.
Frazeologizmlar tilning boyligi va milliy tafakkurining
ifodasi sifatida muhim o‘rin egallaydi. Maqolada
frazeologik birliklarning semantik tuzilishi, ko‘p
ma’nolilik xususiyati, obrazliligi va konnotatsiyasi
hamda ularning tarjimada ifodalanish usullari
o‘rganiladi. Ingliz va o‘zbek tillariga xos madaniy
omillarni
inobatga
olgan
holda,
maqola
frazeologizmlarni to‘g‘ri va mazmunli tarjima qilishning
samarali yo‘llarini ko‘rsatadi. Shuningdek, maqolada
ingliz va o‘zbek tillaridagi ayrim frazeologik birliklar
misolida ekvivalentlik darajalari — to‘liq ekvivalent,
qisman ekvivalent va noekvivalent shakllar tahlil
qilinadi. Bu tahlillar tarjimashunoslikda hamda chet
tilini o‘rgatish jarayonida muhim amaliy ahamiyatga
ega.
KEYWORDS
frazeologizm,
tarjima,
ekvivalentlik, ingliz tili, o‘zbek
tili, madaniyatlararo tafovut,
lingvistik
tahlil,
obrazlilik,
semantika, idioma.
Til — har bir xalqning madaniyati, mentaliteti va tafakkur tarzining o‘ziga xos aksidir.
Ayniqsa, frazeologik birliklar yoki frazeologizmlar xalq ruhiyatini, tarixiy tajribasini va
hayotiy qarashlarini o‘zida mujassam etgan til birliklaridir. Ular tilda obrazlilik, ifodaviylik va
emotsional boylikni ta’minlovchi muhim vositalardan biri hisoblanadi. Har bir til frazeologik
birliklar orqali o‘z milliy xususiyatlarini namoyon etadi. Shu boisdan, frazeologik birliklarni
tarjima qilish nafaqat tilshunoslik, balki tarjimashunoslik va madaniyatlararo
kommunikatsiya sohalarida ham dolzarb muammo sifatida qaraladi[1].
Ingliz va o‘zbek tillari turli til oilalariga mansub bo‘lganligi sababli, ularning frazeologik
tizimlari o‘rtasida sezilarli farqlar mavjud. Bu farqlar semantik, stilistik, madaniy va
konnotativ darajalarda yaqqol namoyon bo‘ladi. Frazeologizmlarni bir tildan ikkinchisiga
to‘g‘ri va mazmunan yaqin tarzda tarjima qilish uchun faqatgina til qoidalarini emas, balki ikki
xalqning madaniyati va tafakkur dunyosini ham chuqur anglash talab etiladi.
Ushbu maqolada ingliz tilidagi keng qo‘llaniladigan frazeologik birliklar tahlil qilinadi
hamda ularga mos o‘zbek tilidagi ekvivalentlar qiyosiy yondashuv asosida o‘rganiladi.
Maqolaning maqsadi — ingliz va o‘zbek tillari frazeologizmlarining tarjimada qanday aks
Page 97
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF ACADEMIC
RESEARCH
IF = 5.441
Volume 3, Issue 05, Part 3 May 2025
www.in-academy.uz
etishini ko‘rsatish, tarjimada yuzaga keladigan asosiy muammolarni tahlil qilish va ularni
bartaraf etish bo‘yicha takliflar berishdir[2].
Asosiy qism.
“Ingliz tilidagi frazeologizmlar va ularning o‘zbek tilidagi
ekvivalentlari”
mavzusidagi ilmiy maqolaning
asosiy qismi
uchun
kreativ amaliy fikrlar
va misollar bilan boyitilgan matn
ni:
1. Frazeologizmlarning tarjimadagi o‘rni va muammolari
Frazeologik birliklarni tarjima qilishda asosiy muammo — ularning
ko‘chma ma’noda
qo‘llanishi
dir. So‘zma-so‘z tarjima qilingan frazeologizm ko‘pincha
mazmunsiz yoki g‘alati
eshitiladi. Masalan, ingliz tilidagi “kick the bucket” ifodasi so‘zma-so‘z tarjima qilinsa —
“cheteldagi chelakni tepmoq” bo‘lib qoladi, aslida esa bu ibora
“vafot etmoq”
degan ma’noni
beradi. O‘zbek tilidagi ekvivalent esa:
“ko‘zini yumdi”
,
“olamdan o‘tdi”
,
“jon berdi”
kabi
shakllardir[3].
2. To‘liq ekvivalentlar: Ma’no va ifoda uyg‘unligi
Ba’zi inglizcha frazeologizmlar o‘zbek tilida
to‘g‘ridan-to‘g‘ri ekvivalentga ega
. Bunday
hollarda tarjima
mazmun, tuzilma va uslubiy ohangda
to‘la mos keladi.
Misollar:
Inglizcha
O‘zbekcha
To add fuel to the fire
O‘tga yog‘ qo‘shmoq
A drop in the ocean
Dengizda tomchi
Kill two birds with one
stone
Bir o‘q bilan ikki quyonni urmoq
Bunday ekvivalentlar tarjimada osonlik bilan qo‘llaniladi va madaniy tafovutlar deyarli
sezilmaydi.
3. Qisman ekvivalentlar: Mazmun saqlanadi, lekin ifoda o‘zgaradi
Ba’zan frazeologik birliklar ma’nosi o‘zbek tilida mavjud bo‘lsa-da, ularning
ifoda shakli
farq qiladi. Bunday hollarda tarjimon
ijodiy yondashuv
bilan harakat qilishi lozim.
Misollar:
“Break the ice” –
muhitni yumshatmoq
,
gap ochmoq
,
sokinlikni buzmoq
“Let the cat out of the bag” –
sirni aytib qo‘ymoq
,
og‘zidan chiqib ketdi
“Hit the nail on the head” –
to‘g‘ri topdi
,
gapning tagiga tushdi
Bu holatda tarjimon so‘zma-so‘z tarjima qilmasdan,
kontekst va madaniy moslik
ni
inobatga olgan holda ekvivalent topishi lozim.
4. Noekvivalent frazeologizmlar: Tarjima chog‘ida ijodiy yondashuv zarur
Ba’zi inglizcha frazeologizmlar o‘zbek tilida
umuman mavjud emas
. Ular ingliz xalqiga
xos madaniyat, urf-odat va tarixga bog‘liq bo‘lishi mumkin. Bunday hollarda tarjimon
ta’rifiy
tarjima
,
mazmuniy o‘zgartirish
yoki
kontekst asosida yangi ibora yaratish
yo‘liga
boradi[4].
Misollar:
“Bite the bullet” – beqaror vaziyatni qabul qilish, og‘riqli qaror qabul qilish →
“tishini
tishiga qo‘yib chidamoq”
“Burn the midnight oil” – kechasi bilan ishlamoq →
“tong otguncha ishlamoq”
,
“uyquni qurbon qilish”
“Throw in the towel” – taslim bo‘lmoq →
“qo‘l siltamoq”
,
“orqaga chekinmoq”
Page 98
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF ACADEMIC
RESEARCH
IF = 5.441
Volume 3, Issue 05, Part 3 May 2025
www.in-academy.uz
Bu yerda tarjimon
til ijodkori
sifatida fikr yuritib, mazmunni saqlagan holda
milliy
ifoda vositalarini
tanlaydi.
5. O‘quvchilar va o‘rganuvchilar uchun kreativ mashqlar
Frazeologizmlarni o‘rganish uchun quyidagi
ijodiy mashqlar
samarali bo‘ladi:
Tasvirga asoslangan topishmoqlar:
Rasmga qarab frazeologizmlarni topish. (Masalan,
chelakka tepayotgan odam rasmi – "kick the bucket")
Dialoglar yaratish:
Berilgan frazeologik iborani ishlatgan holda ikki kishilik suhbat
tuzish.
Madaniyatlararo taqqoslash:
Har bir frazeologizm uchun ingliz va o‘zbek
madaniyatidagi qiyosiy misollarni muhokama qilish.
Frazeologik kartalar:
Talabalarga iborali kartochkalar berilib, ular ularni to‘g‘ri tarjima
qilishadi yoki kontekstda ishlatishadi[5].
Xulosa .
Frazeologik birliklar har bir tilning obrazliligi, madaniyati va tarixiy
tajribasining ajralmas qismini tashkil etadi. Ular orqali xalqning fikrlash uslubi, milliy
tafakkuri va hayot tarziga oid betakror jihatlar namoyon bo‘ladi. Ingliz va o‘zbek tillaridagi
frazeologizmlarni taqqosiy o‘rganish nafaqat tilshunoslik nuqtayi nazaridan, balki
madaniyatlararo kommunikatsiya, tarjimashunoslik va til o‘rgatish jarayonlarida ham muhim
ahamiyat kasb etadi.
Ushbu maqolada ingliz tilidagi frazeologik birliklarning o‘zbek tilidagi ekvivalentlari
turli nuqtayi nazardan tahlil qilindi. Aniqlanishicha, ba’zi frazeologizmlar to‘liq yoki qisman
ekvivalentga ega bo‘lsa, ba’zilarining esa o‘zbek tilida aniq mos keladigan shakllari mavjud
emas. Bunday hollarda tarjimon ijodkorlik bilan yondashib, kontekstga mos, ma’nodosh
ifodalarni tanlashi lozim.
Frazeologizmlarni o‘zlashtirish va tarjima qilishda o‘quvchilarga kreativ yondashuv
asosida topshiriq va mashqlar taklif etish, ularning tilni chuqurroq anglashiga xizmat qiladi.
Til o‘rgatish jarayonida frazeologizmlarni keng jalb etish esa o‘quvchilarning so‘z boyligini
oshiradi, nutqni obrazli, ifodali va tabiiy qiladi.
Yakuniy xulosa sifatida aytish mumkinki, frazeologizmlar — bu nafaqat til birliklari,
balki madaniyatlararo ko‘prikdir. Ularni o‘rganish va to‘g‘ri tarjima qilish, tarjimonlardan
ham, til o‘rganuvchilardan ham tilga, madaniyatga va kontekstga chuqur yondashuvni talab
etadi.
Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati:
1.
Jo‘rayev, N. (2018). Frazeologiya va uning tarjima muammolari. Toshkent: Fan va
texnologiya nashriyoti.
2.
Qo‘chqorova, D. (2020). Ingliz va o‘zbek tillaridagi frazeologik birliklarning qiyosiy tahlili.
Samarqand: Ilm ziyo.
3.
Karimov, B. (2017). Tilshunoslik asoslari va frazeologik birliklar tahlili. Toshkent: Yangi asr
avlodi.
4.
Yo‘ldoshev, A. (2016). O‘zbek tilining frazeologik lug‘ati. Toshkent: O‘zbekiston milliy
ensiklopediyasi nashriyoti.
5.
To‘xtayeva, M. (2021). Tarjimashunoslik asoslari va frazeologik birliklar tarjimasi. Buxoro:
Buxoro davlat universiteti nashriyoti.
