Page 5
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF EDUCATION
AND INNOVATION
IF = 5.281
Volume 4, Issue 06, Part 2 June 2025
www.in-academy.uz
URUG‘LIK CHIGIT TAYYORLASH TEXNOLOGIYASINI
ZAMONAVIY USULLAR ORQALI RIVOJLANTIRISH
Otaboyev Muhammad Faxriddin o‘g‘li
Guliston davlat universiteti o‘qituvchisi
Egamnazarova Lola Raxim qizi
Guliston davlat universiteti talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15673380
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi: 05-June 2025 yil
Ma’qullandi: 10-June 2025 yil
Nashr qilindi: 16-June 2025 yil
Paxtachilik
xo‘jaliklarida
yig‘im-terim
ishlarini
boshlashdan oldin barcha dalalar
g‘o‘zaning
ochilishiga qarab qaysi dala mashinada yoki qo‘lda
terilishi bo‘yicha grafik tuzib chiqiladi. Dalani
mashinada yoki qo‘lda terishga tayyorlashda g‘o‘zani
defoliasiya va desikasiya qilish muhim ahamiyatga ega.
Bunday usulda g‘o‘za barglarini terim oldidan sun’iy
to‘ktirish terim mashinalari ish unumini oshirish bilan
birga terilgan paxtaning ifloslik darajasini ham
birmuncha kamaytirisha olib keladi. O‘z muddatida va
yuqori sifatli o‘tkazilgan defoliasiya ko‘saklarning
yetilishi va ochilishini tezlashtirib, birinchi terim
paxtasini sovuq tushguncha yig‘ishtirib olishga
imkoniyat yaratadi. Maqolada paxtani yig‘ib terib
olishga tayyorlash va sifatli terim jarayonini tashkil
etish bo‘yicha malumotlar berilgan..
KEY WORDS
Qo‘lda
terilgan,
mashinada
terilgan, defoliasiya va desikasiya,
iflosligi,
namligi,
ko‘saklar,
organik
aralashmalar,
paxta
quritiladigan xirmonlar.
Paxta dalasini g‘o‘zaning pishib yetilishiga qarab qo‘lda yoki mashinada terishga
tayyorlash
. Gʻo‘za tupidagi ko‘saklar baravariga pishmaganligi sababli uning hosili bir necha
marta terib olinadi. Odatda g‘o‘za ko‘saklari avgustda ochila boshlab, sentyabr va oktyabr
oyining boshlarida yoppasiga ochiladi. Gʻo‘zaning pastki va yuqorigi shoxlaridagi
ko‘saklarning pishishi oralig‘ida 1,5-2 oy vaqt o‘tadi.
Defoliasiya sifasiz o‘tkazilganda mashinada terilgan paxtaga ho‘l barg va boshqa turli
organik aralashmalar qo‘shilib ketadi. Natijada paxta ifloslanishdan tashqari unga barg shirasi
yuqib, yashil-sariq rang bilan bo‘yaladi. Ma’lum bo‘lishicha bu rang paxtani qayta ishlashda
ham ketmasdan mahsulot sifatining pasayishiga olib kelar ekan.
O‘simlikka defoliantlar sifatli ta’sir etishi uchun uni o‘tkazish muddatini to‘g‘ri belgilash
muhim ahamiyatga ega. defoliasiya ni har bir tup o‘simlikda ikkitadan to‘rttagacha ko‘saklar
ochilganda va havoning harorati 17 S dan past bo‘lmaganda o‘tkazish maqsadga muvofiqdir.
Hozirgi kunda sanoatda kimyoviy defoliantlarning turli hillari ishlab chiqilmoqda. Ularni
ishlatish me’yori va muddatini mutaxassis raxbarligida belgilash ishning samarali bo‘lishini
ta’minlaydi.
Shuningdek, paxtani yig‘im-terim mavsumi boshlanishidan avval quyidagi chora-
tadbirlar ham amalga oshirilishi zarur bo‘ladi:
1) Paxta qabul qilish zavodlari (punktlari)da yangi hosilni qabul qilish uchun maydonlar,
Page 6
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF EDUCATION
AND INNOVATION
IF = 5.281
Volume 4, Issue 06, Part 2 June 2025
www.in-academy.uz
sxemalar, tarozilar va zarur blanka qog‘ozlari oldindan tayyorlab qo‘yilishi kerak: (Tahlil
qilish laboratoriyalari ham).
2) Paxta yetishtirgan xo‘jaliklarda paxta quritiladigan xirmonlar (asfalt) tozalanib, dala
shiyponlari, tashish vositalari, fartuklar, paxtani topshirish uchun (yuk xati) blankalar, taxt
qilinadi. Dalalar begona o‘tlardan tozalanadi, paxta mashinada teriladigan bo‘lsa o‘qariqlar
ko‘milib, dala chetlari terim mashinasi qayrilishi uchun
10-12 m kenglikda tekislanadi. Xo‘jalikda qancha terimchi bor, qancha tashish texnikasi
bor, paxtaning qancha miqdori qo‘lda, qancha miqdori mashinada teriladi, bular oldindan
rejalashtirib olinadi. Agar urug‘lik paxta yetishtiriladigan bo‘lsa, dalalar aprobasiya ko‘rigidan
o‘tgan bo‘lishi, bunda komissiya urug‘lik paxta terib olish uchun mahsus ruhsatnoma
beradi.Urug‘lik paxtalar aloxida topshiriladi.
Terim boshlanishi oldidan g‘o‘za tuplarida kamida 2-3 tadan to‘liq pishgan (sog‘lom)
ko‘sak bo‘lishi kerak. Paxtani toza pishgan, ko‘saklardan terish, shuningdek sog‘lom, turli xas-
cho‘p aralashmalarisiz terib olish, shu xo‘jalikka qo‘shimcha iqtisodiy foyda bo‘ladi.
I
-terim-20-25% (2-3) ko‘sak ochilganda;
II
- terim qolgan xosilning 35-40% ochilganda teriladi.
III
- terim II terimdan 10-15 kun o‘tgach teriladi (yoki sovuq tushgandan so‘ng)
I
va
II
terim paxtalari I sanoat naviga topshiriladi.
III
- terim yaxshi (sifatli) bo‘lsa
I
sanoat naviga, pishmagan xom paxtalar bo‘lsa
II
sanoat
naviga olinadi. Odatda paxta dalasidan hosil 4 martagacha terib olinadi.
To‘rtinchi terimda ko‘sak va ko‘rak paxtaning chiqishiga qarab
III
yoki
IV
sortga qabul
qilinadi. Terim uyushqoqlik bilan o‘tkazilsa paxtaning 85-90% ni I- sortga topshirish mumkin.
Paxta terish mashinalari (PTM) ikki yoki to'rt qatorli qilib tayyorlanadi. PTM 0,9 yoki 1,4
klass traktorlariga yoki o'ziyurar shassiga o'rnatiladi. Mashina qator oralari 60 yoki 90 sm
qilib ekilgan g'o'za tuplaridagi ochilgan ko'saklarning chigitli paxtasini terishga mo'ljallangan.
Mashina terimi g'o'za tuplaridagi barcha ko'saklarning kamida 60 foizi ochilganda boshlanadi.
Bu davrga kelib o'rtacha nav g'o'zalar bo'yi 60... 100 sm, uzun tolali nav g'o'zalar bo'yi esa 150
sm bo'ladi. Mashina terimi oldidan g'o'zalar defoliatsiya qilinib, barglar sun'iy to'ktiriladi.
Shunda barglarning kamida 70 foizi to'kilishi lozim. Mashina terimi ikki marta bajariladi.
Birinchi terim ko'saklarning yarmidan ko'pi ochilganda, ikkinchi terim esa ikki xaftadan keyin
o'tkaziladi. Birinchi terimdan so'ng desikatsiya o'tkaziladi, ya'ni defoliatsiya natijasida biror
sabab bilan barglari to'kilmay qolgan maydonlardagi g'o'zalarga kimyoviy dorilar sepib, sun'iy
quritiladi. MX-1,8 rusumli traktorga yarim osma paxta terish mashinasi o'rta tola paxta
navlarining g'o'za qator oralari 90 sm bo'lgan maydonlardagi ochilgan paxtani terishga
mo'ljallangan.
Mashinaning texnologik ish sxemasi:
Mashinaning terim to‘liqligi, %, eng kamida
-90,0
Erga to‘kilgan paxta miqdori, %, ko‘pi bilan
-4,0
Yerga to‘kilgan ko‘k ko‘saklar soni, dona/pog.metr, ko‘pi
bilan
-0,3
Mashina paxtaning tabiiy sifatini pasaytirmasligi kerak
Bunkerdagi paxtaning iflosligi, %, ko‘pi bilan
-0,8
Page 7
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF EDUCATION
AND INNOVATION
IF = 5.281
Volume 4, Issue 06, Part 2 June 2025
www.in-academy.uz
Paxtani o‘simlik shirasi va moy bilan ifloslanishi, paxtada
g‘o‘za shoxchalari va ko‘k ko‘saklar bo‘lishi mumkin
emas
Chigitning mexanik jarohatlanishi, %, ko‘pi bilan
-0,1
Terim paytida chigitdan tolaning ajralishi, %, ko‘pi bilan
-0,3
Mashina terimiga ajratilgan paxta maydonlariga qo‘yiladigan talablar
Mashina uchun ajratilgan maydonlar qo‘yidagi talablarga javob berishi lozim
:
- to‘rtburchak shakliga ega bo‘lishi;
- uzunligi kamida 500 metr va maydoni 4-6 gektardan katta;
- g‘o‘zalar bir tekis o‘sgan, hosildorligi esa gektariga eng kamida 25-30 sentner;
- ko‘chat soni gektariga o‘rtacha 100-120 ming tup;
- o‘simlik bo‘yi o‘rta tolali g‘o‘zalar uchun 80-100 sm, ingichka tolali g‘o‘zalar uchun 110-
120 sm;
- bir tup g‘o‘zadagi ko‘k va quruq barglar soni ko‘pi bilan 3 va 4 ta, mashina terimi
boshlangan paytda ko‘saklarning ochilishi 80 foizdan ortiq;
dalalar begona o‘tlardan toza;
dalaning boshi va oxirida mashinalar uchun 10-12 metr kenglikda tekislangan qayrilish
maydonchasi tayyorlanishi shart.
PTM dala bo'ylab harakatlanganda (2-rasm) ochilgan paxtasini ikki tomonlama va ikki
qayta teradi. Tup ko'targichlar 4 va old g'ildirakning suyrisimon ixotasi ikki qatorning g'o'za
tuplarini juft barabanlar o'rtasidagi ish tirqishiga yo'naltiradi. Barabanlar 1 ish zonasida
mashinaning harakat yo'nalishiga teskari tomonga aylanadi. Barabanlarning aylana tezligi
vb
mashina tezligi
vm
dan 1,3... 1,6 marta katta bo'lganidan barabanlar g'o'za tuplarini ortiqcha
og'dirmasdan tirqish tomonga tortadi. Shpindellar ish zonasida mashina harakati tomonga
aylanadi. Shunga ko'ra o'ng baraban shpindellari soat mili yo'nalishida, chap baraban
shpindellari esa qarshi tomonga aylanadi va bu shpindellar o'naqay va chapaqay tishli deb
ataladi. Barabanlarning aylanasi bo'ylab joylashgan shpindellar o'zining tishli sirti vositasida
ko'saklardagi ochilgan paxtani ilib olib, o'ziga o'raydi.
Baraban aylanishda davom etib shpindellarni paxta terish (ish) zonasidan olib chiqqach,
ularni ajratgichlar 7 zonasiga keltiradi. Bu zonada shpindellar teskari aylantirish
kolodkasining ponasimon tasmalariga duch kelib teskari tomonga aylana boshlaydi. Cho'tkali
ajratgichning aylana tezligi shpindellarnikidan olti hissa katta. Cho'tkaning qillari
shpindellarning tishlariga 0,5... 1,0 mm gacha botib turadi va shpindelga o'ralgan paxtani
yechib oladi. Paxta terish apparatining old va ketingi juft barabanlarining shpindellaridan
ajratib olingan paxta har qaysi tomonda uchta ajratgich yordamida qabul kamerasiga
uzatiladi. Qabul kamera tubi ochiq vertikal tirqishli trubadan iborat. Barcha og'ir qo'shilmalar
(kesak, mayda tosh, ko'k-yashil ko'saklar va b.) yerga to'kiladi, paxta esa ventilyator hosil
qilgan havo oqimi ta'sirida pnevmatik transport trubalari bo'ylab bunkerga boradi. Bunker
sig'imi 13,8 m. Vertikal shpindel (3-rasm) uch xil harakatda qatnashadi: mashina bilan
ilgarilanma, baraban 2 bilan uning markaziga nisbatan aylanma va o'z o'qi atrofida aylanma
harakat qiladi
.
Page 8
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF EDUCATION
AND INNOVATION
IF = 5.281
Volume 4, Issue 06, Part 2 June 2025
www.in-academy.uz
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Otaboyev M. F., CLASSIFICATION OF MODERN FACILITIES USED IN THE STORAGE OF
COTTON FIBER AT THE "BEK CLUSTER" ENTERPRISE. SCIENTIFIC SUBSTANTIATION OF THE
EFFECT OF MOISTURE ON FIBER QUALITY DURING THE STORAGE OF COTTON RAW
MATERIALS. UIF = 8.3 | SJIF = 7.921. 3 st
2.
Otaboyev M. F., Isaqulova G. PRE-PLANTING CULTIVATION TECHNIQUES FOR
AGRICULTURAL CROPS. UIF = 9.1 | SJIF = 7.53 IBET | Volume 4, Issue 12, December I. 4 st.
3.
Ungarov A. INNOVATIVE METHODS OF FRUIT AND VEGETABLE PROCESSING
//International Conference On Higher Education Teaching. – 2023. – Т. 1. – №. 2. – С. 107-109.
4.
Otaboyev M. F., Alijonova D. A. THE EFFECT OF MOISTURE ON FIBER QUALITY DURING
THE STORAGE PERIOD OF COTTON RAW MATERIALS. SJIF IMPACT FACTOR (2022: 5.
705)(2023: 7. 471) (2024 - 8.02). 4 st.
5.
Otaboyev M. F., Qobulov I . “BEK CLUSTER” KORXONASIDA PAXTA TOLASINI SAQLASHDA
FOYDALANILAYOTGAN ZAMONAVIY QURULMALAR TASNIFI. PAXTA XOM ASHYOSINI
SAQLASHDA NAMLIKNING TOLASIFATIGA TA’SIRINI ILMIY ASOSLASH. UIF = 8.1 | SJIF =
5.685. 4 st
6.
Ungarov A., Sirojiddinov A. AGRAR SOHANI RIVOJLANTIRISHDA RESURSLARDAN
SAMARALI FOYDALANISH VA INNOVATSION TEXNOLOGIYALAR ISTIQBOLLARI //Eurasian
Journal of Academic Research. – 2023. – Т. 3. – №. 1 Part 3. – С. 16-18.
7.
Otaboyev M., Qabulov I. “Bek cluster” korxonasida paxta tolasini saqlashda
foydalanilayotgan zamonaviy qurulmalar tasnifi. Paxta xom ashyosini saqlashda namlikning
tolasifatiga ta’sirini ilmiy asoslash //Eurasian Journal of Academic Research. – 2022. – Т. 2. –
№. 6. – С. 174-177.
8.
Otaboyev, M., & Maxamadov, M. (2023). DALALARDAGI PAXTANI YIG ‘IB TERIB OLISHGA
TAYYORLASH VA TERIMNI TASHKIL ETISH TARTIB QOIDALARI. Евразийский журнал
Page 9
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF EDUCATION
AND INNOVATION
IF = 5.281
Volume 4, Issue 06, Part 2 June 2025
www.in-academy.uz
технологий и инноваций, 1(6), 16-22...
9.
Otaboyev, Muhammad, and Dilorom Yuldasheva. "PAXTA XOM-ASHYOSINI QABUL QILISH
JARAYONINI TAKOMILLASHTIRISH." Евразийский журнал технологий и инноваций 1.4
(2023): 127-130.
