Page 153
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF MULTIDISCIPLINARY
RESEARCH AND MANAGEMENT STUDIES
Volume 2, Issue 7, July 2025
www.in-academy.uz
YOSHLAR ONGI VA MIGRATSIYA JARAYONI O‘RTASIDAGI
O‘ZARO BOG‘LIQLIK: KONSEPTUAL YONDASHUVLAR
Ruzimova Nigina Muxamedovna
O‘zbekiston xalqaro islomshunoslik akademiyasi
Toshkent. O‘zbekiston
https://doi.org/10.5281/zenodo.16741865
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Received: 21
st
July 2025
Accepted: 25
th
July 2025
Published: 31
st
July 2025
Ushbu maqolada yoshlar ongi hamda migratsiya
jarayonlari o‘rtasidagi murakkab o‘zaro bog‘liqlik
konseptual
jihatdan
tahlil
qilinadi.
O‘zbekiston
yoshlarining migratsion niyatlari va ongida yuzaga
kelgan o‘zgarishlarni o‘rganish uchun 800 nafar 18–30
yoshdagi respondentlar bilan o‘tkazilgan miqdoriy
so‘rovnoma va 20 nafar respondent bilan yarim tuzilgan
intervyular natijalari tahlil qilindi. Natijalar shuni
ko‘rsatdiki, migratsiyaga intilish ko‘pincha iqtisodiy-
sotsiologik omillar bilan bir qatorda yoshlarning shaxsiy
motivatsiyalari, informatsion ta’sirlar va global madaniy
oqimlardan olinayotgan ideal tasavvurlarga tayangan
holda shakllanmoqda. Xususan, yoshlarning 72 % i
ijtimoiy tarmoqlar va media orqali migrantlar tajribasiga
asoslanib ongli migratsiya kontseptsiyasini qabul qilgani,
39 % i esa iqtisodiy omillarni asosiy sabab sifatida
ko‘rsatgan. Muhokamalarda
Bandura,
Berger &
Luckmann, Maslow va Massey kabi nazariy yondashuvlar
kontekstida natijalar konstruktiv va ijtimoiy psixologik
nuqtai nazardan izohlandi. Xulosa sifatida, yoshlar
migratsiyasi nafaqat iqtisodiy, balki psixologik-ijtimoiy va
madaniy kontekstlarda ham talqin qilinishi lozimligi
ta’kidlandi hamda davlat siyosatini yoshlar ongini
shakllantirish, raqamli savodxonlik va identitetni
mustahkamlashga yo‘naltirish tavsiya etildi.
KEYWORDS
yoshlar ongi, migratsiya
motivlari, ijtimoiy tarmoqlar
ta’siri,
konstruktivizm,
psixologik ehtiyojlar
KIRISH.
So‘nggi yillarda global migratsiya jarayonlari insoniyat taraqqiyotining ajralmas
qismiga aylangan bo‘lib, bu holat ayniqsa yoshlarga sezilarli darajada ta’sir ko‘rsatmoqda.
Birlashgan Millatlar Tashkiloti (BMT)ning 2024-yildagi hisobotiga ko‘ra, dunyo bo‘yicha 281
milliondan ortiq odam o‘z yashash joyini tark etgan bo‘lsa, ularning qariyb 40 foizini 15–29
yosh orasidagi yoshlar tashkil etadi. Bu ko‘rsatkich yoshlar migratsiyaning asosiy
subyektlaridan biriga aylanganini ko‘rsatadi. Migratsiya nafaqat ijtimoiy-iqtisodiy omillar
bilan izohlanadi, balki shaxsiy motivatsiya, qadriyatlar tizimi va ongdagi transformatsiyalar
bilan chambarchas bog‘liq. Aynan shu nuqtai nazardan kelib chiqqan holda, yoshlar ongi va
migratsiya jarayoni o‘rtasidagi o‘zaro bog‘liqlikni chuqur tahlil qilish muhim ilmiy-amaliy
ahamiyat kasb etadi.
Yoshlar ongining shakllanishi va rivojlanishi ijtimoiy institutlar – oila, maktab, universitet,
OAV va internet orqali sodir bo‘ladi. Rivojlanayotgan mamlakatlarda, ayniqsa, O‘zbekiston
Page 154
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF MULTIDISCIPLINARY
RESEARCH AND MANAGEMENT STUDIES
Volume 2, Issue 7, July 2025
www.in-academy.uz
singari transformatsion bosqichdagi jamiyatlarda, yoshlarda mehnat migratsiyasiga bo‘lgan
qiziqish ko‘proq iqtisodiy emas, balki o‘zini namoyon qilish, mustaqillikka erishish, yangi
dunyoqarashlar shakllantirish istagi bilan belgilanmoqda. Masalan, 2023-yilda O‘zbekiston
Respublikasi Tashqi mehnat migratsiyasi agentligining rasmiy ma’lumotlariga ko‘ra, xorijga
ishlash uchun chiqqanlarning 60 foizdan ortig‘ini 18–35 yoshli yoshlar tashkil qilgan. Bu
ko‘rsatkich, bir tomondan, iqtisodiy omillar ta’sirini ko‘rsatsa-da, ikkinchi tomondan, yoshlar
ongidagi ijtimoiy, madaniy va shaxsiy transformatsiyalarni ham ifodalaydi.
Yoshlar migratsiyaga qaror qilish jarayonida faqatgina iqtisodiy omillarni emas, balki o‘zining
kelajakdagi o‘rni, o‘zini anglash va rivojlantirish imkoniyatlarini ham hisobga oladi.
Zamonaviy axborot texnologiyalarining keng tarqalganligi, ijtimoiy tarmoqlarda global hayot
tarzi namoyon qilinishi, ko‘plab muvaffaqiyatli migrant yoshlarning hikoyalari – bularning
barchasi yoshlar ongida migratsiyani ijobiy hodisa sifatida shakllantirishga xizmat qilmoqda.
Bu holat esa migratsiyani tahlil qilishda faqat makroiqtisodiy darajadagi sabablar bilan
cheklanmasdan, yoshlar psixologiyasi, motivatsiyasi, identiteti va maqsadlar tizimi bilan
bog‘liq masalalarga ham e’tibor qaratishni taqozo etadi.
O‘zbekiston misolida olib qaralganda, davlat tomonidan yoshlar bilan ishlashga oid qator
strategiyalar ishlab chiqilmoqda. “Yoshlar daftari”, “Yoshlar siyosati to‘g‘risida”gi qonun,
“Yoshlar ishlari agentligi” faoliyati shular jumlasidandir. Biroq, shunga qaramay, ko‘plab
yoshlar xorijga chiqishni o‘zining rivojlanish yo‘li sifatida ko‘rmoqda. Bu esa yoshlar ongidagi
milliy identitet, ijtimoiy adolat hissi, kelajakka bo‘lgan ishonch kabi murakkab psixologik-
ijtimoiy omillarni chuqurroq tahlil qilish zarurligini ko‘rsatadi.
Ushbu maqolada yoshlar ongi va migratsiya jarayonlari o‘rtasidagi o‘zaro bog‘liqlikni
konseptual yondashuvlar orqali o‘rganish, mavjud nazariy modellarga tayanib, O‘zbekiston
sharoitida bu hodisaning o‘ziga xos jihatlarini yoritish maqsad qilingan. Mazkur tadqiqot
nafaqat ilmiy-nazariy jihatdan dolzarb, balki amaliyotda yoshlar siyosatini ishlab chiqishda
muhim yo‘nalishlar shakllantirishga xizmat qilishi mumkin.
METODOLOGIYA.
Ushbu tadqiqotda yoshlar ongida shakllanayotgan ijtimoiy psixologik
holatlar va ularning migratsiyaga nisbatan qarorlarida qanday rol o‘ynayotganini aniqlash
maqsadida aralash tadqiqot metodologiyasi (mixed-method approach) asos qilib olindi.
Bunday yondashuv yordamida ikki asosiy yo‘nalish – miqdoriy (quantitative) va sifatli
(qualitative) usullar birgalikda qo‘llanilib, har bir metodik yondashuv bir-birini to‘ldiruvchi va
mustahkamlovchi vazifani bajardi. Bunday metod tanlovi yoshlar ongining ko‘p qirrali,
dinamik va murakkab tabiatini chuqurroq o‘rganish imkonini berdi.
Tadqiqotning miqdoriy bosqichi O‘zbekistonning demografik, iqtisodiy va sotsiokulturn
jihatdan farqlanuvchi 4 ta hududida –
Toshkent shahri
(poytaxt, urbanizatsiya markazi),
Andijon viloyati
(chet elga migratsiya darajasi yuqori viloyat),
Qashqadaryo viloyati
(an’anaviy mehnat migratsiyasi manbai) hamda
Samarqand viloyati
(madaniy markaz)da
amalga oshirildi. Ushbu hududlar tanlanishida migratsion faoliyat darajasi, iqtisodiy
rivojlanish, ta’limga kirish imkoniyati va yoshlar siyosatining ta’siri kabi omillar hisobga
olindi.
So‘rovnoma (survey) orqali 18 yoshdan 30 yoshgacha bo‘lgan 800 nafar respondent qamrab
olindi. Respondentlarning 54% erkaklar, 46% ayollar bo‘lib, ular orasida talabalar, ishchilar,
ish topish harakatida bo‘lganlar va xorijdan qaytgan yoshlar ham mavjud edi. So‘rovnoma
Google Forms platformasida yaratilgan bo‘lib, u
20 ta asosiy savol
va
6 ta qo‘shimcha
demografik savollar
ni o‘z ichiga oldi. Savollar Likert shkalasi (masalan, “Mutlaqo rozi —
Rozi — Betaraf — Qarshi — Mutlaqo qarshi”) asosida tuzildi. Savollarda quyidagi
yo‘nalishlarga e’tibor qaratildi: migratsiyaga bo‘lgan shaxsiy munosabat, migratsiyaning
sabablariga beriladigan baho, jamiyatdagi ijtimoiy tenglik hissi, ijtimoiy tarmoqlarning ta’siri,
milliy identitet va kelajakdagi hayotiy rejalarning ustuvorligi.
Page 155
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF MULTIDISCIPLINARY
RESEARCH AND MANAGEMENT STUDIES
Volume 2, Issue 7, July 2025
www.in-academy.uz
Sifatli tadqiqot bosqichi esa yarim tuzilgan intervyular asosida olib borildi. Ushbu intervyular
20 nafar yosh bilan (har bir respondent bilan 30–45 daqiqalik) amalga oshirildi. Intervyu
ishtirokchilari avval chet elda bo‘lganlar, hozirda migratsiya jarayonida bo‘lganlar yoki hali
migratsiyaga tayyorgarlik ko‘rayotganlardan iborat edi. Ular orasidan har bir hududdan 5
nafardan ishtirokchi tanlandi. Savollar ochiq va ochiq-yopiq shaklda bo‘lib, respondentlarning
shaxsiy tajribasi, hissiyoti, jamiyatga bo‘lgan munosabati, oilaviy qadriyatlari va kelajakka oid
tasavvurlari o‘rganildi. Intervyular transkripsiya qilinib, tematik kodlash orqali asosiy
g‘oyalar, motivatsiyalar va ongiy me’yorlar aniqlandi.
Tadqiqot davomida to‘plangan miqdoriy ma’lumotlar SPSS (Statistical Package for the Social
Sciences) dasturi orqali tahlil qilindi. Ushbu dastur yordamida deskriptiv statistika (o‘rtacha
qiymat, median, mod, dispersiya), korrelyatsion tahlil (Pearson va Spearman koeffitsientlari),
regressiya tahlili va guruhlararo farqlarni aniqlovchi t-testlar bajarildi. Ayniqsa yoshlarning
migratsiyaga bo‘lgan munosabati bilan ularning ijtimoiy sharoitdan qoniqish darajasi, ta’lim
darajasi, internetdan foydalanish chastotasi o‘rtasidagi bog‘liqliklar aniqlandi.
Sifatli ma’lumotlar esa NVivo dasturiy ta’minoti yordamida tahlil qilindi. Har bir intervyu
asosiy mavzular bo‘yicha kodlanib, 7 ta asosiy tema ajratildi: 1) iqtisodiy motivatsiya, 2)
shaxsiy rivojlanish istagi, 3) ijtimoiy tengsizlik hissi, 4) axborot ta’siri, 5) ijtimoiy bosim, 6)
oilaviy qadriyatlar va 7) psixologik tayyorgarlik. Bu temalar asosida yoshlarning ongiy
jarayonlari va migratsiyaga bo‘lgan ichki-psixologik tayyorgarlik darajasi haqida chuqur
tasavvur hosil qilindi.
Tadqiqotning nazariy asoslari sifatida ijtimoiy ong shakllanishiga oid klassik va zamonaviy
nazariyalar tahlil qilindi. Jumladan, Piter Berger va Tomas Lukmanning "ijtimoiy
konstruktivizm" yondashuvi asosida yoshlarning qarorlari qanday qilib ijtimoiy tajriba va
kontekstda shakllanishi izohlandi. Shuningdek,
A.
Maslowning ehtiyojlar iyerarxiyasi modeli
orqali migratsion qarorlar qaysi ehtiyojlar darajasida yuzaga kelayotganiga tahlil berildi.
Albert Banduraning “O‘z-o‘zini anglash nazariyasi” (Self-efficacy theory) esa yoshlarning ichki
ishonchi va tashqi imkoniyatlarga bo‘lgan bahosini aniqlashda foydali bo‘ldi.
Tadqiqot davomida etik tamoyillarga qat’iy rioya qilindi. Barcha respondentlarga tadqiqot
maqsadi tushuntirildi, ularning roziligi olindi va ishtirok to‘liq ixtiyoriy bo‘ldi. Intervyu va
anketalarda shaxsiy ma’lumotlar to‘plamadi, ismlar shifrlangan holda saqlandi. Natijalar faqat
ilmiy tahlil va statistik umumlashtirish uchun ishlatildi.
Umuman olganda, ushbu metodologik yondashuv yoshlarning migratsiya jarayonidagi
faoliyatini nafaqat statistik darajada, balki psixologik, sotsiokultural, va ongiy holatlari bilan
birga chuqur o‘rganishga yo‘l ochdi. Bu esa maqola davomida taqdim qilinadigan natijalarni
chuqurroq tushuntirish va tahlil qilishga asos yaratdi (1-jadval).
1-jadval. Tadqiqotda qo‘llanilgan metodlar, ularning tavsifi va vositalari
№
Tadqiqot
metodi
Tavsifi
Maqsadi
Qo‘llanilgan
vosita/dastur
1
Miqdoriy tahlil
(survey)
800 nafar yoshlar orasida
onlayn va yuzma-yuz
so‘rovnoma o‘tkazildi
Migratsiyaga
munosabat,
qadriyatlar,
ijtimoiy holatlarni
o‘rganish
Google Forms,
SPSS
2
Sifatli
intervyular
20 nafar yosh bilan
chuqurlashtirilgan yarim
tuzilgan suhbatlar olib
borildi
Ichki motivatsiya,
identitet, hissiyot
va tajribalarni
tahlil qilish
Audio yozuv,
NVivo
3
Tematik kodlash
Intervyular asosida 7 ta
asosiy tema ajratildi
Sifatli
ma’lumotlarni
NVivo
Page 156
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF MULTIDISCIPLINARY
RESEARCH AND MANAGEMENT STUDIES
Volume 2, Issue 7, July 2025
www.in-academy.uz
strukturaviy tahlil
qilish
4
Korrelyatsion
tahlil
Migratsiyaga qarash va
demografik/sotsiologik
omillar o‘rtasidagi bog‘liqlik
aniqlandi
O‘zgaruvchilar
o‘rtasidagi statistik
munosabatni
aniqlash
SPSS (Pearson,
Spearman
testlari)
5
Nazariy asos
(konstruktivizm)
Berger va Lukmanning
ijtimoiy konstruktivizm
nazariyasi asosida
yondashuv
Ijtimoiy ong
qanday
shakllanishini
izohlash
Ilmiy
adabiyotlar
tahlili
6
Ehtiyojlar
modeli
Maslow ierarxiyasi asosida
yoshlar ehtiyojlari tahlil
qilindi
Migratsiya
sabablarini
psixologik asosda
izohlash
Maslow modeli
NATIJALAR.
Tadqiqot davomida to‘plangan ma’lumotlar yoshlar ongining migratsiyaga
bo‘lgan munosabatini chuqur yoritib berdi. Anketada qatnashgan 800 nafar respondentning
62 foizi migratsiyani “o‘z kelajagini qurishdagi muhim imkoniyat” sifatida baholagan bo‘lsa,
atigi 17 foizi buni salbiy hodisa deb hisoblagan. Qolgan 21 foizi esa betaraf fikr bildirgan. Bu
esa yoshlarning ongida migratsiya ijobiy ijtimoiy-hayotiy strategiya sifatida shakllanganini
ko‘rsatadi.
Miqdoriy tahlil natijalariga ko‘ra, 18–24 yoshdagi ishtirokchilarning 68 foizi xorijga chiqish
niyatida ekanligini bildirgan bo‘lsa, 25–30 yoshdagilar orasida bu ko‘rsatkich 51 foizni tashkil
etdi. Bu yosh o‘tishi bilan migratsiya istagi pasayishini, hayotiy barqarorlik va oilaviy
majburiyatlarning kuchayishini anglatadi. Shuningdek, ayollar orasida migratsiya istagi
erkaklarnikiga nisbatan 12 foizga pastroq ekani aniqlangan – bu ijtimoiy cheklovlar, xavfsizlik
muammolari va madaniy me’yorlar bilan bog‘liq bo‘lishi mumkin.
Yoshlarning migratsiyaga bo‘lgan munosabati ularning ijtimoiy-iqtisodiy holatlari bilan ham
sezilarli darajada bog‘liq ekani korrelyatsion tahlilda tasdiqlandi. Pearson korrelyatsiya
koeffitsienti asosida aniqlanishicha, iqtisodiy ahvolidan norozi bo‘lgan yoshlar (daromadi
O‘zbekiston bo‘yicha o‘rtacha yashash minimumidan past bo‘lganlar) orasida migratsiyaga
tayyorlik indeksi 0,73 (yuqori ijobiy bog‘liqlik) ni tashkil etgan. Bu shuni ko‘rsatadiki,
iqtisodiy muammolar – migratsiyaning asosiy tashqi omillaridan biri bo‘lib qolmoqda.
Sifatli intervyular tahlilida esa migratsiyaga qaror berishda iqtisodiy sabablar bilan bir
qatorda psixologik va ongiy omillar ham yetakchi rol o‘ynayotgani ayon bo‘ldi. Intervyu
ishtirokchilarining aksariyati (85%) o‘zini “jamiyatda to‘liq namoyon eta olmayotgan”,
“imkoniyatlar cheklangan”, “ijodiy va intellektual salohiyatidan foydalana olmayotgan” shaxs
sifatida tasvirlagan. Ular migratsiyani nafaqat moliyaviy daromad, balki o‘zini rivojlantirish,
mustaqillik, o‘zligini anglash vositasi sifatida ko‘rmoqda. Bu holat yoshlar ongida “tashqi
imkoniyatlar orqali ichki erkinlikka erishish” g‘oyasi shakllanganini ko‘rsatadi.
Tahlil qilingan intervyular asosida 7 ta asosiy ijobiy mavzu ajratildi:
1.
Moliyaviy erkinlik va oilaviy yordam berish istagi
2.
O‘z qobiliyatlarini rivojlantirish imkoniyati
3.
Jamiyatdagi adolatsizlik hissi
4.
Qonunbuzarlik va korrupsiyadan charchaganlik
5.
Global fikrlash va ochiq jamiyat orzusi
6.
Mustaqil hayot boshlash istagi
7.
Muvaffaqiyatli migrantlar misolida ilhomlanish
Yana bir muhim natija shuki, migratsiyaga tayyor yoshlarning 72 foizi o‘z qaroriga ijtimoiy
tarmoqlar, internetdagi bloglar va chet eldagi tanishlarining ta’siri borligini bildirgan. Bu
Page 157
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF MULTIDISCIPLINARY
RESEARCH AND MANAGEMENT STUDIES
Volume 2, Issue 7, July 2025
www.in-academy.uz
raqam yoshlar ongining shakllanishida raqamli axborot muhitining o‘rni qanchalik
kuchayganini ko‘rsatadi.
Tadqiqot davomida shuningdek, xorijga chiqishni rejalashtirayotgan yoshlarning 48 foizi
o‘zini “milliy identiteti saqlanib qoladigan global fuqaro” deb hisoblagani ham diqqatga
sazovor natijadir. Bu yoshlarning o‘z ona yurtiga nisbatan butunlay befarq emasligini, lekin
o‘z taraqqiyotini global makonda ko‘rayotganini anglatadi.
Umuman olganda, natijalar shuni ko‘rsatadiki, yoshlar migratsiyaga faqatgina iqtisodiy
yechim sifatida emas, balki ijodiy, intellektual va shaxsiy rivojlanishning muqobil yo‘li sifatida
qaramoqda. Ularning qarorlari ijtimoiy muhit, madaniy qadriyatlar, raqamli axborot ta’siri,
o‘zini anglash darajasi va ijtimoiy adolat hissi bilan bevosita bog‘liqdir (1-diagramma).
1-diagramma. Yoshlat migratsiyasining o‘sishi
So‘nggi yillarda O‘zbekiston yoshlarining migratsion faolligi sezilarli darajada ortib bormoqda.
Xalqaro Migratsiya Tashkiloti (IOM) ma’lumotlariga ko‘ra, 2023-yilda Markaziy Osiyo
mamlakatlaridan chet elga ishlash maqsadida chiqayotgan yoshlar orasida O‘zbekiston
fuqarolari eng yuqori ulushni tashkil etgan — umumiy migratsiya oqimining 35 foizidan
ortig‘i aynan 18–30 yosh oralig‘idagi yoshlarga to‘g‘ri kelgan. Davlat statistika qo‘mitasi
bergan raqamlarga ko‘ra esa, ayni shu yosh guruhida bo‘lganlarning 41 foizi xorijga
chiqishning asosiy sababi sifatida iqtisodiy muammolar va ish topishdagi qiyinchiliklarni
ko‘rsatgan. Shu bilan birga, Yoshlar ishlari agentligining 2024-yilgi so‘rovnomasida ishtirok
etgan yoshlarning 62 foizi chet elda o‘qish yoki ishlash niyatida ekanligini bildirgan. Ushbu
raqamlar nafaqat iqtisodiy, balki ijtimoiy omillarning ham yoshlar ongiga qanday ta’sir
ko‘rsatayotganini ko‘rsatadi va migratsiya masalasi ularning hayotiy strategiyalarida tobora
muhim o‘rin egallayotganini anglatadi.
MUHOKAMA.
Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatdiki, yoshlar ongining shakllanishi va
migratsion qarorlar qabul qilinishi o‘rtasida bevosita va bilvosita bog‘liqlik mavjud. Olingan
ma'lumotlar asosida aniqlanishicha, yoshlar asosan iqtisodiy, ta’limiy va ijtimoiy motivlarga
Page 158
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF MULTIDISCIPLINARY
RESEARCH AND MANAGEMENT STUDIES
Volume 2, Issue 7, July 2025
www.in-academy.uz
asoslangan holda migratsiyani tanlamoqda. Ammo bu qarorlar, birinchi navbatda, ularning
dunyoqarashi, ijtimoiy ong darajasi, madaniy qadriyatlari va ijtimoiy axborot vositalaridan
olgan bilimlariga chambarchas bog‘liq. Tadqiqotda qatnashgan respondentlarning 63% dan
ortig‘i xorijga chiqish istagini bildirgan bo‘lsa-da, bu istaklarning ortida har doim ham real
imkoniyatlar emas, balki idealistik tasavvurlar, ommaviy axborot vositalarida ko‘rilgan
muvaffaqiyat hikoyalari va tengdoshlari ta’siri yotadi.
Yoshlar ongini shakllantiruvchi omillar tahlil qilinarkan, oilaviy tarbiya, maktabdagi ijtimoiy
psixologik muhit, ommaviy madaniyat va raqamli axborot makoni alohida e’tiborga loyiq
bo‘ldi. Ayniqsa, TikTok, YouTube va Instagram kabi platformalar yoshlar ongida
“muvaffaqiyat” tushunchasini o‘zgartirib, uni ko‘pincha xorijda yashash, brend kiyimlar,
qimmat avtomobillar bilan bog‘laydi. Bu esa migratsiyaga nisbatan idealistik, ba'zida esa real
bo‘lmagan qarashlarning shakllanishiga sabab bo‘lmoqda.
Tadqiqotimizda aniqlangan yana bir muhim jihat – bu yoshlarning migratsiyaga tayyorlik
darajasi bilan ularning qarorlaridagi mustahkamlik darajasi orasidagi tafovutdir. Ko‘pchilik
yoshlar chet elga chiqishni xohlaydi, biroq til bilimi, huquqiy hujjatlar, malaka va madaniy
integratsiya darajasiga ega emas. Bu esa, amalda, "potensial migratsion kayfiyat" bilan "real
migratsiya" o‘rtasida nomutanosiblik borligini ko‘rsatadi. Bunday holat ko‘pincha norozilik,
ruhiy tushkunlik va ijtimoiy beqarorlikka olib keladi.
Yuqoridagi tahlillar asosida shuni aytish mumkinki, migratsiya yoshlar uchun faqat iqtisodiy
yechim emas, balki o‘zini anglash, o‘z imkoniyatlarini ro‘yobga chiqarish, ijtimoiy maqom
topish vositasi sifatida ham ko‘rilmoqda. Ayniqsa, yuqori malakali yoshlar, ya’ni “miya oqimi”
deb ataluvchi toifadagi mutaxassislar orasida bu tendensiya kuchli. Bu holatning ikki yoqlama
ta’siri bor: bir tomondan, chet ellarda o‘z salohiyatini to‘liq namoyon qilayotgan yoshlar bor
bo‘lsa, ikkinchi tomondan, mamlakat ichida intellektual bo‘shliq va malakali kadrlarga ehtiyoj
kuchaymoqda.
Muhokama davomida diqqatga sazovor jihat – bu ayollar migratsiyasining o‘ziga xosligi.
So‘nggi yillarda ayollar orasida ham xorijga chiqish istagi ortib bormoqda, bu esa yangi
ijtimoiy muammolarni – gender tenglik, farzand tarbiyasi, ijtimoiy moslashuv muammolarini
keltirib chiqarmoqda. Tadqiqotimizda qatnashgan ayol respondentlarning 47% i xorijda
o‘qish yoki ishlashni xohlashlarini bildirdilar, ammo ular orasida ijtimoiy ruxsat, an’anaviy
gender rollari va xavfsizlikka oid xavotirlar yuqoriligicha qolmoqda. Bu esa, yosh ayollar
migratsiyasini ijtimoiy-psixologik va madaniy kontekstda alohida tahlil qilish zaruriyatini
ko‘rsatadi.
Tadqiqot natijalari mavjud ilmiy adabiyotlar bilan hamohang bo‘lib, dunyo miqyosida olib
borilgan ko‘plab tadqiqotlar – masalan, IOM (Xalqaro migratsiya tashkiloti), UNESCO va UNDP
hisobotlarida ham migratsiyaning aynan yoshlar ongiga ta’siri alohida qayd etilgan. Ayniqsa,
“umid migratsiyasi” (aspirational migration) konsepsiyasi yoshlar orasida keng tarqalgan
bo‘lib, bu holat ularning migratsiyani real ehtiyoj emas, balki umidlar bilan bog‘liq “kelajak
timsoli” sifatida qabul qilishiga olib kelmoqda.
Yakuniy xulosa sifatida, migratsiya va yoshlar ongi o‘rtasidagi bog‘liqlikni chuqurroq anglash
uchun multidisiplinar yondashuv talab etiladi: sotsiologiya, psixologiya, madaniyatshunoslik,
siyosatshunoslik va iqtisodiy yondashuvlarni uyg‘unlashtirish orqali yanada mukammal
natijalarga erishish mumkin bo‘ladi. Shu asosda, davlat siyosatida faqat migratsion oqimlarni
nazorat qilish emas, balki yoshlar ongini to‘g‘ri shakllantirish, ularning haqiqiy
imkoniyatlarini aniqlash va yo‘lga qo‘yish orqali muammoning ildiziga yechim topish mumkin
bo‘ladi (2-jadval).
2-jadval. Yoshlar ongiga ta’sir qiluvchi migratsiya omillari bo‘yicha respondentlar fikri
(N = 800)
№
Migratsiya omili
Respondentlar
Ulushi
Page 159
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF MULTIDISCIPLINARY
RESEARCH AND MANAGEMENT STUDIES
Volume 2, Issue 7, July 2025
www.in-academy.uz
soni
(%)
1
Iqtisodiy omillar (ishsizlik, daromad pastligi)
312
39.0%
2
Ta'lim va malaka oshirish imkoniyatlari
176
22.0%
3
Ijtimoiy muhit va sharoitlar (turmush darajasi,
xavfsizlik)
104
13.0%
4
OAV va ijtimoiy tarmoqlarning ta’siri
88
11.0%
5
Oila va do‘stlar tavsiyasi
64
8.0%
6
Madaniy va shaxsiy rivojlanish sabablari
40
5.0%
Jami
800
100%
XULOSA.
Yoshlar ongi va migratsiya jarayoni o‘rtasidagi o‘zaro bog‘liqlikni chuqur o‘rganish
shuni ko‘rsatadiki, bu ikki ijtimoiy hodisa bir-birini to‘ldirib, ayrim hollarda esa bir-birining
oqibatiga aylanadi. Migratsiya nafaqat iqtisodiy va demografik ko‘rsatkichlarga, balki ayni
damda yoshlarning ijtimoiy tafakkuri, milliy g‘ururi va ma'naviy qadriyatlariga ham bevosita
ta’sir ko‘rsatmoqda. Ayniqsa, global axborot oqimlari, internet va ommaviy madaniyat
vositalari orqali tashqi olamning ta'siri kuchaygan bir davrda, yoshlar orasida o‘z mamlakati
haqidagi tasavvurlar va kelajak haqida qaror qabul qilish jarayoni ham migratsion kayfiyat
bilan chambarchas bog‘langan.
O‘tkazilgan so‘rovnoma natijalariga asoslanib aytish mumkinki, 800 nafar respondent orasida
migratsiyani rejalashtirayotgan yoshlar soni yuqoriligicha qolmoqda. Ularning asosiy sabab
sifatida ko‘rsatgan omillari — ish o‘rinlarining cheklanganligi, xorijdagi bilim olish
imkoniyatlari, iqtisodiy barqarorlik va o‘z salohiyatini to‘liq ro‘yobga chiqarish ehtiyoji bo‘lib
xizmat qilmoqda. Shu bilan birga, bu yoshlar o‘z vatani bilan ruhiy bog‘liqlikda bo‘lishsa-da,
ulardagi “tashqi dunyo orzusi” kuchli bo‘lib, bu holat ongni o‘zgartiradi, qadriyatlarni silkitadi,
mafkurani yangilaydi yoki ayrim hollarda yo‘qotadi.
Xulosa sifatida shuni alohida ta'kidlash lozimki, bugungi zamonaviy yoshlar global migratsion
maydonning faol subyektlariga aylangan. Bu esa davlat siyosati, ta'lim tizimi, ma'naviyat
targ‘iboti va ish bilan ta’minlash mexanizmlarining qayta ko‘rib chiqilishini talab etadi.
Yoshlar ongi va qarorlariga ta’sir etuvchi tashqi omillarni cheklash emas, balki ularni to‘g‘ri
yo‘naltirish, zamonaviy dunyoqarash bilan milliy g‘oyalarni uyg‘unlashtirish orqali ichki
salohiyatni mustahkamlash lozim.
Shuningdek, o‘rganilgan tajribalar asosida shuni ham aytish mumkin: migratsiya faqat
yo‘qotish emas, balki imkoniyat sifatida ham qaralishi mumkin. Agar yoshlar xorijda bilim olib,
malaka orttirib, o‘z yurtiga qaytib xizmat qilishsa, bu – nafaqat demografik va iqtisodiy foyda,
balki ma’naviy yutuq ham bo‘ladi. Asosiysi, yoshlar ongida “mamlakatim – mening kelajagim”
degan mafkurani shakllantirish zarur. Bunda ota-ona, o‘qituvchi, jamiyat, ta'lim va davlat bir
yoqadan bosh chiqarib harakat qilishi kerak.
Shunday qilib, migratsiya va yoshlar ongi orasidagi bog‘liqlikni puxta o‘rganish, bu jarayonni
boshqarish strategiyalarini ishlab chiqish, turli tahlil va monitoring mexanizmlarini joriy etish
hozirgi davrning eng dolzarb vazifalaridan biri hisoblanadi. Zero, kelajak bugungi yoshlarga
bog‘liq, ularning qalbida esa nafaqat orzu, balki ishonch, maqsad va Vatanga bo‘lgan
muhabbat bo‘lishi kerak.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1.
S. N. Abdurazzokovych va Z. I. Salimova, “Demographic and Migration Processes in
Central Asia and Their Impact on Uzbek Ethnogenesis,”
Obrazovanie Nauka i Innovatsionnye
Idei v Mire
, vol. 55, no. 5, pp. 20–26, Okt. 2024.
2.
I. Rasulov, “Analysis of Recent Trends on Uzbek Migrants,”
International Journal of
Contemporary Sciences (IJCS)
, vol. 1, no. 7, pp. 305–312, May 2024.
Page 160
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF MULTIDISCIPLINARY
RESEARCH AND MANAGEMENT STUDIES
Volume 2, Issue 7, July 2025
www.in-academy.uz
3.
L. R. Shayusupova va A. A. Khasanov, “Exploring Labor Migration Patterns: A Study on
Uzbek Migrant Workers Abroad,”
Excellencia: International Multi- disciplinary Journal of
Education
, vol. 2, no. 5, pp. 786–789, 2024.
4.
I. S. Tulyaganova, “Interest of Uzbek youth in education: trends and prospects for
admission to world universities,”
Journal of Social Policy, Population Preservation and
Reproductivity
, vol. 2, no. 2, 2023.
5.
R. Rakhimov va F. Yokubov, “Uzbekistan External Migration: Key Trends and
Directions,”
Eurasian Research Journal
, vol. 4, no. 1, pp. 27–47, 2022.
6.
R. Urinboyev va S. Eraliev, “Parallel Worlds of Uzbek Migrants in Russia and Turkey,” in
The Political Economy of Non- Western Migration Regimes
, Cham: Palgrave Macmillan, 2022,
ch. 3.
7.
UNICEF Uzbekistan,
Youth of Uzbekistan: Challenges and Prospects
, UNICEF, 2020.
8.
UNICEF Uzbekistan,
Study Report on Effects of Migration on Children of Uzbekistan
, May
2020.
9.
S. Nurdinova, “Covid- 19 pandemic and Uzbekistani migrants in Turkey,”
International
Review of Migration and Refugee Studies
, vol. 2, no. 1, pp. 19–25, Okt. 2021.
10.
E. S. Lee,
A Theory of Migration
, in
Demography
, Seattle, USA: University of Washington
Press, 1966 (push- pull nazariyasi).
11.
J. R. Harris va M. P. Todaro, “Migration, Unemployment and Development: A
Two- Sector Analysis,”
American Economic Review
, vol. 60, no. 1, pp. 126–142, 1970
(Harris- Todaro modeli).
12.
B. Fotouhi va M. G. Rabbat, “Migration in a Small World: A Network Approach to
Modeling Immigration Processes,” arXiv preprint, 2012.
13.
A. Bernard va M. Bell, “Internal migration and education: A cross- national
comparison,” arXiv preprint, 2018.
14.
H. Bauder,
Labor Movement: How Migration Regulates Labor Markets
, Oxford Univ.
Press, 2006.
15.
Andreas Wimmer va Nina Glick Schiller, “Methodological Nationalism and Beyond:
Nation-State Building, Migration and the Social Sciences,”
Global Networks
, 2003.
