CURRENT APPROACHES AND NEW RESEARCH IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
184
“TIJORAT BANKLARDA ASOSIY VOSITALAR HISOBI VA TAHLILINI
TAKOMILLASHTIRISH” MUSTAQIL TADQIQOTCHI
Xasanova Robiya Pathullayevna
robiyahasanova0603@gmail.com
https://doi.org/10.5281/zenodo.16521004
Anotatsiya:
Ushbu tezisda tijorat banklarida asosiy vositalar hisobi
yuritilishi va ularni moliyaviy tahlil qilish amaliyotining hozirgi holati tahlil
qilinadi. Asosiy vositalar bank infratuzilmasining ajralmas qismi bo‘lib, ularning
to‘g‘ri va zamonaviy hisobga olinishi bankning aktivlarini real baholash va
samarali boshqarish uchun muhim ahamiyat kasb etadi. Tadqiqot davomida
mavjud muammolar aniqlanib, xalqaro moliyaviy hisobot standartlari asosida
hisob yuritishni takomillashtirish, amortizatsiya siyosatini optimallashtirish va
asosiy vositalar tahlilini raqamli platformalar asosida avtomatlashtirish bo‘yicha
takliflar ishlab chiqildi. Mazkur yondashuvlar banklarning moliyaviy holatini
aniqlashda hamda boshqaruv qarorlarini qabul qilishda muhim axborot manbai
sifatida xizmat qiladi.
Kalit so‘zlar:
Tijorat banklari, asosiy vositalar, buxgalteriya hisobi,
moliyaviy tahlil, amortizatsiya, aktivlar boshqaruvi, xalqaro moliyaviy hisobot
standartlari (IFRS), raqamli audit, bank infratuzilmasi, aktivlarning
samaradorligi.
Abstract:
This thesis analyzes the current state of practice in accounting for
fixed assets and their financial analysis in commercial banks. Fixed assets are an
integral part of the banking infrastructure, and their correct and modern
accounting is of great importance for the realistic assessment and effective
management of the bank's assets. During the study, existing problems were
identified, and proposals were developed to improve accounting based on
international financial reporting standards, optimize depreciation policy, and
automate the analysis of fixed assets based on digital platforms. These
approaches serve as an important source of information in determining the
financial condition of banks and making management decisions.
Keywords:
Commercial banks, fixed assets, accounting, financial analysis,
depreciation, asset management, international financial reporting standards
(IFRS), digital audit, bank infrastructure, asset efficiency.
Tahlil va natijalar
Tijorat banklari iqtisodiyotda markaziy o‘rinni egallagan moliyaviy
institutlar bo‘lib, ularning aktiv tarkibi va moddiy texnika bazasini tashkil
etuvchi asosiy vositalar samaradorligi bank faoliyatining uzluksizligi, xavfsizligi
va ishonchliligini ta’minlashda muhim ahamiyat kasb etadi. Shuning uchun ham
CURRENT APPROACHES AND NEW RESEARCH IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
185
asosiy vositalarning buxgalteriya hisobini yuritish va moliyaviy tahlil qilish
tizimi zamon talablariga mos bo‘lishi zarur.
Amaliy tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, ko‘pgina tijorat banklarida asosiy
vositalar hisobini yuritishda bir necha muammolar mavjud. Xususan,
aktivlarning boshlang‘ich qiymati va ularning keyingi amortizatsiya jarayoni
to‘liq avtomatlashtirilmagan, ba’zida esa aktivlar ro‘yxatiga o‘z vaqtida
o‘zgartirishlar kiritilmaydi. Bu esa moliyaviy hisobotlarda noto‘g‘ri
ma’lumotlarning aks etishiga olib keladi. Shuningdek, ayrim banklarda asosiy
vositalar qiymati eskirgan, lekin ular hali ham balansda mavjud bo‘lib, bu bank
moliyaviy ko‘rsatkichlarining real holatini noto‘g‘ri aks ettiradi.
Tahlillar asosida aniqlanishicha, asosiy vositalarning real samaradorligini
aniqlash uchun faqat ularning balans qiymatiga asoslanish yetarli emas. Ularni
foydalanish intensivligi, xizmat muddati, texnik xizmat ko‘rsatish xarajatlari va
funksional foydaliligi kabi mezonlar ham inobatga olinishi kerak. Afsuski,
ko‘pgina banklarda ushbu ko‘rsatkichlar tizimli ravishda hisobga olinmaydi.
Shuningdek, banklar tomonidan xalqaro moliyaviy hisobot standartlari
(IFRS) asosida asosiy vositalar hisobini yuritish darajasi ham turlicha. Ba’zida
banklar lokal buxgalteriya standartlariga ko‘proq tayanib, aktivlarning
eskirishini va bozor bahosiga yaqin real qiymatini to‘g‘ri aks ettira olmaydi.
Natijada bankning moliyaviy ahvoli va investitsion jozibadorligi to‘g‘risidagi
tahlil noto‘g‘ri xulosalarga olib kelishi mumkin.
Statistik ma’lumotlarga ko‘ra, O‘zbekistondagi yirik tijorat banklarining
o‘rtacha asosiy vositalar ulushi umumiy aktivlarning 5–12% ni tashkil etadi. Bu
ko‘rsatkich raqamli texnologiyalar, ofis binolari, bank infratuzilmasi va xizmat
ko‘rsatish uskunalari bo‘yicha turlicha bo‘ladi. Misol uchun, 2024-yilda
O‘zmilliybankning asosiy vositalar balans qiymati 1,2 trillion so‘mni tashkil
etgan bo‘lib, bu umumiy aktivlarning 6,8% ga tengdir. Ushbu raqam bankning
moddiy bazasining anchayin rivojlanganligini ko‘rsatadi, biroq ularning tahlili va
samaradorlik darajasi chuqur ko‘rib chiqilmayapti.
Yana bir muhim jihat — amortizatsiya siyosati. Banklar tomonidan
qo‘llanilayotgan amortizatsiya stavkalari ko‘pincha bir xillikka asoslangan bo‘lib,
aktivlarning haqiqiy foydalanish muddati inobatga olinmaydi. Bu esa moliyaviy
hisobotlarda eskirish va aktivlar qiymati bo‘yicha aniq raqamlarning aks
etmasligiga sabab bo‘ladi. Rivojlangan davlatlar tajribasida aktivlar eskirishi
nafaqat yillik stavkalar, balki texnologik yangilanishlar, foydalanuvchanlik
darajasi, bozor talablari asosida ham qayta baholanadi. Bunday yondashuv
aktivlar samaradorligini to‘g‘ri baholashda muhim vositadir.
CURRENT APPROACHES AND NEW RESEARCH IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
186
O‘rganilgan banklarda tahlil qilish mexanizmlari ham turlicha. Ko‘pchilik
holatlarda banklar faqat yillik amortizatsiya miqdori va asosiy vositalarning
umumiy qiymatini ko‘rib chiqadi, holbuki, ilg‘or banklarda aktivlarning qayta
baholanishi, ularning funksional foydaliligi, xarajatlar bilan bog‘liqligi (cost-
benefit ratio) va texnik xizmat ko‘rsatish samaradorligi kabi ko‘rsatkichlar
asosida tahlil amalga oshiriladi.
Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, asosiy vositalarni hisobga olishda
quyidagi takomillashtirish choralari talab etiladi:
Aktivlarni xalqaro standartlarga muvofiq baholash va hisob yuritish
mexanizmlarini joriy etish;
Raqamli
texnologiyalar
orqali
aktivlar
monitoringini
avtomatlashtirish;
Bank xodimlari uchun asosiy vositalar hisobi va tahliliga doir malaka
oshirish dasturlarini ishlab chiqish;
Asosiy vositalarning foydalanish samaradorligini baholashda
ko‘rsatkichlar tizimini joriy etish (masalan: aktivdan tushgan daromad,
xizmat ko‘rsatish rentabelligi va h.k.).
Umuman olganda, asosiy vositalar hisobi va tahlilini takomillashtirish
banklar uchun nafaqat moliyaviy aniqlikni, balki investitsion jozibadorlikni,
tashqi auditorlar va investorlar bilan ishlash ishonchliligini ta’minlaydi.
Xulosa
Tadqiqot jarayonida tijorat banklarida asosiy vositalar hisobini yuritish va
ularni moliyaviy tahlil qilish amaliyotida bir qator muammo va kamchiliklar
mavjudligi aniqlandi. Asosiy vositalar bank infratuzilmasining tayanch omili
bo‘lib, ularning to‘g‘ri hisobga olinishi, real qiymat asosida baholanishi va
samarali boshqarilishi moliyaviy barqarorlikka bevosita ta’sir ko‘rsatadi.
Afsuski, amaldagi hisob tizimi ko‘plab banklarda xalqaro moliyaviy hisobot
standartlariga to‘liq mos kelmaydi, amortizatsiya siyosatida esa bir xillik
ustunlik qiladi. Bundan tashqari, asosiy vositalarning samaradorligini tahlil
qilishda qo‘llanilayotgan yondashuvlar cheklangan va zamonaviy iqtisodiy
talablarni to‘liq qamrab olmaydi.
Ko‘plab holatlarda eskirgan yoki foydalanilmayotgan aktivlar hanuzgacha
balansda mavjud bo‘lib, ular qayta baholanmasdan turib moliyaviy
ko‘rsatkichlarda aks ettirilmoqda. Bu esa bank hisobotlarining haqqoniyligini
pasaytiradi va qaror qabul qilish jarayonida noto‘g‘ri xulosalarga olib keladi. Shu
munosabat bilan, asosiy vositalar hisobini xalqaro standartlar asosida olib
borish zarurati ortib bormoqda. Bu bank aktivlarining real qiymatini aniqlash
CURRENT APPROACHES AND NEW RESEARCH IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
187
imkonini beradi va moliyaviy intizomni kuchaytiradi. Shuningdek, amortizatsiya
siyosatini takomillashtirish orqali aktivlarning eskirish darajasini haqiqatga
yaqin ifodalash mumkin bo‘ladi.
Moliyaviy tahlil usullarini yangilash va kengaytirish asosiy vositalarning
iqtisodiy samaradorligini, xizmat muddatini, foydalanuvchanlik ko‘rsatkichlarini
va xarajat-samaradorlik nisbatini chuqur o‘rganishga xizmat qiladi. Raqamli
texnologiyalarni hisob va monitoring jarayonlariga joriy etish esa inson omiliga
bog‘liq xatolarni kamaytirib, hisob-kitoblarni avtomatlashtiradi. Bular bilan bir
qatorda, bank xodimlarining buxgalteriya va moliyaviy tahlil bo‘yicha malakasini
oshirish ham dolzarb vazifalardan biridir.
Umuman olganda, tijorat banklarida asosiy vositalar hisobi va tahlilini
takomillashtirish banklarning moliyaviy barqarorligini mustahkamlabgina
qolmay, balki ularning investitsion jozibadorligini oshiradi, raqobatbardoshligini
ta’minlaydi va umumiy boshqaruv samaradorligini yanada kuchaytiradi. Mazkur
yo‘nalishdagi islohotlar bank tizimining zamon talablariga mos holda
rivojlanishiga zamin yaratadi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
O‘zbekiston Respublikasining “Buxgalteriya hisobi to‘g‘risida”gi Qonuni. –
Toshkent, 2021.
2.
O‘zbekiston Respublikasi Markaziy bankining normativ hujjatlari to‘plami.
– Toshkent, 2023.
3.
O‘zbekiston Respublikasi Moliya vazirligi buxgalteriya hisobi standartlari
yig‘indisi. – Toshkent, 2022.
4.
Хасанова, Р.П. (2023). Banklarda buxgalteriya hisobi va tahlili. –
Toshkent: Iqtisodiyot nashriyoti.
5.
Karatayev, S. (2021). Bank buxgalteriyasi asoslari. – Toshkent: Fan va
texnologiya.
6.
Djalilova, M. (2022). Moliyaviy tahlil asoslari. – Samarqand: SamDU
nashriyoti.
7.
IFRS (International Financial Reporting Standards). – London: IFRS
Foundation, 2023.
8.
Deloitte. (2022). Accounting and Reporting in Banking Sector. – Global
Financial Services.
9.
EY (Ernst & Young). (2023). Fixed Assets Management under IFRS. –
London.
10.
KPMG. (2022). IFRS and Asset Reporting for Banks. – Global Banking
Insights.
CURRENT APPROACHES AND NEW RESEARCH IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
188
11.
Yusupov, A. (2020). Banklarda aktivlar tahlili. – Toshkent: Ilm ziyo
nashriyoti.
12.
World Bank Report (2023). Banking Sector Modernization in Central Asia.
– Washington D.C.
13.
Karimova, Z. (2021). Amortizatsiya siyosati va tahlil usullari. – Buxoro:
Iqtisod.
14.
PwC (PricewaterhouseCoopers). (2022). Accounting and Financial
Reporting in Emerging Markets.
15.
O‘zstat qo‘mitasi. (2024). O‘zbekiston tijorat banklarining moliyaviy
ko‘rsatkichlari statistik to‘plami. – Toshkent..
