CURRENT APPROACHES AND NEW RESEARCH IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
19
QONNING BIOKIMYOVIY TAXLILI HAMDA BIOAKTIV MODDALAR
Gadoyeva Barno Rajabovna
O’qituvchi
Azimova Nodirabegim Zoxirovna
O’qituvchi
Mamayusupova Fotima O’rozaliyevna
O’qituvchi
Respublika O’rta tibbiyot va farmasevtika xodimlari
Malakasini oshirish va ularni ixtisoslashtirish markazi. Jizzax filiali
https://doi.org/10.5281/zenodo.14810144
Abstrakt
Qonning biokimyoviy taxlili organizmdagi turli bioaktiv moddalar
miqdorini aniqlash, shuningdek, aʼzolar (jigar, buyrak, yurak) faoliyatini
baholashda muhim diagnostik usul hisoblanadi. Ushbu tahlil orqali glyukoza,
kreatinin, urea, lipidlar (xolesterin, triglitseridlar) va elektrolitlar (natriy, kaliy,
xlor) kabi biokimyoviy parametrlar o‘lchanadi. Glyukoza darajasi, ayniqsa,
diabetni tashxislash va monitoring qilishda katta ahamiyatga ega bo‘lib,
oshqozon och holatda qonda glyukoza miqdori 126 mg/dL yoki undan yuqori
bo‘lsa, diabet tashxisi qo‘yiladi. Kreatinin va urea darajalari buyraklarning
filtratsion funksiyasini baholashda, lipidlar darajalari esa yurak-qon tomir
kasalliklari riskini aniqlashda qo‘llaniladi. Qonning biokimyoviy tahlili klinik
diagnostikada asosiy vosita bo‘lib, organizmning umumiy holatini, metabolik
holatni va aʼzo faoliyatlarini baholashda muhim rol o‘ynaydi.
Kalit so’zlar:
Qonning biokimyoviy tahlili
·
Glyukoza darajasi
·
Diabet
·
Kreatinin
·
Urea
·
Buyrak faoliyati
·
Lipidlar
·
Elektrolitlar
·
Sog'liqni nazorat qilish
·
Metabolik holat
·
Jismoniy faoliyat
·
Tibbiy diagnostika
·
Qandli diabet
·
Buyrak
yetishmovchiligi
·
Xolesterin va triglitseridlar
Qonning biokimyoviy taxlili organizmdagi turli moddalar (oqsil, yogʻlar,
uglevodlar, elektrolitlar, hormonlar, fermentlar va boshqalar) miqdorini
aniqlash, shuningdek, aʼzolar (jigar, buyrak, yurak) faoliyatini baholash uchun
oʻtkaziladi. Bu tahlil klinik diagnostikada asosiy usullardan biri hisoblanadi.
Asosiy qism
Ushbu maqolada Qonning biokimyoviy tarkibi organizmdagi bir qator
bioaktiv moddalar va metabolik parametrlarning o'zgarishini aniqlashda,
shuningdek, a'zolar (jigar, buyrak, yurak) faoliyatini baholashda muhim
diagnostik vosita hisoblanadi. Ushbu tahlil yordamida qonda glyukoza, kreatinin,
urea, lipidlar (xolesterin, triglitseridlar) va elektrolitlar (natriy, kaliy, xlor) kabi
CURRENT APPROACHES AND NEW RESEARCH IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
20
biokimyoviy parametrlarning miqdori o'lchanadi va bu ma'lumotlar
organizmdagi metabolik jarayonlar va tizimlarning holatini tahlil qilish imkonini
beradi. Glyukoza darajasi, ayniqsa, qandli diabetni aniqlashda va uning klinik
ko'rsatkichlarini monitoring qilishda muhimdir. Glyukoza miqdorining oshishi,
asosan, qandli diabet va pankreatit kabi patologiyalarni ko'rsatadi, pasayishi esa
gipoglikemiya yoki boshqa gormonal buzilishlar bilan bog'liq bo'lishi mumkin.
Kreatinin, buyraklar faoliyatini baholashda muhim ko'rsatkichlardan biridir,
chunki u muskullarda tabiiy ravishda ishlab chiqariladi va buyraklar tomonidan
filtrlanadi. Kreatinin darajasining oshishi buyraklarning filtrlash faoliyatining
buzilishi yoki mushaklarning travmatik shikastlanishidan dalolat beradi.
Kreatinin darajasining pastligi esa mushak massasining kamayishi, jismoniy
faoliyatning yetishmasligi yoki ovqatlanishdagi yetersizlik bilan bog'liq bo'lishi
mumkin.
Urea miqdori oqsillarning parchalanishi natijasida hosil bo'lib, uning qondagi
miqdori buyraklarning chiqarish funksiyasini aks ettiradi. Urea darajasining
oshishi yoki kamayishi buyrak faoliyatidagi buzilishlarni, shuningdek, metabolik
disbalans yoki boshqa yallig'lanish jarayonlarini ko'rsatishi mumkin. Shuning
uchun, buyraklarning to'g'ri ishlashini ta'minlash uchun urea darajasini nazorat
qilish zarurdir.
Umuman olganda, qonning biokimyoviy tahlili nafaqat kasalliklarni erta
aniqlashda, balki organizmning umumiy sog'lik holatini baholashda ham muhim
o'rin tutadi. Bu tahlil usullari klinik diagnostika va profilaktik tibbiyotda keng
qo'llanilib, bemorlar uchun samarali davolash va reabilitatsiya rejasini ishlab
chiqishda yordam beradi.
Qonning biokimyoviy tarkibi organizmning turli xil parametrlarini tahlil qilish
uchun muhimdir. Bu tahlil qondagi turli xil moddalar, masalan, glyukoza,
lipidlar, elektrolitlar va boshqalar miqdorini aniqlashga yordam beradi. Quyidagi
biokimyoviy parametrlar odatda tekshiriladi:
1. Glyukoza: Qondagi qand miqdori.
2. Kreatinin: Buyrak faoliyatini baholash uchun muhimdir.
3. Urea: Bu ham buyrak funksiyasini ko'rsatadi.
4. Lipidlar: Xolesterin va triglitseridlar kabi yog'lar.
5. Elektrolitlar: Natriy, kaliy, xlor va boshqalar.
Glyukoza
- bu qonda mavjud bo'lgan asosiy qand. U organizmning asosiy
energiya manbai hisoblanadi. Glyukoza darajasi qon analizida baholanadi va bu,
asosan, diabetni aniqlash yoki kuzatish uchun muhimdir.
Glyukoza darajasi quyidagicha baholanadi:
CURRENT APPROACHES AND NEW RESEARCH IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
21
1. Norma: Oshqozon och holatda qonda glyukoza darajasi 70-99 mg/dL
oralig'ida bo'lishi kerak.
2. Prediabet: Oshqozon och holatda qonda glyukoza darajasi 100-125 mg/dL
oralig'ida bo'lsa, prediabet mavjud bo'lishi mumkin.
3. Diabet: Oshqozon och holatda qonda glyukoza darajasi 126 mg/dL yoki undan
yuqori bo'lsa, diabet tashxislanadi.
Glyukoza (qondagi qand)
- Norma: 3.3–5.5 mmol/l (acha boshlanganda).
- Ogʻishlar:
- Koʻtarilishi: Qandli diabet, pankreatit, stress.
- Pasayishi: Gipoglikemiya, insult, gormonal buzilishlar.
Glyukoza darajasini nazorat qilish sog'lom hayot tarzini saqlash, to'g'ri
ovqatlanish va jismoniy faoliyat orqali amalga oshiriladi. Agar sizda glyukoza
darajasi bilan bog'liq muammolar bo'lsa, shifokor bilan maslahatlashing.
Kreatinin-
bu buyrak faoliyatini baholashda muhim ko'rsatkichdir. U
muskullarda tabiiy ravishda ishlab chiqariladigan moddadir va qondagi miqdori
buyraklarning uni qanday chiqarayotganini ko'rsatadi.
Qonda kreatinin darajasi quyidagicha bo'lishi mumkin:
- Norma:
- Ayollar: 53–97 µmol/l.
- Erkaklar: 80–115 µmol/l.
- Koʻtarilishi: Buyrak yetishmovchiligi, mushklar shikastlanishi.
1.Norma: Odatda erkaklar uchun 0.6-1.2 mg/dL va ayollar uchun 0.5-1.1 mg/dL.
2. Yuqori daraja: Buyrak yetishmovchiligi, shuningdek, mushaklarning katta
hajmi yoki jismoniy faoliyatning oshishi bilan bog'liq bo'lishi mumkin.
3. Past daraja: Mushak massasining kamayishi, kuchsiz ovqatlanish yoki og'ir
jismoniy faoliyat yo'qligi bilan bog'liq bo'lishi mumkin.
Agar kreatinin darajasi me'yordan yuqori bo'lsa, buyraklarning ishlashida
muammo bo'lishi mumkin. Shu sababli, bu parametr tibbiy muolajalarni
rejalashtirishda muhim o'rin tutadi. Agar sizda buyrak bilan bog'liq muammolar
bo'lsa, shifokor bilan maslahatlashing.
Bilirubin
(safro pigmenti)
Umumiy bilirubin: 3–20 mkmol/L – jigar kasalliklarida oshadi.
To‘g‘ridan-to‘g‘ri bilirubin: 0–5 mkmol/L – jigar va safro yo‘llari kasalliklarida
muhim.
Urea
- bu organizmda oqsillar parchalanishi natijasida hosil bo'ladigan azotli
moddadir. U buyraklar orqali qondan chiqariladi va siydik bilan tashqariga
CURRENT APPROACHES AND NEW RESEARCH IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
22
chiqariladi. Qondagi urea miqdori buyraklarning ishlashini va umumiy sog'lik
holatini baholashda muhim ko'rsatkich hisoblanadi.
Qonda urea darajasi quyidagicha bo'lishi mumkin:
1. Norma: Odatda 7-20 mg/dL oralig'ida bo'ladi.
2. Yuqori daraja: Buyrak yetishmovchiligi, yurak yetishmovchiligi, ko'p
miqdorda oqsil iste'moli yoki suvsizlanish bilan bog'liq bo'lishi mumkin.
3. Past daraja: Jigar kasalliklari, kam oqsil iste'moli yoki jigar faoliyatining
buzilishi bilan bog'liq bo'lishi mumkin.
Urea darajasini tekshirish orqali shifokorlar buyrak va jigar funksiyasini
baholashi va kerakli davolash choralarini ko'rishi mumkin. Agar sizda urea
darajasi bilan bog'liq muammolar bo'lsa, shifokor bilan maslahatlashing.
Lipidlar
- bu qondagi yog' moddalaridir. Ular organizmning turli qismlarida
muhim rol o'ynaydi, masalan, hujayralar tuzilishi va energiya zaxiralari. Lipid
tahlili odatda quyidagi asosiy ko'rsatkichlarni o'z ichiga oladi:
1.
Xolesterin
:
- LDL (Past zichlikdagi lipoprotein): Uni "yomon xolesterin" deb ham atashadi,
chunki u arteriyalar devorlarida yig'ilishi mumkin. Norma - kamida 100 mg/dL.
- HDL (Yuqori zichlikdagi lipoprotein): Uni "yaxshi xolesterin" deb atashadi,
chunki u yomon xolesterinni qondan olib tashlashda yordam beradi. Norma -
kamida 40 mg/dL (erkaklar uchun) va kamida 50 mg/dL (ayollar uchun).
2. Triglitseridlar: Bu qondagi eng keng tarqalgan yog' shaklidir. Norma - kamida
150 mg/dL.
3. Umumiy xolesterin: Bu LDL, HDL va triglitseridlarning jami miqdoridir.
Norma - kamida 200 mg/dL.
Lipidlar darajasi yuqori bo'lsa, yurak-qon tomir kasalliklari xavfi ortadi. Shuning
uchun, sog'lom ovqatlanish, jismoniy faoliyat va kerak bo'lganda tibbiy davolash
lipid darajasini nazorat qilishda yordam beradi.
Lipidogramma
- Umumiy xolesterin: 3.0–5.2 mmol/l.
- LDL ("yomon" xolesterin): < 3.0 mmol/l.
- HDL ("yaxshi" xolesterin): > 1.2 mmol/l (ayollar), > 1.0 mmol/l (erkaklar).
- Trigliseridlar: < 1.7 mmol/l.
- Ogʻishlar: Yurak-qon tomir riski, metabolik sindrom.
Elektrolitlar- organizmda muhim rol o'ynaydigan moddalar bo'lib, ular suv va
kislota-ishqor muvozanatini saqlash, nerv impulslarini uzatish va
mushaklarning qisqarishida ishtirok etadi. Asosiy elektrolitlar quyidagilardir:
CURRENT APPROACHES AND NEW RESEARCH IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
23
1. Natriy (Na+): Suv muvozanatini saqlash, nerv impulslarini uzatish va
mushaklarning qisqarishida ishtirok etadi. Normasi 135-145 mmol/L oralig'ida
bo'lishi kerak.
2. Kaliy (K+): Nerv va mushak funksiyalari uchun muhim. Normasi 3.5-5.0
mmol/L oralig'ida bo'lishi kerak.
3. Xlorid (Cl-): Oshqozon shirasining asosiy komponenti bo'lib, suv muvozanatini
saqlashda ishtirok etadi. Normasi 98-107 mmol/L oralig'ida bo'lishi kerak.
4. Kalsiy (Ca2+): Suyaklar va tishlarning mustahkamligi, mushaklarning
qisqarishi va nerv impulslarini uzatishda muhim rol o'ynaydi. Normasi 8.5-10.2
mg/dL oralig'ida bo'lishi kerak.
5. Magneziy (Mg2+): Mushaklarning qisqarishi, nerv impulslarini uzatish va
energiya ishlab chiqarishda ishtirok etadi. Normasi 1.7-2.2 mg/dL oralig'ida
bo'lishi kerak.
Bu elektrolitlarning darajasi qondagi suv miqdori, parhez va organizmning
umumiy sog'ligi kabi omillarga bog'liq ravishda o'zgarishi mumkin. Elektrolitlar
darajasining me'yordan oshishi yoki kamayishi turli kasallik va holatlar haqida
signal berishi mumkin.
Xulosa
Qonning biokimyoviy tahlili organizmda turli moddalar miqdorini
aniqlash va aʼzolar faoliyatini baholash uchun zarur bo'lgan muhim diagnostik
usuldir. Bu tahlil orqali glyukoza, kreatinin, urea, lipidlar va elektrolitlar kabi
parametrlar o'lchanadi. Glyukoza darajasi asosan diabetni aniqlash va
kuzatishda muhim rol o'ynaydi. Qon tahlili orqali buyrak va yurak funksiyalari,
shuningdek, organizmdagi energiya manbalari va muvozanat holati haqida
ma'lumot olish mumkin. Umuman olganda, qonning biokimyoviy tahlili sog'liqni
nazorat qilishda va kasalliklarni erta aniqlashda muhim ahamiyatga ega.
CURRENT APPROACHES AND NEW RESEARCH IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
24
Har bir javob variantiga ball ajratamiz va yakuniy natijaga qarab
foydalanuvchilarning qon tahliliga e’tibor darajasini baholaymiz.
Ball tizimi:
Natija hisoblash va izohi:
Savol
Variantlar
Ball
Oxirgi marta qachon qon tahlili
topshirgansiz?
Oxirgi 3 oy ichida
5
6 oy ichida
4
1 yil ichida
3
1 yildan ko‘proq vaqt oldin
2
Hech qachon
0
Qon tahlili natijalariga e'tibor
berasizmi?
Ha, har doim diqqat bilan
o‘rganaman
5
Ba'zida
shifokor
aytsa
qarayman
3
Yo‘q, natijalarga qiziqmayman
0
Qon tahlili natijalarini tushunishda
qiyinchilik sezasizmi?
Ha,
ko‘p
narsani
tushunmayman
1
Qisman tushunaman, lekin
hamma narsani emas
3
Yo‘q,
natijalarni
yaxshi
tushunaman
5
Qon tahlili sog‘lig‘ingiz haqida
muhim ma'lumot berishi mumkin
deb hisoblaysizmi?
Ha, bu juda muhim
5
Foydali, lekin hamma narsani
hal qilmaydi
3
Yo‘q, unchalik muhim emas
0
CURRENT APPROACHES AND NEW RESEARCH IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
25
15–20 ball
–
Siz sog‘lig‘ingizga juda yaxshi e’tibor berasiz!
👏
(Siz muntazam tibbiy tekshiruvlardan o‘tasiz va qon tahlili natijalarini
tushunasiz. Ajoyib ish!)
8–14
ball
–
Siz
o‘rtacha
e’tibor
qaratasiz!
⚖️
(Qon tahlilining ahamiyatini bilasiz, lekin yanada mas’uliyatli yondashish
kerak.)
0–7 ball
–
Siz qon tahliliga kam e’tibor qaratasiz.
⛔
(Sog‘lig‘ingiz haqida yaxshiroq qayg‘urish uchun muntazam qon tahlilidan
o‘tish tavsiya etiladi.)
😊
Adabiyotlar ro’yxati:
1.
Kaye, G. M., & Wessling, M. (2019). Clinical Biochemistry: An Illustrated
Colour Text. 4th edition. Elsevier.
2.
Murray, R. K., Granner, D. K., Mayes, P. A., & Rodwell, V. W. (2003).
Harper's Illustrated Biochemistry. 27th edition. Lange Medical Books.
3.
Guyton, A. C., & Hall, J. E. (2016). Textbook of Medical Physiology. 13th
edition. Elsevier.
4.
Rifai, N., & Horvath, A. R. (2018). Tietz Fundamentals of Clinical Chemistry
and Molecular Diagnostics. 8th edition. Elsevier.
5.
Karp, G. (2010). Cell and Molecular Biology: Concepts and Experiments.
6th edition. Wiley.
6.
Walker, H. K., Hall, W. D., & Hurst, J. W. (2007). Clinical Methods: The
History, Physical, and Laboratory Examinations. 3rd edition. Elsevier.
