CURRENT APPROACHES AND NEW RESEARCH IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
5
TIJORAT BANKLARINING KREDIT SIYOSATINI
TAKOMILLASHTIRISH.
Urazbayev Qahhorbek Baxromovich
O‘zbekiston Respublikasi Bank-Moliya Akademiyasi
Banking mutaxassisligi magistranti
https://doi.org/10.5281/zenodo.15347803
Annotatsiya:
Mazkur tezisda tijorat banklarining kredit siyosatini
takomillashtirishning nazariy va amaliy jihatlari yoritilgan. Unda banklar
tomonidan kredit resurslarini samarali taqsimlash, kredit risklarini boshqarish,
mijozlarni baholash va kredit portfelining sifatini oshirishga doir dolzarb
masalalar tahlil qilingan. Shuningdek, xalqaro amaliyot asosida kredit siyosatini
takomillashtirishning ustuvor yo‘nalishlari ko‘rsatib o‘tilgan. Raqamlashtirish
jarayonlarining joriy etilishi, kredit skoring tizimlari va risklarni avtomatik tahlil
qilish usullarining qo‘llanilishi banklarning barqarorligini oshirishda muhim
omil bo‘lib xizmat qilishi ta’kidlangan. Tadqiqot natijalariga asoslanib tijorat
banklari uchun amaliy tavsiyalar ishlab chiqilgan.
Kalit so‘zlar:
Tijorat banki, kredit siyosati, kredit portfeli, kredit risklari,
risk-menejment, raqamlashtirish, kredit skoring, bank faoliyati, moliyaviy
barqarorlik, xalqaro standartlar, Basel III, mijozlar segmentatsiyasi, kreditlash
amaliyoti, bank nazorati, moliyaviy xizmatlar.
Abstract:
This thesis covers the theoretical and practical aspects of
improving the credit policy of commercial banks. It analyzes current issues
related to the effective allocation of credit resources by banks, credit risk
management, customer assessment and improving the quality of the credit
portfolio. It also indicates priority areas for improving credit policy based on
international practice. It is emphasized that the introduction of digitalization
processes, the use of credit scoring systems and automatic risk analysis methods
serve as an important factor in increasing the stability of banks. Based on the
results of the study, practical recommendations for commercial banks have been
developed.
Keywords:
Commercial bank, credit policy, credit portfolio, credit risks,
risk management, digitalization, credit scoring, banking activities, financial
stability, international standards, Basel III, customer segmentation, lending
practices, banking supervision, financial services.
Asosiy qism
Zamonaviy bank tizimi iqtisodiyotning yuragi hisoblanadi. Ayniqsa, tijorat
banklarining kredit siyosati – bu nafaqat bankning ichki boshqaruvi, balki butun
CURRENT APPROACHES AND NEW RESEARCH IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
6
mamlakat moliyaviy barqarorligining muhim asosi sanaladi. Chunki aynan
kredit siyosati orqali banklar o‘z mablag‘larini joylashtiradi, real sektorni
moliyalashtiradi va foyda oladi.
Kredit siyosati bankning mijozlar bilan qanday ishlashi, qaysi yo‘nalishlarda
kredit ajratilishi, qanday kafolatlar talab qilinishi, risklar qanday baholanishi
kabi masalalarni belgilab beradi. Afsuski, ko‘plab banklarda ushbu siyosat
an’anaviy usullar bilan olib boriladi: qarorlar subyektiv asosda qabul qilinadi,
hujjatlar qog‘oz shaklida yuritiladi, risklar yetarlicha tahlil qilinmaydi. Bunday
yondashuv esa bugungi raqamli iqtisodiyot talablariga javob bermaydi.
Tijorat banklarining kredit siyosatini takomillashtirish uchun eng avvalo,
avtomatlashtirish va raqamlashtirish darajasini oshirish zarur. Masalan, kredit
skoring tizimlari orqali mijozlarning to‘lov qobiliyati tez va aniq baholanadi. Big
Data texnologiyalari esa mijozlarning moliyaviy xatti-harakatlarini chuqur tahlil
qilish imkonini beradi. Bu esa insoniy xatolik va korrupsiya xavfini kamaytiradi.
Shuningdek, kredit portfelini diversifikatsiyalash – banklar uchun asosiy
vazifalardan biridir. Ya’ni, kreditlar faqat yirik korxonalarga emas, balki kichik
va o‘rta biznes subyektlariga, innovatsion startap loyihalarga ham yo‘naltirilishi
kerak. Bu nafaqat bank risklarini kamaytiradi, balki mamlakatda tadbirkorlik
rivojiga ham xizmat qiladi.
Xalqaro tajriba shuni ko‘rsatadiki, muvaffaqiyatli banklar kredit siyosatini
doimiy ravishda yangilab boradi. Masalan, AQSh va Yevropa banklarida risklarni
boshqarishning aniq mexanizmlari mavjud: har bir kredit oldidan tahlil, kafolat
va monitoring bosqichlari qat’iy tartibda amalga oshiriladi. Bunday yondashuvni
O‘zbekiston banklarida ham keng joriy etish maqsadga muvofiq.
Banklar, shuningdek, kredit olish shartlarini soddalashtirishi, ayniqsa, yosh
tadbirkorlar, fermerlar va innovatsion loyiha tashabbuskorlari uchun
yengilliklar yaratishi zarur. Bu orqali banklar aholining ishonchini qozonadi va
mijoz bazasini kengaytiradi.
Tijorat banklarining kredit siyosati mamlakat iqtisodiyoti barqarorligi va
moliyaviy tizim samaradorligini belgilovchi asosiy omillardan biridir. Bugungi
kunda banklar kredit resurslarini ajratishda yangi texnologiyalardan foydalanib,
raqobatbardosh bo‘lishga intilmoqda. Buning yaqqol dalili sifatida statistik
ma’lumotlar asosida olib borilgan tahlillarni keltirish mumkin.
2024-yil yakuniga kelib, O‘zbekiston tijorat banklarining umumiy kredit
portfeli hajmi 400 trillion so‘mdan oshdi, bu esa 2023-yilga nisbatan 15 foizga
o‘sishni anglatadi. Ushbu ko‘rsatkich banklar faol kredit siyosatini
CURRENT APPROACHES AND NEW RESEARCH IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
7
yuritayotganini ko‘rsatadi, biroq sifat jihatidan ham ijobiy o‘zgarishlarga ehtiyoj
mavjud.
Kredit portfelining sohaga qarab taqsimlanishiga e’tibor qaratilsa, 35%
ishlab chiqarish, 25% savdo va xizmat ko‘rsatish, 20% qishloq xo‘jaligi, 15%
iste’mol kreditlari va 5% boshqa sohalarga to‘g‘ri kelmoqda. Bu raqamlar sanoat
va
xizmat
ko‘rsatish
sohalarining
ustuvorligini
ko‘rsatadi,
biroq
diversifikatsiyani kengaytirish orqali kredit risklarini kamaytirish imkoniyati
mavjud.
Kredit portfeli sifati ham banklar faoliyatining muhim ko‘rsatkichidir. 2024-
yil holatiga ko‘ra:
85% kreditlar – standart;
10% – substandart;
5% – umidsiz debitorlik (NPL) sifatida baholangan.
Bu degani, hali ham kredit siyosatida risklarni boshqarish mexanizmlarini
kuchaytirishga ehtiyoj mavjud. Shu jihatdan, kredit skoring tizimlarining joriy
etilishi muhim ahamiyat kasb etmoqda. 2024-yilda tijorat banklarining 70%
avtomatlashtirilgan skoring tizimlarini faol qo‘llay boshladi. Bu esa qarorlarni
tez va aniq qabul qilishga xizmat qilmoqda.
Raqamlashtirish jarayonlari esa kredit siyosatini takomillashtirishda eng
muhim omil bo‘lib bormoqda. Masalan, 2024-yilda onlayn kredit arizalari orqali
berilgan kreditlar umumiy hajmning 30% ini tashkil etdi. Bu esa mijozlar uchun
qulaylik, banklar uchun esa operatsion xarajatlarni kamaytirish degani.
Tijorat banklarining kredit siyosatini takomillashtirish – bu vaqt talabi.
Zamonaviy texnologiyalarni joriy qilish, xalqaro standartlarga moslashish,
mijozlarga moslashgan strategiyalarni ishlab chiqish orqali banklar o‘z
faoliyatini yanada samarali tashkil qilishi, iqtisodiyotga foyda keltirishi mumkin.
Xulosa
Tijorat banklarining kredit siyosatini takomillashtirish — moliyaviy
tizimning barqarorligi, investitsion faollik va iqtisodiy o‘sish uchun muhim
omildir. Statistik ma’lumotlar shuni ko‘rsatadiki, O‘zbekistonda bank kredit
portfeli hajmi yildan-yilga ortib bormoqda, biroq sifat jihatidan ham keng
ko‘lamli islohotlarga ehtiyoj mavjud.
Kredit risklarini boshqarish, portfelni diversifikatsiyalash, mijozlarni
avtomatik tahlil qilish va raqamli texnologiyalarni joriy etish orqali kredit
siyosatini zamonaviylashtirish mumkin. Ayniqsa, skoring tizimlari, onlayn
kreditlash platformalari va xalqaro standartlarga asoslangan monitoring
mexanizmlari banklar faoliyatining samaradorligini oshirishga xizmat qiladi.
CURRENT APPROACHES AND NEW RESEARCH IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
8
Shu sababli, tijorat banklari kredit siyosatini faqat hajm jihatdan emas, balki
sifat jihatdan ham takomillashtirishi, buning uchun esa ilmiy asoslangan
strategik yondashuv va texnologik innovatsiyalarni faol joriy qilishi zarur.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati:
1.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2020-yil 12-noyabrdagi PQ–
4887-sonli qarori – “Bank tizimida islohotlarni jadallashtirish chora-tadbirlari
to‘g‘risida”.
2.
O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki rasmiy statistik byulletenlari,
2023–2024-yillar.
3.
“Bank ishi” darsligi / T. Ishmuratov, B. Yusupov – Toshkent: Iqtisodiyot,
2022.
4.
Basel Committee on Banking Supervision. Basel III: Finalising post-crisis
reforms. Bank for International Settlements, 2017.
5.
Karimov M. – “Banklar faoliyatida kredit siyosatini takomillashtirish
yo‘llari”, Ilmiy-amaliy moliya jurnali, 2023, №2.
6.
Xalilov A. – “Kredit risklarini baholashda zamonaviy yondashuvlar”,
“Moliyaviy tahlil” jurnali, 2024, №1.
7.
International Financial Reporting Standards (IFRS 9) – “Financial
Instruments”, IFRS Foundation, 2020.
8.
Sayt: www.cbu.uz – O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki rasmiy veb-
sayti.
9.
Sayt: www.stat.uz – O‘zbekiston Respublikasi Statistika agentligi
ma’lumotlari, 2023–2024-yillar.
10.
Rahimova N. – “Tijorat banklarining kredit siyosati va uni raqamlashtirish
masalalari”, “Bank amaliyoti” jurnali, 2024, №3.
