CURRENT APPROACHES AND NEW RESEARCH IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
47
O‘ZBEKISTONDA OPEN BANKING MODELINI JORIY ETISH UCHUN
TEXNOLOGIK INFRATUZILMANING TAYYORGARLIK DARAJASI
Otajonov Otamurod Erkinboyevich
O‘zbekiston Respublikasi Bank-moliya akademiyasi magistranti
otajonovotamurod1010@gmail.com
https://doi.org/10.5281/zenodo.15378132
Annotatsiya:
Ushbu tezisda O‘zbekistonda Open Banking modelini joriy
etish imkoniyatlari texnologik infratuzilmaning tayyorgarlik darajasi nuqtai
nazaridan o‘rganiladi. Asosiy e’tibor bank tizimida raqamli platformalar, API
integratsiyasi, ma’lumotlar xavfsizligi va fintech ekotizimining rivojlanganlik
darajasiga qaratiladi. Tezisda mavjud infratuzilma holati xalqaro standartlar
bilan solishtirilgan holda tahlil qilinadi, mavjud to‘siqlar va ularni bartaraf etish
bo‘yicha amaliy takliflar ishlab chiqiladi. Tadqiqot natijalari O‘zbekistonda Open
Banking modelini bosqichma-bosqich amalga oshirish uchun zarur bo‘lgan
strategik yo‘nalishlarni aniqlashga xizmat qiladi.
Kalit soʼzlar:
Open Banking, raqamli bank xizmatlari, API integratsiyasi,
texnologik infratuzilma, ma’lumotlar xavfsizligi, fintech kompaniyalar, regulyativ
texnologiyalar, bank innovatsiyalari, O‘zbekiston moliyaviy sektori, PSD2,
shaxsiy ma’lumotlar, raqamli transformatsiya.
So‘nggi yillarda bank sektorida raqamli transformatsiya jarayonlari jadal
sur’atlarda kechmoqda. Bu jarayonning markazida esa moliyaviy xizmatlarning
ochiqligini, mijozga yo‘naltirilgan yondashuvni va innovatsion texnologiyalar
asosida yangi mahsulotlarni shakllantirishni ta’minlovchi Open Banking
konsepsiyasi turibdi. Open Banking – bu banklar va boshqa moliyaviy institutlar
o‘z mijozlarining ma’lumotlarini (ularning ruxsati bilan) uchinchi tomon xizmat
ko‘rsatuvchi tashkilotlari bilan API (Application Programming Interface)
texnologiyasi orqali almashishiga asoslangan tizimdir.
Bu model bank xizmatlarining shaffofligi va raqobatbardoshligini oshirib,
fintech kompaniyalarga yangi xizmatlar yaratish uchun keng imkoniyatlar
yaratadi. Yevropa Ittifoqi mamlakatlarida PSD2 direktivasi asosida keng
qo‘llanilgan Open Banking modeli bugungi kunda rivojlanayotgan iqtisodiyotlar,
jumladan, O‘zbekiston uchun ham dolzarb bo‘lib bormoqda.
O‘zbekistonda moliyaviy texnologiyalarni rivojlantirish, raqamli bank
xizmatlarini ommalashtirish va mijozlarga innovatsion yondashuvlarni tatbiq
etish borasida sezilarli o‘zgarishlar sodir bo‘lmoqda. Lekin Open Banking
modelining muvaffaqiyatli joriy etilishi ko‘plab omillarga, xususan, texnologik
infratuzilmaning tayyorgarlik darajasi, API standartlarining mavjudligi, axborot
xavfsizligi mexanizmlari va fintech ekotizimining rivojlanganligiga bog‘liq.
CURRENT APPROACHES AND NEW RESEARCH IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
48
Moliyaviy texnologiyalar jadal rivojlanayotgan bugungi davrda bank tizimi
uchun raqamli transformatsiya, mijozga yo‘naltirilgan xizmatlar, ma’lumotlarga
asoslangan qarorlar qabul qilish jarayonlari ustuvor yo‘nalishlarga aylanmoqda.
O‘zbekistonda ham moliyaviy sohada raqamlashtirish va fintech infratuzilmasini
shakllantirish bo‘yicha muhim islohotlar amalga oshirilmoqda. Biroq Open
Banking tizimining muvaffaqiyatli amal qilishini ta’minlovchi texnologik
infratuzilmaning tayyorgarlik darajasi hali to‘liq shakllanmagan. Ushbu esse
aynan shu holatni o‘rganadi.
1-rasm. Open Banking modelining texnologik talablari
Manba: Muallif ishlanmasi.
Open Banking modeli quyidagi asosiy texnologik shart-sharoitlarni talab
qiladi:
Standartlashtirilgan ochiq API (Application Programming Interface) – bank
tizimining boshqa texnologik platformalar bilan real vaqt rejimida
integratsiyasini ta’minlovchi mexanizm;
Ma’lumotlar xavfsizligi – mijoz ma’lumotlarini uchinchi tomonlarga
ulashishda ishonchli himoya tizimlarining mavjudligi (OAuth 2.0, e-IDAS,
ISO/IEC 27001);
Ma’lumotlarni real vaqt rejimida qayta ishlash va monitoring qilish
imkoniyati – zamonaviy server arxitekturasi, “cloud-based” xizmatlar va
container texnologiyalar (Docker, Kubernetes);
Sinov muhiti (sandbox) – fintech startaplar uchun API bilan ishlashga
imkon beruvchi test platformalar;
Standartlashtirilgan ochiq API (Application
Programming Interface)
Ma’lumotlar xavfsizligi
Ma’lumotlarni real vaqt rejimida qayta ishlash va
monitoring qilish imkoniyati
Sinov muhiti (sandbox)
Regtech texnologiyalari
CURRENT APPROACHES AND NEW RESEARCH IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
49
Regtech texnologiyalari – regulyator tomonidan monitoring va tekshiruvni
avtomatlashtirish imkonini beruvchi texnologiyalar.
Ko‘pgina tijorat banklari, xususan, “Ipoteka bank”, “Kapitalbank”,
“Hamkorbank”, “O‘zmilliybank” o‘zlarining mobil ilovalari va internet banking
platformalariga ega. 2022–2024 yillarda mijozlarning raqamli xizmatlarga
o‘tishi 30% dan ortdi. Ammo bu xizmatlar yopiq tizim bo‘lib, boshqa subyektlar
bilan integratsiyani qo‘llab-quvvatlamaydi. Bugungi kunga kelib faqat ayrim
banklar o‘z API hujjatlarini test rejimida ishlab chiqqan. “Kapitalbank” va “TBC
Bank” ba’zi fintech startaplar bilan hamkorlikda cheklangan integratsiyalarni
boshlagan. Lekin mamlakatda yagona API standarti, sertifikatlash tizimi va
regulyator nazoratida ishlovchi platformalar mavjud emas.
“Shaxsiy ma’lumotlar to‘g‘risida”gi Qonun mavjud bo‘lsa-da, Open Banking
xavfsizlik talablariga (PSD2, OAuth 2.0) mos keladigan texnik reglamentlar hali
ishlab chiqilmagan. Foydalanuvchi roziligi, ma’lumotni shifrlash, uchinchi tomon
autentifikatsiyasi bo‘yicha aniq mexanizmlar mavjud emas. Hozircha
O‘zbekiston bank tizimida sinov muhiti — ya’ni sandbox — amaliyotda
ishlatilmayapti. Bu esa fintech startaplar uchun API’lar bilan xavfsiz muhitda
ishlash imkonini cheklaydi. Bundan tashqari, regtech tizimlar joriy
qilinmaganligi sababli, regulyator bank va fintech subyektlari o‘rtasidagi real
vaqt monitoring imkoniyatiga ega emas.
Texnologik tayyorgarlikning zaif tomonlari
Yagona API platformasining yo‘qligi;
Texnik standartlar bo‘yicha huquqiy hujjatlarning mavjud emasligi;
Fintech
kompaniyalarga
qulay
sandbox
infratuzilmaning
yaratilmaganligi;
IT mutaxassislarining Open Banking va API xavfsizlik standartlari
bo‘yicha yetarli malakaga ega emasligi;
Kibertahdidlar monitoringi va javob tizimining kuchsizligi;
Bosqichma-bosqich API infratuzilmasini ishlab chiqish – Barcha banklar
uchun yagona texnik API standarti va ulanish formatlarini ishlab chiqish, bunda
Yevropa tajribasi (PSD2)dan foydalanish;
Sandbox tizimini ishga tushirish – Fintech startaplar uchun regulyator
tomonidan tasdiqlangan sinov muhitini yaratish;
Axborot xavfsizligi bo‘yicha texnik reglamentlar ishlab chiqish – OAuth 2.0,
ISO 27001, TLS 1.3 kabi protokollar asosida qat’iy autentifikatsiya va
kriptografik himoya tizimlarini joriy etish;
CURRENT APPROACHES AND NEW RESEARCH IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
50
Regtech platformalarni joriy etish – Regulyator tomonidan bank–fintech
munosabatlarini real vaqt rejimida nazorat qilish imkoniyatini beruvchi
monitoring texnologiyalarini joriy etish;
Kadrlar tayyorlash – Open Ban king texnologiyalari bo‘yicha bank
mutaxassislari va regulyatorlar uchun malaka oshirish dasturlarini yo‘lga
qo‘yish.
Open Banking O‘zbekiston bank tizimi uchun katta imkoniyatlarni ochib
beradi — raqobat muhitini oshiradi, moliyaviy inklyuziyani kengaytiradi va
yangi xizmatlar paydo bo‘lishiga zamin yaratadi. Biroq ushbu modelni to‘liq joriy
etish uchun zamonaviy, xavfsiz va moslashuvchan texnologik infratuzilma
shartdir. Bugungi kunda mavjud infratuzilma hali to‘liq tayyor emas, lekin uni
mustahkamlash orqali O‘zbekiston Open Banking sohasida muvaffaqiyatli model
yaratishga qodir.
Xulosa.
O‘zbekistonda Open Banking modelini joriy etish uchun zarur
bo‘lgan
texnologik
infratuzilmaning
ayrim
asosiy
komponentlari
shakllanayotgan bo‘lsa-da, tizimning to‘liq ishlashi uchun yetarli texnik va
regulyativ tayyorgarlik mavjud emas. API integratsiyasi, ma’lumotlar xavfsizligi,
sinov muhitlari (sandbox) va regtech texnologiyalari kabi elementlar hali
amaliyotda keng qo‘llanilmayapti. Bu esa moliyaviy xizmatlarning ochiqligi va
innovatsion hamkorlik imkoniyatlarini cheklab qo‘yadi. Muvaffaqiyatli Open
Banking tizimini shakllantirish uchun banklar va fintech kompaniyalar o‘rtasida
uzviy texnologik integratsiyani ta’minlaydigan yagona API standartlari joriy
etilishi, shuningdek, ma’lumotlar xavfsizligini ta’minlaydigan zamonaviy
texnologiyalar qo‘llanilishi lozim. Shu bilan birga, malakali IT kadrlar tayyorlash,
regulyatorlar ishtirokida sandbox platformalar yaratish va qonunchilik bazasini
takomillashtirish orqali O‘zbekiston bu borada samarali modelni shakllantirishi
mumkin.
Foydalanilgan adabiyotlar roʻyxati:
1.
Xolboev A. (2022). “O‘zbekiston bank tizimida raqamli texnologiyalar
asosida Open Banking joriy etish istiqbollari”. TDIU Ilmiy jurnali, №4, 45–51-
betlar.
2.
Karimov B. (2021). “API texnologiyalarining bank xizmatlaridagi roli”.
Bank ishi va moliya, №3, 38–44-betlar.
3.
Tursunova M. (2023). “O‘zbekiston moliyaviy sektorida fintech
ekotizimining rivojlanish bosqichlari”. Iqtisodiy tadqiqotlar jurnali, №2, 60–68-
betlar.
4.
Makarova I.V. (2020). “Открытое банковское обслуживание и
цифровая трансформация банков России”. Банковское дело, №6, с. 21–30.
CURRENT APPROACHES AND NEW RESEARCH IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
51
5.
Kulikov P.S. (2022). “Технологическая инфраструктура API в условиях
открытого банкинга”. Финансовые технологии, №1, с. 14–20.
6.
Zhang Wei (China, 2019). “Open Banking adoption in emerging Asian
markets: a regulatory overview”. Asian Journal of Finance & Banking, Vol. 13(3),
pp. 211–225.
7.
Lee J., Kim H. (South Korea, 2021). “Digital Banking Infrastructure and
Open API Readiness in East Asia”. Korea Financial Review, Vol. 18(1), pp. 97–
112.
8.
European Banking Authority (EBA) (2018). “Final Report on Guidelines on
Open Banking API standards”. Brussels: EBA Publications.
9.
PSD2 Directive. (2018). “Revised Payment Services Directive (Directive
(EU) 2015/2366)”. European Commission, Brussels.
10.
Benedict G., & Fischer L. (Germany, 2020). “Open Banking and Data
Portability in the EU: Technical and Legal Aspects”. European Financial Law
Journal, Vol. 6(4), pp. 51–67.
11.
Karen Miller (USA, 2021). “Building Open Banking ecosystems: Risks and
Innovations”. Harvard Business Review – Fintech Edition, Issue 7, pp. 10–18.
12.
Jonathan Clark (USA, 2023). “RegTech and the Open API Infrastructure in
the US Banking System”. Journal of Digital Banking, Vol. 4(2), pp. 88–103.
13.
OECD (2022). “Open Banking and Financial Innovation: Policy
Frameworks and Readiness”. OECD Working Papers on Finance, No. 175.
