CURRENT APPROACHES AND NEW RESEARCH IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
185
INSON AQLIY QOBILIYATIGA OID ATAMALARNING STRUKTURAL
SEMANTIK XUSUSIYATLARI
Abdurashidova Kamola Shuxratbek qizi
kamolashuxratovna19@gmail.com
https://doi.org/10.5281/zenodo.13842092
Annotatsiya.
Hayotning har bir javhasida atamalardan keng ko`lamda
foydalaniladi.Iqtisodiyot, tibbiyot, pedagogika kabi har qanday soha muayyan
terminlar majmuidan tashkil topadi. Tilshunoslikning aynan terminologiya
bo`limi atamalarning muayyan xususiyatlarini tahlil qilish bilan shug`ullanadi.
Sababi har qanday termin o`zining boshqalardan ajralib turuvchi muayyan
jihatlarga egadir. Ushbu maqolada muallif aynan insonning aqliy qobiliyatiga
oid atamalarni tahlil qilishni maqsad qildi, fikrlarini izohlab, misollar bilan
yoritdi.
Kalit so`zlar:
terminologiya, termin, aqliy qobiliyat, kognitiv, semantik.
Абстракт.
Термины широко употребляются во всех сферах
жизни.Любая отрасль, как экономика, медицина, педагогика, состоит из
набора специальных терминов. В языкознании именно терминология
занимается анализом особенностей терминов. Причина в том, что любой
термин имеет особые признаки, отличающие его от других.В данной
статье автор ставит перед собой задачу проанализировать термины,
связанные с умственными способностями человека. Она изложила свои
мысли и попыталась объяснить их примерами.
Ключевые слова:
терминология, термин, умственная способность,
когнитивный, семантический.
Abstract.
Terms are widely used in all spheres of life. Any sphere, such as
economics, medicine, pedagogy, consists of a set of special terms. The reason is
that, any term has special features that distinguish it from the others. In this
article the author aims to analyze the terms related to human mental abilities.
She outlined her thoughts and tried to explain them with examples.
Key words:
terminology, term, mental ability, cognitive, semantic.
Tilning maxsus birligi sifatida atamaning mohiyatini, atama va sоz manosi
hajmining nisbatlarini aniqlash, ularning konseptual va lingvistik xususiyatlarini
aniqlash xususiyatlari, universal va milliy оziga xos xususiyatlarini tadqiq
qilishasosiy vazifalardan biri sifatida kо’rib chiqish muhim. Bu maqsad quyidagi
vazifalarni hal qilishni talab qildi: 1) о’ziga xos paradigmatik munosabatlarni
aniqlash terminologiya tizimidagi atama (polisemiya, sinonimiya, antonimiya);
2) atamalar va nomenklatlarning konseptual xususiyatlarini solishtirish va ular
CURRENT APPROACHES AND NEW RESEARCH IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
186
orasidagi о’xshashlik va farqlarni aniqlash; 3) milliy va xalqaro miqyosda
terminologik tizimlarning normallashishiga erishish uchun atamalarni
birlashtirish va uyg’unlashtirish usullari va usullarini о’rganish; 4) atamalarning
tillararo uzatilishining оziga xos xususiyatlarini va ularni tarjima qilishda
ekvivalentlikka erishish usullarini qayd etish. Bu jihatlar ularning birgaligida har
tomonlama kоrib chiqiladi va tadqiqotning ilmiy yangiligi, о'ziga
xosligiоrganiladi. Birinchidan, tadqiqotchilarni deyarli butun sanoat tarixi
davomida terminologik birliklarning konseptual mazmuni masalasi оziga jalb
qildi. V. Tatarinov takidlaganidek, konsepsiya “terminologiya fanining eng kо'p
muhokama qilinadigan toifalaridan biridir” [4-309], chunki terminologik ish
uchun konsepsiya bilan bogliq bazi minimal mantiqiy qoidalarni aksiomatik
tarzda qabul qilish kerak.
Terminologiyaning mantiqiy muammolari termin ishining samaradorligiga
bevosita ta'sir qiladi, chunki terminologiya faniga aloqador bоlmagan mantiqiy
bilimlar terminologning umumiy talimining elementidir'". Termin va sо'z
о'rtasidagi munosabatlar muammosi uzoq vaqtdan beri terminologiyaning eng
muhim muammolaridan biri bо'lib kelgan va birinchi navbatda
tadqiqotchilarning etiborini tortgan, chunki termin nima ekanligini
aniqlamasdan turib, terminologik ishning vazifalari haqida gapirish mumkin
emas. atama va sо'z о'rtasidagi munosabatni majburiy о'rnatishni nazarda
tutadi». Asosiy xususiyatlarga tо'xtalib о'tilgan, bunga asoslanib, atamalar
an'anaviy ravishda tilning leksik darajasini tashkil etuvchi sо'zlarning qolgan
qismiga qarama-qarshi bо'lgan. Birinchi farqlovchi xususiyat - bu sо'zning
paradigmatikasini belgilaydigan narsaga boshqacha munosabat [1].
Tilshunoslikda, til tuzilishining deyarli barcha darajalariga nisbatan, xuddi shu
atama tadqiqot obyektini va u bilan shug’ullanadigan sohani ifodalash uchun
ishlatiladi, masalan, fonetika, grammatika va boshqalar. Sinonimiyaga kelsak, S.
Grinev: "atamalar va terminologik tizimlarga qо'yiladigan talablardan biri uning
yо'qligi"dir. Shu bilan birga, u quyidagilarni takidlaydi: “Shu bilan birga,
terminologik lug'atning barcha sohalarida kо'p sonli sinonimlar mavjud va ba'zi
sinonimiya turlari (о'zlashmaga olingan va avtosinxronli terminlar, neologizmlar
va eskirgan atamalar va boshqalar о'rtasida) muntazamdir; sinonimlar soni juda
katta bо'lishi mumkin' masalan, “Candida albicans” tibbiy atamasi 100 dan ortiq
sinonimga ega" [3.15-16].
TAHLIL VA NATIJALAR
Inson aqliy qobiliyatiga oid atamalardan "to think"- o'ylamoq so'zining turli
darajadagi ko'rinishlarini aks etuvchi sinonimlar quyidagilarda aks etadi:
CURRENT APPROACHES AND NEW RESEARCH IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
187
"To muse"
- bu fikr yuritish yoki o'ylashdir. Bu so'z qadimgi yunon dini va
afsonalarida she'riyat, san'at, komediya, musiqa va raqs uchun ilhom manbai
bo'lganligi sababli, uni chuqur ilhom manbai deb hisoblash mantiqiy bo'ladi.
"Muse" - bu "ilhom manbai" degan ma'noni anglatadi. Ammo "fikrga singib
ketish" ma'nosini anglatuvchi fe'l bo'lgan "to muse" boshqa manbadan olingan:
o'rta fransuzcha "muse" so'zi "hayvonning og'zi" yoki "burun" degan ma'noni
anglatadi. Taxminlarga ko'ra, fikrlash paytida yuz ifodasi bu so'zni singdirish va
aks ettirish bilan bog'laydi va fransuz fe'li odamning yo'qolgan yuzi tufayli
"ko'zni qamashtirmoq, qaramoq, bo'sh qolmoq, o'ylanmoq" ma'nosini anglatgan.
"To ponder"
- bu biror narsa haqida yaxshilab o'ylash degan ma'noni anglatadi.
Ponder ingliz tiliga xuddi shu ma'noga ega bo'lgan fransuzcha "ponderer"
so'zidan kelib chiqqan, ammo uning asosiy ildizi lotincha pondus so'zi bo'lib,
"og'irlik" degan ma'noni anglatadi.
"Cogitate"
-
"biror narsa haqida puxta va jiddiy o'ylash" degan ma'noni
anglatadi va u lotincha "cogitare" ("o'ylash") so'zidan kelib chiqqan bo'lib, o'zi
"birgalikda" ma'nosini bildiruvchi ¬co- va "haydash" degan ma'noni bildiruvchi
agitare birikmasidan hosil bo'lgan. Iingliz tilidagi agitate soʻzining ildizi va bu
holda tilning boshqa majoziy maʼnosida qoʻllanilishi, hamda u lotin tilida “ongda
oʻgirish” degan maʼnoni ham anglatishi mumkin. Cogitare so'zidan olingan
boshqa so'zlar ingliz tilida faol qo'llanilmaydi, ammo ular "o'ylash" ni aytishning
ajoyib usuli, boy lug'at manbai bo'lganligini ko'rsatadi. Bu so'zlar Merriam
Vebsterning 1934-yildagi qisqartirilmagan nashrida kiritilgan:
aqliy "o'ylash mumkin"
kogitabund “chuqur fikrda; mulohazali”, aqlli "fikrlash"
kogitativ “fikrga berilgan; meditatsion"
kognitivlik "kognitiv kuch yoki harakat"
"Ruminate"
- "chuqur o'ylash", 1500-yillarda Uyg'onish davridan beri, akademik
va falsafiy yozuvlar odatda lotin tilida kuchli bilimga ega bo'lgan odamlar
tomonidan amalga oshirilgan paytdan beri "o'ylash" uchun ajoyib usul sifatida
ishlatilgan.
"Pensive"
- fransuz fe'li "penser" dan olingan bo'lib, "o'ylash" degan ma'noni
anglatadi. Demak, o'ychan so'zining so'zma-so'z ma'nosi "fikrli" degan ma'noni
anglatadi, ammo u ingliz tiliga tushkun munosabat bilan kelgan. Samuel Jonson
1755 yilda so'zni shunday ta'riflagan [2.70]:
G'amgin o'ychan; qayg'uli; qayg'uli jiddiy; melankolik
Shekspir shu ma'noda o'ychanlik bilan ishlatgan:
CURRENT APPROACHES AND NEW RESEARCH IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
188
Endi, Klarensning ukasi, bizning tanlovimiz sizga qanchalik yoqadi, siz
o'ylanib, yarim norozi bo'lib turasizmi?
~ Genri VI, III qism, IV akt, I sahna
Bo'sh vaqtim menga xizmat qiladi, o'ychan qizim, endi. Rabbim, biz yolg'iz vaqtni
o'tkazishimiz kerak.
~Romeo va Juletta, IV akt, I sahna.
Ushbu g'amgin kayfiyat bugungi kunda ham so'zni qo'llashda davom etmoqda:
garchi u ko'proq neytral ma'noga ega bo'lsa-da, "o'ychan yoki xayolparast
o'ychan" degan ma'noni anglatadi, ammo u "qayg'uli o'ychanlikni bildiruvchi"
degan ma'noni ham anglatadi.
XULOSA
Tildagi semantik maydon iyerarxiyasini belgilash, mazkur maydonlardagi
makro, medio va mikroqurilmalarni aniqlash uchun, avvalo, tilning falsafiy
asoslariga e’tibor berish lozim. Falsafada olamga narsa va hodisaning
bog‘lanishlari, aloqadorligi, munosabatlarning tartibli, tadrijiy rivojlanishi,
makon va zamondagi birligiga asoslangan yaxlit bir sistema sifatida qaraladi.
Mazkur sistema ichidagi aloqalarni ta’minlaydigan mustaqil tarkibiy qismlarning
har biri element sanaladi. A. Sobirovning ta’kidlashicha, olamning o‘z-o‘zini
tashkil etishi, makon va zamonda narsa/voqealarning azaliy ketma-ketligi,
o‘zaro aloqadorligi, ularning muayyan tizimdan iborat sababiy bog‘lanishlar
asosida mavjudligi sinergetikaning o‘rganish obyekti sanaladi. Sinergetika
yutuqlariga asoslangan holda olamni uchga bo‘lish mumkin:1. Mikrodunyo.
Atom miqyosidan kichik bo‘lgan dunyo. Bu dunyoga atomni tashkil qiluvchi
elementlar, atom yadrosi, kvarklar kiradi. Mikrodunyo elementlarini oddiy ko‘z
bilan ko‘rib bo‘lmaydi, lekin ular butun olamning moddiy asosini tashkil qiladi.
Hozirgi ilm-fanning aniqlashiga ko‘ra, real borliqdagi har qanday jism
molekuladan, molekula esa atomlardan tashkil topadi. Atomning yadrosida
proton, neytron, kvark, glyuon, nuklon, giperon, barion kabi zarrachalar mavjud
bo‘ladi. Mazkur zarrachalar o‘ziga xos qonuniyatlar asosida bir-biri bilan
birlashib turib, real predmet-hodisani hosil qiladi. Ularning har biri tilda alohida
nomga ega bo‘ladi. 2. Makrodunyo. Biz odatlangan o‘lchovdagi, ya’ni
mikroskopik kattalikdagi narsalarga makrodunyo deyiladi. Makrodunyo
muayyan jism, narsa-hodisa sifatida namoyon bo‘ladi va megadunyoning asosi
sanaladi. Makrodunyodagi har bir a’zo tilda o‘zining muqim nomiga ega. 3.
Megadunyo. Yer, oy, quyosh, yulduz – butun koinotning strukturaviy yaxlitligi,
o‘zaro gravitatsion ta’siri tufayli birikib turgan dunyo A. Sobirovning bunday
CURRENT APPROACHES AND NEW RESEARCH IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
189
tasnifi atov birliklarini semantik teglash uchun maydon iyerarxiyasini
belgilashda qo‘l keladi Har qaysi millat mavjudligining, rivojlanayotganligining
asosiy belgisi bo‘lib faqatgina bir til xizmat qiladi, bu ham bo‘lsa so‘zlovchining
o‘z ona tilisidir. Xalqlarning o‘z madaniyatini bir tilda rivojlantirishga intilishi
tabiiy hol bo‘lib, har bir madaniyatni faqat milliy til asosida erkin, mustaqil va
tez sur’atlar bilan gullabyashnatish mumkin – natijada o‘ziga xos xususiyatga
ega bo‘lgan mustaqil haqiqiy milliy madaniyatli xalq jahon miqyosida juda katta
obro‘ga ega bo‘ladi.
Foydalanilgan adabiyotlar ro`yhati:
1.
Akobirov S. Til va terminologiya. -T., 1968.
2.
Axmanova O. S., "Slovar lingvisticheskix terminov". – М.:Sovetskaya
Ensiklopediya, 1969. – B. 70-531.
3.
Grinev S. V. “Vvedeniye v terminovedeniye” [Tekst] / S. V. Grinev. - M.:
Moskovskiy Litsey, 1993.C.15-16.
4.
Tatarinov V. A. Istoriya otechestvennogo terminovedeniy. Klassiki
terminovedeniya: Ocherk i xrestomatiy. - M.: Moskovskiy Litsey, 1994. S. 309.
5.
arxiv.uz
6.
elibrary.ru
7.
https//wikipedia.ru
