“MILLIY IQTISODIYOTNI ISLOH QILISH VA BARQAROR RIVOJLANTIRISH ISTIQBOLLARI”
mavzusida xalqaro ilmiy-amaliy konferensiyasi
312
ma’lumotlarni taqdim etishdir. Shu sababli korxonaning moliyaviy natijalarini
buxgalteriya
hisobida
aks
ettirishning
to‘g‘riligini
aniqlash
va
foydalanuvchilarning ushbu ma’lumotlarga bo‘lgan
ishonchini oshirish uchun
mol
iyaviy natijalar tekshiriladi. Rejalashtirish xo‘jalik yurituvchi subyekt
faoliyatining xususiyatlarini aniqlashdan boshlanadi. Shuningdek, ichki nazorat
tizimini sinovdan o‘tkazish, auditorlik xavfini aniqlash va auditning um
umiy
strategiyasi, rejasi va dasturini ishlab chiqish amalga oshiriladi. Auditor
xo‘jalik operatsiyalari hajmini va doimiy tekshirilishi kerak bo‘lgan birlamchi
va yig‘ma hujjatlar sonini aniqlaydi.Daromadlar guruhining ahamiyatini aniqlab,
ichki nazorat va buxgalteriya ti
zimini baholashni o‘rnatgandan so‘ng auditor
qaysi daromad guruhlarini tekshirishini va tekshiruvni tashkil etishning qaysi
usulini (qattiq, tan-
langan, birlashtirilgan) qo‘llashni hal qiladi.Tekshiruvdan
boshlab auditor buxgalteriya balansi va moliyaviy n
atijalar to‘g‘risidagi hisobot,
pul oqimlari to‘g‘risidagi hisobot bilan tanishishi kerak. Bu bizga tashkilot
daromadlarini shakllantirish manbalarini yo‘nal
-tirishga, tashkilotning
moliyaviy holati va ishlab chiqarish samaradorligini umumiy baholashga
imkon beradi. Shuningdek, auditor rejalashtirilgan ko‘rsatkichlarning
haqiqatini aniqlashi va moliyaviy natijalarni auditorlik tekshiruvi paytida
ulardan foydalanish imkoniyatini belgilashi kerak.
Xulosa qilib aytganda, Audit
–
korxona, firma, kompaniyalar moliyaviy
xoʻjalik faoliyatini tekshirib borish, ular hisobotini ekspertizadan oʻtkazishdir.
xo‘jalik yurituvchi subyektning moliyaviy natijalari auditini yaxshilash uchun,
avvalambor, uni amalga oshirish jarayonida samarali sifat nazorati tizimiga
e’tibor qaratish zarur, chunki hozirgi vaqtda korxonaning moliyaviy hisoboti
auditi sifati juda ko‘p narsani talab qilmoqda.
Foydalanilgan adabiyotlar ro
‘
yxati
1.
Подольский В. И. Аудит : учеб. для вузов / В. И. Подольский, А. А. Савин. –
М
-
во
образования РФ. –
М. : Юрайт, –
2011.
–
605 с
2.
Международные стандарты аудита : учебник для вузов / М
-
во образования и
науки РФ. –
М. : Дашков и К, –
2013.
–
199 с.
3.
Хендриксен Э.С., Ван Бреда М.Ф. Теория бухгалтерского учета. //Пер.с англ.
-
М.:
Финансы и статистика, 200
0. 564-c
TIJORAT BANKLARINI RAQAMLASHTIRISH ISTIQBOLLARI
Zunnunova Xulkar Muxtorovna
Toshkent Kimyo xalqaro universiteti
“Bank ishi va buxgalteriya hisobi” kafedrasi v.b. dotsenti PhD
Ko’p vaqtlar davomida
raqamli transformatsiya deganda an’anaviy
qog’ozdagi ma’lumotlarni raqamli ko’rinishga o’tkazish tushunilgan. Chunki
digitization so’zi raqamlashtirish degan ma’noni bildiradi. Ammo
texnologiyalarning takomillashishi keying bosqich degitilization jarayoniga olib
“MILLIY IQTISODIYOTNI ISLOH QILISH VA BARQAROR RIVOJLANTIRISH ISTIQBOLLARI”
mavzusida xalqaro ilmiy-amaliy konferensiyasi
313
kelib, bunda bank maxsulotlarini raqamli ko’rinishda yaratilishiga ehtiyoj
tug’ildi. Digitalizationning digitizationdan asosiy farqi iste’mol harakteriga ega
bo’lgan yangi funksional innovat
sion maxsulot yaratishdir. Raqamlashtirish
sanoat
revolyutsiyasining
4-elementi
hisoblanib,
banklarni
ham
raqamlashishiga, o’z operatsiyalarini distension amalga oshirishga olib keldi va
bank tizimida raqamli banklar paydo bo’la boshladi. Ilk raqamli ya’n
i digital
banklar 2009 yilda AQSHda Simple banki ochilgan. Digital banklarning soni 2010
yillarga kelib ko’payib, xalqaro amaliyotda Revolut, Monzo, N26, Chime, Simple,
Starling Bank singari raqamli banklar paydo bo’ldi.
Raqamli bank
—
innovatsion bank texnologiyalaridan foydalangan holda
(kassa xizmatini ko‘rsatmasdan) bank xizmatlarini masofaviy ko‘rsatuvchi bank
yoki uning tarkibiy bo‘linmasi. Raqamli banklar tomonidan bank xizmatlarini
masofaviy ko‘rsatish bankning ichki tartib qoidalariga asosan qonun
hujjatlari
talablarini inobatga olgan holda amalga oshiriladi.
Raqamlashtirish davrida banklar faoliyatinin transformatsiya qilishda
quyidagi bosqichlarni bosib o’tadi:
1) An’anaviy bank an’anaviy xizmatlari bilan;
2) Bank MarketPlace kabi bunda anánavi
y xizmatlar nobank sektor bilan
uygúnlikda amalga oshirila
di;
3) Bank ekotizim sifatida: ikkinchi bosqichga to’lov texnologiyalari
qoshiladi, SSO+WhiteLabel, UXbank;
4) Nativ realizatsiya uchunchi bosqichga nativ integratsiyasi amalga
oshiriladi;
5) Internet bank chegaralarigan chiqqan holda internet bankda va boshqa
tashqi platformalarda sotish.
1-
rasm. Raqamli platformalarga bank sektorini o’tishining asosiy
sabablari [2]
Texnologik rivojlanish natijasida mobil bankingdan foydalanuvchilar sonining
ortishi
Biznes modellarni qayta ko’rib chiqish va keng qamrovli
o’zgarishlarni amalga oshirishni talab etadigan itarixiy
voqealar
Má’lumotlar biln ishlash jarayoni tranformatsiyasi va ularning tarkiblanishi
Raqamli maydonlar va tarmoqli kanallar orqali moliyaviy
xizmatlardan foydalanish imkoniyatining osishi
Big Data texnologiyalarni rivojlanishi
“MILLIY IQTISODIYOTNI ISLOH QILISH VA BARQAROR RIVOJLANTIRISH ISTIQBOLLARI”
mavzusida xalqaro ilmiy-amaliy konferensiyasi
314
Xorijiy iqtisodiy adabiyotlarda Digital texnologiyalarining muhim ijobiy
ta
vsiflari bo‘yicha asosiy omillar quyidagilar hisoblanadi:
- yuqori tezlik;
- amalga oshirilgan operatsiyalarning shaffofligi;
-
bank va mijoz o‘rtasidagi muloqotni ta’minlashning osonligi;
- bank xarajatlarini kamaytirishi.
Jadval
ma’lumotlaridan ko’rinib turubdiki, an’anaviy banklar raqamli
banklardan bir qancha mezo
nlariga ko’ra farqlanadi va banklar xarajatlarini
qisqartirish bilan birga bank operatsiyalar ko’lamini kengaytirgan holda
banklardan o’z xizmat turlarini qayta ko’rib
chiqishni talab etadi.
1-jadval
Raqamli bank va anánaviy bank farqi [2]
Mezonlar
An’ana
viy model
Raqamli bank
Mijozlarga xizmat
ko’rsatish vaqti
Xizmat ko’rsatish vaqti
xodimning ish grafigiga bog’liq
24/7 xizmat ko’rsatiladi ammo
tranzaksiyani tasdiqlash
muddati cheklangan
Mijozlar so’rovlarini
amalga oshirish
tezligi
Bank xodimining malakasi va
ko’nikmalariga bog’liq
Darhol
Xizmat ko’rsatish
oqimi
Aloqa kanali sonlarida
cheklovlar mavjud
Ko’p kanallik, bank barcha
qulay kanallar orqali xizmat
ko’rsatiladi
Operatsiyalarni
amalga oshirish
komissiyasi
Bank xarajatlari inobatga
olinib unga xodimlar va xizmat
ko
’
rsatish xarajatlari kiradi
Dasturiy ta’minot qiymatiga
bog’liq
Faoliyatining
hududiy qamrovi
Ofis va filial joylashuvi bilan
cheklangan
Internet mavjud barcha
hududda
Bank xarajatlarining
asosiy moddalari
Ofislar va xodimlarga
to’la
nadigan xarajatlar
Innovatsion texnologiyalar va
dasturiy ta’minot ishlashi
uchun xarajatlar
Raqamli banklarning amaliyotda bir nechta turlari mavjud va ularga
quyidagilar kiradi:
Neobank
- bu hech qanday jismoniy ishtirokisiz onlayn rejimda faoliyat
yurituvchi raqamli bank bo'lib, o'z mijozlariga mobil ilova orqali o'z
xizmatlaridan masofadan foydalanish imkonini beradi. Ko'pgina neobanklarda
bank litsenziyasi yo'q va bank litsenziyasi bo'lgan mavjud bank bilan
operatsiyalarni amalga oshirish uchun hamkorlik qiladi (bu ularning mijozlari
hamkor bankda hisob ochishlari kerak degan ma'noni anglatadi). Ko'pincha
neobank tomonidan taqdim etiladigan xizmatlar doirasi litsenziyalangan
banklarga qaraganda kamroqdir.
“MILLIY IQTISODIYOTNI ISLOH QILISH VA BARQAROR RIVOJLANTIRISH ISTIQBOLLARI”
mavzusida xalqaro ilmiy-amaliy konferensiyasi
315
Challenger bank
–
bu atama Buyuk Britaniyada paydo bo'lgan va yaqinda
tashkil etilgan an'anaviy bank muassasalariga "qiyinchilik" soladigan bankni
anglatadi. Yirik moliya institutlari tomonidan kam xizmat ko'rsatuvchi
auditoriya segmentlariga xizmat ko’rsatuvchi kam harj banklardir.
Yangi bank-
bular
to‘liq litsenziyaga ega neobanklar bo‘lib, bank
xizmatlarining to‘liq spektrini taqdim etadila
r va ularning oddiy banklardan
farqi faqat onlayn rejimda ish rejimida ishlaydilar. Yangi banklarga misol sifatida
Revolut, Monzo, N26 va Starling Bank kiradi.
Nobank
nomidan ko'rinib turibdiki, bu oson kreditlar yoki ipoteka kabi
moliyaviy xizmatlar ko'rsatadigan bank bo'lmagan muassasalardir, lekin ular
depozitlarni qabul qilmaydi yoki chek yoki jamg'arma hisobvaraqlarini taklif
qilmaydi. EMI litsenziyalari ostida ishlaydigan Monese kabi nobanklar kiradi.
Raqamli banklar mijozlar bilan doim va hamma joyda aloqada bo’ladigan
bank bo’lib, u o’z mijozlariga bir nechta qulayliklarni yaratadi. Ular 2
-rasmda
keltirilgan.
2-
rasm. Raqamli banklarning iste’molchilarga
foydasi [2]
Raqamli banklarning afzalliklari bilan birga kamchiliklari ham mavjud
bo’lib, ularga kiberhavfsizlik, dasturiy ta’minotni doimiy takomillashtirish,
bankni to’liq raqamlashtirishga ketadigan harajatlarning yuqorigi hisoblanadi.
Shunday risklardan biri 2017 yilda Equifax (amerika kredit byurosi. Equifax
dunyo bo‘ylab 800 mlndan ortiq jismoniy shaxslar va 88 mlndan ortiq
kompaniyalar bo‘yicha ma’lumotlarni yig‘adi) ma’lumotlar bazasida yuz bergan.
Bu risk natijasida 143 mlndan ortiq amerikalikla
rni ismlari, ijtimoiy sug‘urtasi
raqami, tug‘
ilgan muddati, manzili va xaydovchilik guvohnomasi raqami oshkor
etilgan.
Bu masalalarni hal qilishda banklar o’zlarida fintexnologiyalarga
iqtisoslashgan bo’linmani ochishlari, o’zlarida himoyalangan APIlardan
foydalanish, kiber hujumlarga qarshi tura oladigan himoyasini yaratishi lozim.
Xulosa qolib aytganda zamonaviy bank xi
zmatlarini ko’rsatish kanali
raqamli banklar bo’lib, ular bir nechta kanallar orqali bank xizmatlarini
ko’rsatishlari bilan ajralib turadi, Yaqin kelajakda barcha banklar o’zlaridagi
“MILLIY IQTISODIYOTNI ISLOH QILISH VA BARQAROR RIVOJLANTIRISH ISTIQBOLLARI”
mavzusida xalqaro ilmiy-amaliy konferensiyasi
316
an’anaviy bank xizmatlarini raqamlashtirish bilan birga raqamli bankka ay
lanish
orqali xarajatlarini optimallashtirish, xizmatlarini diversifikatsiya qilish va keng
qamrovli mijozlar auditoriyasini qamrab olishlari lozim.
Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati
1.
Skinner K., (2014) Raqamli banklar: raqamli bankni ishga tushirish yoki unga aylanish
strategiyalari, Marshall Kavendish nashriyoti.
2.
Ермилов Д., (2023) Digital bank: настольная книга по цифровизации финансовой
отрасли Как создать банк будущего и преуспеть в цифровую эпоху, Ridero издательство
3.
Digital bank: настольная книга по цифровизации финансовой отрасли
4.
Как создать банк будущего и преуспеть в цифровую эпоху
5.
MakMillan J., (2014), Bankning oxiri: pul, kredit va raqamli inqilob, Ekonomist
nashriyoti
6.
Абдулазизова У. Современные трактовки категории «финансовая услуга»
//Приоритетные направления, современные тенденции и перспективы развития
финансового рынка. –
2023.
–
С. 9
-11.
ИЗМЕНЕНИЕ ФОРМ ДЕНЕГ В КОНТЕКСТЕ ЦИФРОВОЙ ЭКОНОМИКИ
Исаев Атабек Джурабаевич
Докторант кафедры «Цифровой экономики»
Денауского института предпринимательства и педагогики
Бердиназаров Зафар Улашович
Доктор экономических наук, доцент
Проректор по академической работе
Ташкентского международного университета
(Tashkent International University)
В начале ХХ века произошло разделение денег на наличные и
безналичные. Использование наличных денег после Второи мировои
вои ны ограничивалось розничнои торговлеи . Благодаря быстрым и
безопасным переводам увеличился вклад безналичных платежеи .
Инфраструктура
базовои
безналичнои
платежнои
системы
сформировалась в 1960 году. Автоматизации платежных процессов в 1970-
х годах способствовало появление банкоматов и пластиковых карт, что
привело к появлению электронных денег.[1]
Металлические, бумажные и электронные деньги выполняют
одинаковые функции такие как обращения, оплаты, измерение стоимости
и сбережения. В цифровои экономике функции денег остаются прежними,
но при этом требования к ним возрастают:
−
переход в максимальнои степени к безналичнои (цифровои ) форме
хранения и расчетов;
−
минимальные затраты на осуществление расчетов и хранение
денежных средств;
