Barcha maqolalar

1-22 74 0

Ҳажмий заряд соҳасининг узунлиги ва бўлиниш чегарасининг детекторли структуралар электрофизик характеристикаларига таъсирининг ўзига хослиги

Ахмет Саймбетов

Тадқиқод объектлари: катта ўлчамли детекторли Si(Li) pin ва aSi Si(Li) структураларни ишлаб чиқариш.
Ишнинг мақсади: оптимал электрофизик ҳамда радиометрии хусусиятларга эга катта ўлчамли юкори самарали детекторли структураларни ишлаб чиқишнинг ўзига хос хусусиятлари, шунингдек, янги физик механизмларнинг улардаги энергетик спектрлар амплитудаси пайдо бўлишига таъсирини ўрганишдан иборат.
Тадқиқод методлари: детекторли структуралар вольтампер ва вольт-фарада характеристикаларини ўлчаш услублари; Si(Li) p-i-n структуралар сезгирлигининг бир жинсли бўлмаган соҳаларидаги фотокучланиш хусусиятларини тадқиқ этиш услуби, шунингдек aSi-Si(Li) бўлиниш чегарасининг структуравий тадкикотлари.
Олинган натижалар ва уларнинг янгилиги: катта ўлчамли Si(Li) p-i-n структура ва aSi-Si(Li) гетероструктуралар асосидаги ЯЎД радиометрик параметрлари ва электрофизик хусусиятларини оптимал хосил килишнинг физик-технологик усуллари ишлаб чиқилди. Si(Li) p-i-n структуралардаги фотоўтказувчанлик жараёнларининг релаксация тадқиқоти асосида ушуб соҳанинг алоҳида кисмларида фотокучланиш импульсининг вақтинчалик богланишида мос келувчи фотоқўзғалишдан кейин аник ифодаланган “ўра” кузатилиши аниқланди. Si(Li) p-i-n структуралар i-сохасидаги заряд ташувчиларининг харакат траекторияси ундаги бир жинсли бўлмаган потенциал майдоннинг бу жараёнга таъсирини хисобга олган ҳолда ушбу шарт-шароитдаги ядровий нурланиш таъсиридаги атомлар ионизацияси натижасида генерацияланган электрон ва тешиклар ЯЎД сезгирлик соҳасининг электр майдони йўналиши бўйлаб анчагина узун траектория билан аралашиши ўтказилган аналитик хисоб-китоблар асосида кўрсатиб берилди.
Амалий ахамияти: олинган катта ўлчамли Si(Li) p-i-n, aSi-Si(Li) детекторли структуралар, катта ўлчамли турли хил яримўтказгичли асбобларда рўй берувчи физик жараёнларни тушуниш, шунингдек уларнинг хусусиятларини мукаммаллаштиришда амалий ахамиятга эгадир.
Татбиқ этиш даражаси ва иқтисодий самарадорлиги: олинган натижалар умумий қиймати ~20 млн.сўмдан иборат ОАЖ «ЎзҚҚЎЧМК», ОАЖ «Ўзбеккимемаш» билан тузилган хўжалик шартномаларини бажаришда Si(Li) ЯЎД хусусиятларини оптималлаштиришда ўз тадбикини топди.
Қўлланилиш соҳаси: тадкик этилган ва ишлаб чикилган детекторли структуралар ядро физикаси амалий ва фундаментал масалаларини ечишда катта истиқболга эта.

1-83 138 0

Электр тизимларининг статик турғунлигини таҳлил қилишнинг матрица усуллари ва алгоритмлари

Акрам Мирзабаев

Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Ҳозирги кунда дунё амалиётида электр энергетика тизимлари турғун ишлашини таъминлаш сохасида электр энергияси ишлаб чиқариш ва истеъмол килиш жараёнини интеллектуал технологиялар ютукларига асосланган юкори самарадорликка эта бошқариш тизимларини яратиш жараёни етакчи ўринни эгаллайди. Жа-дал ривожланаётган замонавий электр энергетика тизимлари статик тургунлигини реал вақт жараёнида тезкор маълумотларни кайта ишлаш ва тахдил килишга асосланган холда таъминлаш долзарб муаммолардан бири хисобланади. Бу борада ривожланган чет эл мамлакатларида режим пара-метрлари тебранишини хисобга олиб электр энергетика тизимлари тургунлигини таъминлаш учун бошқариш тизимларини такомиллаштиришга алоҳида эътибор каратилмокда. «Интеллектуал электр тизимларини яратиш, жумладан, Smart Grid тизимини яратиш учун АҚШ - 7,1 трлн., Хитой - 7,3 трлн., Япония - 0,8 трлн, доллар сарфламокда. Smart Grid тизимларидан фойдаланиш энергия истеъмолини камайтириш ва ишончлиликни ошириш ҳисобига АҚШга 2020 йилгача 1.8 трлн, доллар иктисод килиш имконини беради1».
Ўзбекистон Республикасида электр энергияни ишлаб чикариш ва электр энергетика тизимлари тургунлигини таъминлашни самарали ташкил килиш юзасидан кенг камровли чора тадбирлар амалга оширилмокда. Бу борада, жумладан, электр энергиясини ишлаб чикариш имкониятини берувчи парагаз ва газ турбина технологиясига асосланган юкори самарали ускуналар билан тўлиқ кайта жихозлаш, технологик объектларнинг юкори самарали бошқариш тизимларини яратиш ва бошқарув тизимларининг тадкик этиш усуллари ва алгоритмларини такомиллаштиришга бағишланган қатор илмий-тадкикот ишлари олиб борилмокда.
Жаҳонда электр тизимлар тургунлигини аниклашнинг янада такомил-лашган усуллари, замонавий бошкарув мосламаларига эга мураккаб электр энергетика тизим режимларининг ҳусусиятларини назоратлаш имкониятини берувчи матрица усуллари ва алгоритмларини ишлаб чиқиш муҳим аҳамият касб этмокда. Бу борада мақсадли илмий-тадқиқотларни, жумладан, қуйидаги йўналишлардаги илмий изланишларни амалга ошириш муҳим вазифалардан бири ҳисобланади: синхрон генераторлар автоматик ростлагич-ларини ҳисобга олган ҳолда электр тизимларининг тургунлигини назорат килиш матрицали усуллари ва алгоритмларини яратиш, мураккаб электр тизимлари тургунлиги чегарасини назорат килишнинг соддалаштирилган мезонларини ишлаб чиқиш, тизимларни киритиш технологияси асосида қўзғалишнинг автоматик ростлагичларини синтезлаш моделини яратиш. Юқорида келтирилган илмий-тадкиқотлар йўналишида бажарилаётган илмий изланишлар мазкур диссертация мавзуси долзарблигини изоҳлайди.
Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2015 йил 5 майдаги ПҚ-2343-сон «2015-2019 йилларда иктисодиёт тармокдари ва ижтимоий соҳада энергия сарфи хажмини қисқартириш, энергияни тежайдиган технологияларни жорий этиш чора-тадбирлари дастури тўғрисида» Қарори, Вазирлар Маҳкамасининг 2015 йил 13 августдаги 238-сон «Энергия самарадорлиги ва энергиянинг тикланадиган манба-ларини ривожлантириш масалалари бўйича республика комиссияси туғрисидаги низомни тасдиқлаш ҳақида» қарори ҳамда мазкур фаолиятга тегишли барча меъё-рий-ҳуқукий хужжатларда белгиланган вазифаларни амалга оширишга ушбу диссертация тадқиқоти муайян даражада хизмат килади.
Тадқиқотнинг мақсади мураккаб электр тизимларида кичик тебра-нишлар таҳлилининг матрицали усуллари ва алгоритмларини, статик турғунлик чегарасини аниклашнинг соддалаштирилган усулларини ишлаб чикиш ҳамда тизимларни киритиш технологияси негизида автоматик ростла-гич моделларини синтезлашдан иборат.
Тадқиқотнинг илмий янгилиги қуйидагилардан иборат:
квадратик шаклда Ляпунов функциялари асосида электр энергетика тизимлари турғунлигининг зарурий ва етарли шартларини таъминлайдиган, квадратик шаклдаги матрицанинг биринчи асосий минорининг (qn>0), мусбатлигидан иборат бўлган, электр тизими статик турғунлигининг соддалаштирилган мезони ишлаб чиқилган;
мураккаб электр тизими статик турғунлиги тадқикотларини оддий «генератор-шина» схемасига келтириш имконини берадиган квадратик шаклда Ляпунов функцияларини ва тугун кучланишлар тенгламаларини биргаликда қўллаш усули ишлаб чиқилган;
электр энергетика тизимлари динамик хусусиятларини тадкиқ килиш имконини берувчи тизимларни киритиш технологияси асосида мураккаб электр тизимининг муаммоли матрицаси ишлаб чикилган;
ХУЛОСА
Квадратик шаклдаги Ляпунов функцияларини ва тизимларини киритиш технологиясини кўллаган ҳолда маълум ва ишлаб чиқилган матрицали усуллар ва алгоритмлар негизида мураккаб электр тизимларининг статик турғунлиги юзасидан ўтказилган назарий ва ҳисоб-экспериментал тадқиқотлар куйидаги хулосаларга келиш имконини беради.
1. Квадратик шаклдаги Ляпунов функциялари чизиқли динамик ти-зимларга кирадиган электр тизими тадқиқот қилиш учун самарали усул сифатида тавсия қилинади.
2. Квадратик шаклдаги Ляпунов функциялари матрицалари асосий минорларининг мусбатлиги асосида олинган электр тизим статик тургун-лигининг бузилиш шартларининг Гурвиц мезонлари шартларига мослиги исботланган.
3. Олинган назарий ва хисоб натижалариквадратик шаклдаги Ляпунов функцияси биринчи, асосий минорининг мусбатлик qnj > О шартини таҳлил қилиш усули билан ЭЭТ статик турғунлигини тадқиқ қилиш ва уни, ЭЭТ статик тургунлигининг зарурий ва етарли шартларини таъминловчи амалий (соддалаштирилган) мезони сифатида кўриб чиқиш имконини беради. Мазкур минор тадкиқот қилинаётган тизим ўз динамикаси матрицаларининг элементларидан шакллантирилади.
4. Квадратик шаклдаги Ляпунов функциялари ва тугун тенгламалардан биргаликда фойдаланиш, статик турғунлик бўйича чегарага биринчи яқинлашадиган генератор (станция)ни аниклаш имконини беради. Бошқа генераторларга нисбатан j-чи генератор учун ростланувчи параметр бўйича квадратик шаклдаги матрица асосий биринчи минорининг ҳосиласи максималлиги яъни dq11j/dFI ->max, мазкур гоянинг математик шарти ҳисобланади. Ушбу ҳолатда мураккаб ЭЭТ статик турғунлиги чегарасини тадқик килиш «генераторлар-шина» схемасининг тадқиқотига айланади.
5. Тизимлар киритиш технологияси асосида ўтиш жараёнларнинг ҳар қандай тавсифларини тўлик тасвирлаб ва белгилаб берадиган, шунингдек параметрлар кичик тебранишларида электр тизими динамик жараёнларни тадқиқ килиш имконини берадиган мураккаб ростланмайдиган ва ростланадиган ЭЭТ проматрицалари ишлаб чиқилди.
6. Тизимлар киритиш технологияси негизида ЭЭТда турғунликни ва тебранишларнинг демпферланишини таъминловчи ростлагичлар туркумини таҳлилий жиҳатдан тасвирлаб берадиган мураккаб электр тизимининг ростлагичини синтезлаш модели таклиф этилди.
7. Тизимлар киритиш технологияси негизида ЭЭТ статик тургун-лигининг таҳлили бўйича ўтказилган ҳисоб-экспериментал тадқикотлар олинган натижаларнинг электр тизимларда амалда фойдаланиб келинаётган усуллар натижаларига мос келганлигини кўрсатди ва бу ишлаб чиқилган моделларнинг мавжуд моделларга ўхшашлигини тасдиқлаб берди.
8. Мураккаб ЭЭТ кичик тебранишларини тадкиқот қилиш учун фойдаланилиши мумкин бўлган синхрон генераторлар мутлоқ бурчак-ларининг рухсат этилган оғишларига нисбатан математик модели ишлаб чиқилди. Мураккаб электр тизимлари кичик тебранишларининг мазкур моделидан, Ui тугунлари кучланишлари модуллари ва балансловчи тугунига нисбатан 5i мутлоқ бурчагини ва уларнинг аргументларини белгилаб берувчи тугун кучланишлар тенгламалари билан биргаликда фойдаланиш тавсия этилди.

1-44 228 0

Паст кучланишли электр тармоқларидаги носимметрик ҳолатларда электр энергия сифатини таъминлаш усулларини ишлаб чиқиш

Илхомбек Холиддинов

Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Бугунги кунда дунёда истеъмолчиларни узлуксиз ва сифатли электр энергия билан таъминлаш хамда электр энергия сифат кўрсаткичларининг бузилишидан келиб чиқувчи йўкотишларни бартараф этиш муҳим аҳамият касб этмокда. Шу жихатдан энергетика сохасида электр энергиясини ишлаб чиқариш, узатиш ва истеъмол килиш самарадорлигини оширишга алохида эътибор каратилмокда. Ривожланган мамлакатларда «электр энергия йўқотишлари асосан 0,4—10 кВ кучланишли электр тармоқларига тўғри келади, бу эса йўкотишларнинг умумий холда 60 % ташкил этади»1.
Жахонда электр тармоклардаги электр энергия сифат кўрсаткичларини ихтисослаштирилган ўлчаш воситаси ёрдамида аниклашга алоҳида эътибор каратилмокда. Ушбу сохада, жумладан, электр тармоқларида ўрнатилган носимметрик ҳолатлар даражасини аниклаш учун такомиллаштирилган хисоблаш алгоритмларини ишлаб чиқиш, паст кучланишли электр тармоқ-ларида электр энергия сифат кўрсаткичларини ўлчаш қурилмасини ишлаб чиқиш, токлар ва кучланишлар носимметриясини пасайтириш учун усуллар ва техник воситаларни яратиш йўналишларида амалга оширилаётган илмий-тадкиқот ишлари мухим вазифалардан бири ҳисобланади.
Республиками мустакилликка эришгач иқтисодиётнинг муҳим тармоғи бўлган энергетика соҳасини сифат жиҳатидан ривожлантириш, замонавий талаблар асосида соханинг техник-технологик даражасини юксалтиришга алоҳида эътибор каратилди. Бу борада паст кучланишли электр тармоқларида электр энергиясини назорат килишда сезиларли натижаларга эришилиб, жумладан, электр энергияси хисоби назоратини автоматик тизимидан фойдаланган холда самарали бошкариш тизими йўлга қўйилди. Шу билан бир қаторда, жумладан, паст кучланишли электр тармокларида электр энергия сифатини ошириш ва йўқотишларни камайтириш учун мўлжалланган курилмаларни такомиллаштиришни талаб этмокда. 2017-2021 йилларда Узбекистан Республикасини янада ривожлантириш бўйича Ҳаракатлар стратегиясида «... янги электр энергия ишлаб чикариш кувватларини куриш ва мавжудларини модернизация қилиш, паст кучланишли электр тармоқлари ва трансформатор пунктларини янгилаш асосида ахолини электр энергияси хамда бошқа ёқилғи-энергия ресурслари билан таъминлашни яхшилаш, шунингдек, қайта тикланадиган энергия манбаларидан фойдаланишни кенгайтириш»2 бўйича вазифалари белгиланган. Мазкур вазифани амалга оширишда, жумладан, паст кучланишли электр тармоқлари ва трансформатор пунктларида носимметрик ҳолатларни аниқловчи ва бартараф этувчи курилмаларини яратиш муҳим масалалалардан бири ҳисобланади.
Ўзбекистон Республикаси Прсзидентининг 2017 йил 7 февралдаги ПФ-4947-сон «Узбекистан Республикасини янада ривожлантириш бўйича Ҳаракатлар стратегияси тўғрисида»ги Фармони, 2016 йил 23 ноябрдаги ПҚ-2661-сон «2017-2021 йилларда паст кучланишли электр тармоқларини янгилаш ва модернизация килиш дастури тўғрисида”ги Қарори, Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг 2010 йил 13 декабрдаги 294-сон «2011-2015 йиллар учун паст кучланишли электр тармокларини янгилаш ва модернизация килиш дастури тўғрисида»ги Қарори хамда мазкур фаолиятга тегишли бошқа меъёрий-ҳуқуқий хужжатларда белгиланган вазифаларни амалга оширишга ушбу диссертация тадқиқоти муайян даражада хизмат қилади.
Тадқиқотнинг мақсади паст кучланишли электр тармоқларида ўрнатилган носимметрик ҳолатларда электр энергия сифат кўрсаткичларини таъминлаш усуллари ва воситаларини ишлаб чикишдан иборат.
Тадқиқотнинг илмий янгилиги қуйидагилардан иборат:
паст кучланишли электр тармоқларида бўйлама ва кўндаланг носимметрияда қўшимча йўқотишларни баҳолаш усули ишлаб чикилган;
уч фазали носимметрик токни кучланишга электр магнитли
ўзгартиргичнинг схематик конструкцияси ишлаб чикилган;
уч фазали носимметрик токни кучланишга электр магнитли
ўзгартиргичидан фойдаланиб электр энергия сифатини таъминлаш усули ишлаб чикилган;
паст кучланишли электр тармоқларида электр энергия сифат кўрсат-кичларини ўлчаш учун мўлжалланган «Malika-01» курилмаси ишлаб чикилган.
Хулоса
«Паст кучланишли электр тармокларидаги носимметрик холатларида электр энергия сифатини таъминлаш усулларини ишлаб чиқиш» техника фанлари бўйича фалсафа доктори (PhD) диссертацияси мавзуси бўйича ўтказилган тадкиқот натижалари асосида куйидаги хулоса такдим этилган:
1. Фазалар бўйича бир фазали юкламаларнинг тент таксимланмаганлиги ва улар ишлашининг тасодифий характери оқибатида, 0,4 кВ паст кучланишли тақсимловчи электр тармоқларида токлар ва кучланишларнинг носимметриклик холатларини юзага келтиради, бу эса электр энергия сифат кўрсаткичларининг сезиларли ёмонлашувидан қўшимча йўқотишларни аниқлаш имконини беради.
2. Носимметрик юкламали паст кучланишли тармоклардаги сифат кўрсаткичларини таъминлаш ва йўкотишларни бартараф этишга имкон берадиган усуллар ва техник воситаларни қўллаш тахдил килинди. Ушбу тармокларда токлар носимметриясини камайтириш учун автоматик кувват ростлагичига эга бўлган махсус симметрияловчи курилмалар энг самарали техник восита бўлиб хизмат қилади.
3. Бўйлама ва кўндаланг носимметрияда қўшимча йўқотишларни баҳолаш усули ишлаб чиқилди. Фазалар бўйича юклама токини носимметрия коэффициента Кн=1.0 га тенг бўлганда, тармокдаги йўкотишлар киймати 30% тенг бўлиб ва бу боғликлик чизиқлига яқин равишда ошиб бориши исботланди.
4. Реактив кувват компенсациясини бошқаришнинг аралаш усули учун уч фазали носимметрик токни кучланишга электр магнитли ўзгартиргичи ишлаб чиқилди ва унинг конструкциясига ихтиро учун IAP 05383-сонли патента олинди. Ушбу ўзгартиргич мавжудларига нисбатан икки баробар юқори аникликдаги маълумотларни ўзгартириш имконини беради.
5. Уч фазали носимметрик токни кучланишга электр магнитли ўзгартиргичидан фойдаланиб тайёрланган электр энергия сифатини таъминлаш имконини берувчи симметрияловчи курилма биринчи тугунга уланганда, симметрияловчи курилма кўйилмаган иш ҳолатига нисбатан, Кг1=15 %, Koi=17 %, Кр-1,12 гача камайиши аниқланди. Симметрияловчи курилмани биринчи тугунга улашниши энг юқори симметриялаш эффектини кузатиш имконини беради.
6. Паст кучланишли электр тармокларида электр энергия сифат кўрсаткичларини ўлчаш учун мўлжалланган «Malika-01» ўлчаш воситаси яратилди ва фойдали модел учун ҒАР 01166-сонли патента олинди. Давлат реестрга 05.13919-2016-сони билан рўйхатга киритилди.

1-22 81 0

Ноньютон оқим ва ион электродиализида фибрилляр оқсилларнинг деформацион ва ориентацион структура ҳосил қилиши

Санобар Эшбекова

Тадқикот объектлари: Асосий тадқиқот объектлари ипак фиброини ва жун кератини, киёсий таққослашлар учун акрилонитрил сополимери танланган. Эритувчилар сифатида 2,5 М LiCI-ДМФА, 2,5 М NaOH-сув, 7,7 М NaCNS-сув тизимларидан фойдаланилган.
Ишнинг мақсади: эритмалар нонютон оқими ва ион электродиализида фиброин ва кератинни деформацион ва ориентацион структура хосил килиш қонуниятларини хамда олинган, таркибида қолдиқ ионлар бўлган гел ва чўкма намуналарни электр ўтказувчанлик тавсифларини аниқлашдан иборатдир.
Тадқиқот методлари: реооптиметрия, қўш нур синиши, оптик айланиш дисперсияси, поляризацион ултрамикроскопия, вискозиметрия, потенциометрия, электродиализ, амперметрия.
Олинган натижалар ва уларнинг янгнлнги: ион тутган эритувчиларда фиброин ва кератин эритмаларини хосил бўлиш хусусиятлари аниқланган хамда нонютон оқим ва ион электродиализини амалга оширишга имкон берадиган биоэритма танлашнинг критик параметрлари белгиланган; илк маротаба силжиш ва бўйлама майдонларда оксиллар эритмалари учун вужудга келтирилган нонютон окимларда макромолекуларнинг тартибли структуравий ташкилланиши ва ўзаро таъсирлари туфайли намоён бўладиган гистерезис эффектлари аникланган; илк маротаба электродиализ ёрдамида ионларни жадал чиқариб юбориш туфайли нонютон оқимда фиброин ва кератин молекулаларини деформацион ва ориентацион структуралар хосил килиш имкониятлари топилган; фибрилляр оқсилларни юкори даражада ориентацион факторли ва кам миқдорда қолдиқ ионли гел ва чўкма намуналарини олиш шароитлари аникланган; гел ва чўкма намуналар учун макромолекулалар тартибланиши ва колдиқ ионларни мавжуд бўлиш миқдорларига боглик тарзда электр ўтказувчанлик тавсифлари аникланган; нонютон окимда ионларни жадал чнкариб юбориш оркали фибрилляр оқсилларни структура хосил килишинн тадқиқот килиш учун электродиализ усули билан тўлдирилган реотест ва реодинамооптиметр курилмаларининг аналогларн йигилган.
Амалий ахамияти: нонютон окимда фиброин ва кератин молекулалари учун аникланган деформацион ва ориентацион хусусиятлар, гистерезис эффектлари эритмаларда фибрилляр оқсилларни тартибли структуралар хосил килиш динамикаси тўғрисидаги фундаментал тассаввурларни ривожлантиришда муҳим ахамият касб этади; фиброин ва кератин намуналарини туз ва ишқор нонлари иштирокида эритмалар, геллар ва чўкмалар хосил килиши юзасидан аникланган конуниятлар хамда уларни электр ўтказувчанлик тавсифлари ипак ва жун толалари чиқиндиларини канта ишлаб ўзига хос физик хоссали биополимер материаллар олишнинг илмий принциплари ишлаб чиқишда қўлланиши мумкин; нонютон оқим ва ион электродиализини амалга ошириш учун махсус йиғилган экспериментал услублар эритмаларда ион миқдорларини бошқариш оркали биополимерлар тартибли структураларини ҳосил қилишини тадкиқот этишда ҳамда улар асосида электр ўтказувчанлик хоссаларига эга гел ва чўкма намуналар олишда қўлланиши мумкин.
Қўлланиш сохаси: фибрилляр оксилларни оқимда юқори тартибли деформацион ва ориентацион структура хосил килиш динамикаси; полимерли гел ва композициялар электрофизикаси; ион электродиализи; табиий толаларни қайта ишлаш; поляризацион оптика ва реология.

1-43 214 0

Кўп симли электр узатиш линияларида симметрик бўлмаган қисқа туташув токларини ҳисоблаш учун такомиллаштирилган алгоритмларни ишлаб чиқиш

Георгий Эгамназаров

Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Жаҳонда электр энергетика тизимларидаги ҳаво узатиш линияларини оптик толали алоқа жихозлари билан таъминлаш, ички оптик кабелга эта, яшиндан ҳимояловчи трослар кўллаш воситаларини ишлаб чикишга қаратилган тадқикотлар муҳим аҳамият касб этмокда. Шу жиҳатдан, энергетика соҳасида электр энергетика тизимларини узлуксиз ва сифатли ишлашини таъминлаш ҳамда самадорлигини оширишга каратилган тадқиқотлар етакчи ўринни эгалламокда. Ривожланган мамлакатларнинг «электр энергетика тизимларида, ички оптик кабелга эга, яшиндан ҳимояловчи трослар, юқори кучланишли ҳаво линияларига чақмоқнинг тўғридан-тўғри келиб урилишидан химоялаш ва катта хажмли маълумотларни масофага юбориш вазифаларини сезиларли даражада сифатини оширишга алохида эътибор қаратилмоқда»1.
Жахонда электр энергетика тизимларини лойиҳалаштириш учун янги ва такомилаштирилган математик моделлар, усул ва алгоритмларини ишлаб чикишга алоҳида эътибор қаратилмокда. Ушбу соҳада, жумладан, трослардаги носиммстрик киска туташув токларини хисоблаш усулини ишлаб чиқиш, тросларнинг эквивалентларини аниклаш усулларини яратиш, ички оптик кабелга эга, яшиндан ҳимояловчи трослардаги ток кийматларини пасайтириш алгоритмларини ишлаб чиқиш йўналишларида амалга оширилаётган илмий-тадқиқот ишлари мухим вазифалардан бири хисобланади.
Республикамиз мустакилликка эришгач, иқтисодиётнинг муҳим тармоғи бўлган энергетика соҳасини сифат жиҳатидан ривожлантириш ва замонавий талаблар асосида соҳанинг техник-тсхнологик даражасини юксалтиришга алоҳида эътибор қаратилди. Бу борада, электр энергетика тизимида хаво электр узатиш линияларида носиммстрик бўлган ҳолатларини хисоблаш алгоритмларни ишлаб чиқиш бўйича сезиларли натижаларга эришилди. Шу билан бир қаторда, жумладан, кўп симли хаво линия тизимларида симмстрик бўлмаган ҳолатларидаги токларини аниклаш алгоритмларини ишлаб чиқиш талаб этилмокда. 2017-2021 йилларда Узбекистан Рсспубликасини янада ривожлантириш бўйича Ҳаракатлар стратсгиясида «... иқтисодиётда энергия ва рссурслар сарфини камайтириш, ишлаб чиқаришга энергия тсжайдиган технологияларни кенг жорий этиш, ...»2 бўйича вазифалари бслгиланган. Мазкур вазифани амалга ошириш, жумладан, ҳаво электр узатиш линияларида симмстрик бўлмаган қисқа туташув токларини хисоблаш, эквивалент парамстрларини аниқлаш, ички оптик кабелга эга, яшиндан химояловчи трослардаги ток кийматларини пасайтириш алгоритмларини ишлаб чикиш муҳим масалалардан бири хисобланади.
Узбекистан Республикаси Прсзидентининг 2017 йил 7 фсвралдаги ПФ-4947-сон «Узбекистан Республикасини янада ривожлантириш бўйича Ҳаракатлар стратсгияси тўғрисида»ги Фармони, Узбекистан Республикаси Прсзидентининг 2015 йил 5 майдаги ПҚ-2343-сон «2015-2019 йилларда иқтисодиёт тармоклари ва ижтимоий сохада энергия сарфи ҳажмини кискар-тириш, энергияни тежайдиган технологияларни жорий этиш чора-тадбирлари дастури тўғрисида», 2017 йил 26 майдаги ПҚ-3012-сон «2017-2021 йилларда қайта тикланувчи энсргстикани янада ривожлантириш, иқтисодиёт тармоклари ва ижтимоий соҳада энергия самарадорлигини ошириш чора-тадбир-лари дастури тўғрисида»ги Қарорлари ҳамда мазкур фаолиятга тсгишли бошқа мсъёрий-ҳуқуқий хужжатларда белгиланган вазифаларни амалга оширишга ушбу диссертация тадқикоти муайян даражада хизмат қилади.
Тадқиқотнинг мақсади кўп симли ҳаво электр узатиш линиялардаги яшиндан ҳимояловчи тросларни танлаш учун трассанинг бутун узунлиги бўйича параметрларини инобатга олиш имконини бсрадиган такомиллаштирилган алгоритмларни ишлаб чикишдан иборат.
Тадқиқотнинг илмий янгилиги қуйидагилардан иборат:
носиммстрик киска туташув ҳолатларда симлардаги токларнинг ҳисоб қийматларини кўп симли ҳаво электр узатиш линияларнинг парамстрларига (таянч ўлчамлари, таянчлараро масофалар узунлиги, фаза симлари ва яшиндан ҳимояловчи трослари) боғлиқлиги сийрак матрицаларни қўллаш асосида аниқланган;
ҳаво электр узатиш линияларида яшиндан ҳимояловчи тросларнинг эквивалент қаршиликлари таянчларнинг заминлаш умумий қаршиликлари асосида такомиллаштирилган;
яшиндан ҳимояловчи тросларнинг носиммстрик киска туташув токларига нисбатан термик турғунлигини ҳисоблаш алгоритми ҳаво электр узатиш линияларини кўп симли тизимда кслтирилганлиги асосида такомиллаштирилган;
ички оптик кабелга эга яшиндан ҳимояловчи тросларда носиммстрик киска туташув ҳолатларидаги токлар кийматларини камайтириш, нимстанция таянчларида заминлаш қаршиликларини изоляциялаш асосида такомиллаштирилган.
Хулоса
«Кўп симли ҳаво электр узатиш линияларида носиммстрик қисқа туташув токларини ҳисоблаш учуй такомиллаштирилган алгоритмларни ишлаб чиқиш» мавзусидаги докторлик диссертация бўйича олиб борилган тадкикотлар натижалари қуйидагилардан иборат:
1. ҲЛларида ЯТ/ОКЯТни носиммстрик ҚТ токларига нисбатан ТТурғ асосида танлаш учун мавжуд бўлган усулларнинг таҳлили, ЯТ/ОКЯТдаги носиммстрик ҚТ ток қийматларини ҳисоблаш мстодикаси, аниқликни пасайтирувчи ва кўп вариантли ҳисоблар учун катта ҳажмдаги ишлар олиб боришни талаб қилувчи кўп сонли соддалаштиришларга асосланганлигини кўрсатди. Шунинг учун турли хил кучланишли ҲЛларда носиммстрик ҚТ токларини хисоблаш учун ҲЛнинг бутун узунлиги бўйлаб турли параметр характсристикаларини инобатга олиш имконини бсрувчи аниклаштирилган алгоритмлари такомиллаштирилган. Натижада турли хил кучланишли ҲЛларда носиммстрик ҚТ токларини хисоблаш учун аниқлик даражаси юкори бўлган алгоритмлардан фойдаланиш имкони яратилган.
2. Биринчи маротаба ҲЛини кўп симли тизимда шаклланиши асосида унинг аниклаштирилган модели ишлаб чиқилган. Ушбу модель уч фазали тизимнинг носиммстриклик сабабларини фаза симлари ва ЯТ/ОКЯТларнинг парамстрлари, таянчлараро масофалар узунликлари, гсомстрик ўлчамларнинг турли хиллигини ҳамда ҲЛ трассасидаги ср қаршиликлари ҳар хиллигини инобатга олишни имконини бсради. Ушбу хусусият мавжуд бўлган ва қўлланилаётган ҲЛда носиммстрик ҚТ ток қийматларини хисоблаш моделларида йўқ ёки чегараланган. Натижада ушбу модель ҲЛда носиммстрик ҚТ ток қийматларини хисоблаш имконини берган.
3. Кўп симли ҲЛ трассаларининг бутун узунлиги бўйлаб ЯТ/ОКЯТлар заминлаш холатлар ва заминлаш каршилик қийматларини шу билан бирга нимстанция контурларининг заминлаш қаршиликларини инобатга олиш имконини бсрувчи ЯТ/ОКЯТларни таянчларда заминлашини моделлаштириш алгоритмлари ишлаб чиқилган. Ушбу алгоритмларнинг қўлланилиши ҲЛларни лойиҳалашда таянчлардан оқийдиган ҚТ токларнинг ҳисоб аниклигини кўтариш имконини берган.
4. Кўп симли ҲЛларда фаза симларининг носиммстрик ҚТ ҳолатларини моделлаштириш алгоритмлари ишлаб чикилган. Ушбу алгоритм симмстрик ташкил этувчилар усулини қўллашни талаб килмасдан носиммстрик ҚТ кучланишларини хисоблаш имконини берган.
5. ҲЛнинг ҳар қандай таянчлараро масофада ва тизимдаги симлар сони нечта бўлишидан қатъий назар ҲЛларининг ЯТларини танлаш такомиллаштирилган алгоритмлари ишлаб чиқилган. Ушбу такомиллаштирилган алгоритмлар 500 кВли «Сирдарё» ИЭС - «Ново Ангрен» ИЭС ҲЛсининг ОКЯТни лойиҳалаштиришда жорий қилинган ва ҲЛсининг барча кисмлари учун парамстрларини инобатга олиб носиммстрик ҳолатлардаги токларнинг ҳисоб аниклигини кўтариш имконини берган.
6. ЯТларининг эквивалентларини хисоблаш алгоритмлари ишлаб чикилган. Ушбу алгоритмлар 500 кВли «Сирдарё» ИЭС - «Ново Ангрен» ИЭС ҲЛсини лойиҳалаштиришда жорий қилинган ва ҲЛсининг узунлиги бўйлаб таянчларнинг заминлаш қаршиликларини инобатга олиб умумий хисоблашлар сонини камайтириш имконини берган.
7. ҲЛларида таянч қаршиликларини заминлаш оркали ОКЯТларнинг энергия ва ресурс тежамкор иш режимилари ишлаб чикилган. Ушбу тежамкор иш режимилари 500 кВли «Сирдарё» ИЭС - «Ново Ангрен» ИЭС ҲЛсини лойиҳалаштиришда жорий қилинган. ОКЯТларнинг энергия ва ресурс тежамкор иш режимларининг қўлланилиши лойиҳалаш жараёнида ОКЯТнинг юзасини кичиклаштириш ва лойиҳа маблагларини 27% га камайтириш имконини берган.

1-44 96 0

Кадмий, индий ва сурьмани аниқлашда электрокимёвий сенсорларни ишлаб чиқиш ва қўллаш

Дилшод Зияев

Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Бугунги кунда бутун дунёда атроф-муҳитнинг турли газлар, суюк ва қаттик моддалар, саноат чиқиндилари билан ифлосланиши ижтимоий-иқтисодий аҳамиятга эга бўлган жиддий экологик муаммоларга олиб келади, ҳамда бу муаммоларнинг келиб чиқишини олдини олиш асосий вазифалардан бири ҳисобланади.1 Саноатда ярим ўтказгичлар, шунингдек ўта тоза моддалар олишда асосий материаллар сифатида кадмий, сурьма ва индийга бўлган талабнинг, ушбу материалларни аналитик назорат қилиш, сезгир усулларини яратиш ҳам назарий, ҳам амалий нуқтаи назардан долзарб ҳисобланади.
Республикамизда «ЎЗКИМЁСАНОАТ» АЖ корхоналарида электрокимёвий усулларда замонавий технологияларидан фойдаланадиган ҳолда бир катор металларни ажратиб олишга ва уларни анализ қилишга катта ахамият берилмокда. Жумладан, кадмий, сурьма, индий ва бошқа оғир, канцероген, заҳарли металларни электрокимёвий усулларда аниклашда ишчи электрод сифатида электрокимёвий сенсорлардан фойдаланиш катта ахамият касб этади. Мамлакатимизни жадал ривожлантириш бўйича Ҳаракатлар стратегиясида ресурсларни тежайдиган замонавий технологияларни жорий этишга қаратилган чора-тадбирлар доирасида замонавий электрокимёвий усуллар ёрдамида ишлаб чикарилаётган махсулотларнинг таннархини қисқартириш ҳамда рақобатбардошлигини оширишга алохида эътибор қаратилмокда.
Бугунги кунда дунёда огир, захарли металларнинг ултьрамикро микдорини аниқлаш имконини берадиган кўплаб физикавий ва физик кимёвий тадкиқот усуллари мавжуд, бирок улар хам рухсат этилган микдор ва упдап кам даражада керакли сезгирликпи таъмиплаб бера олмайди. Дунёда микёсида огир, канцероген металлар атроф муҳитни асосий ифлослантирувчилар бўлиб, уларнинг мониторингини олиб бориш юзасидан мақсадли тадқиқотларни амалга ошириш муҳим бўлиб, бу борада, жумладан, қуйидаги масалаларга алоҳида эътибор қаратилмокда: кимматбахо, захарли симоб ишчи электродини ўрнини боса оладиган янги сенсорларни яратиш; экологик тоза, махаллий хомашёлардан тайёрланган сенсорларни ишлаб чиқиш; модификацияланган электрокимёвий сенсорлар оркали огир канцероген ва захарли металларни аниқлаш.
Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2008 йил 15 июлдаги ПҚ-916-сон «Инновацион лойиҳалар ва технологияларни ишлаб чикаришга қўллашни рағбатлантириш бўйича кўшимча чора-тадбирлар тўғрисида»ги Қарори, 2017 йил 7 февралдаги ПФ-4947-сон «Ўзбекистон Республикасини янада ривожлантириш бўйича ҳаракатлар стратегияси тўғрисида»ги Фармони, Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг 1992 йил 9 декабрдаги «Табиатни муҳофаза қилиш тўғрисида»ги, 2016 йил 23 августдаги «2016-2020 йилларда Ўзбекистон Республикасида атроф табиий мухит мониторинги дастурини» тасдиқлаш тўғрисидаги Қарори ижросини таъминлашда ҳамда мазкур фаолиятга тегишли бошқа меъёрий-ҳуқуқий хужжатларда белгиланган вазифаларни амалга оширишда ушбу диссертация тадқиқоти муайян даражада хизмат қилади.
Тадқиқотнинг мақсади электрокимёвий сенсорларни (ЭС) ишлаб чиқиш ва уларни кадмий, индий ва сурьмани аниқлашда кўллашдан иборат.
Тадқиқотнинг илмий янгилиги қуйдагилардан иборат:
илк бор турли органик реагентлар билан модификацияланган электрокимёвий сенсорлар ёрдамида In, Sb ва Cd ионлари инверсион вольтамперометрии аниқлаш усули ишлаб чиқилган;
буфер аралашмалар ва фон электролитларнинг оптимал таркиби ва компонентларнинг нисбати, потенциалнинг таъсири, сенсорларда деполяризаторнинг тўпланиш вакти, аниқланаётган эритманинг температураси ва ток диапазонини фойдали аналитик сигнал катталигига таъсири кўрсатилган;
тадқиқ килинган металларни реал табиий объектларда ва саноат материалларида селектив инверсион вольтамперометрик аниклаш натижаларига бегона катионларнинг, комплекс ҳосил килувчи бирикмаларнинг ва анионларнинг таъсири аниқланган;
аниқланаётган металларни гибрид экстракцион инверсион вольтамперометрик усуллари ишлаб чикилган.
Хулоса
1. Қаттиқ модифицирланган сенсорлар яратишда импорт ўрнини босувчи, қиммат бўлмаган органик реагентлар асосида танланган. Ҳосил қилинган сенсорлар ёрдамида тадкик килинган металларни турли табиатли ва концентрацияли фон электродитларда, буфер аралашмаларда инверсион-вольтамперометрик аниклаш усуллари ишлаб чиқилган ва Cd, In ва Sb ионларининг электролиз шароитлари оптималлаштирилган.
2. In, Cd ва Sb ионларининг аналитик сигналлари, уларнинг катодда кайтарилиш потенциаллари, ток диапазони, сенсорда деполяризаторнинг тупланиш вакти, фон электролитларининг табиати ва концентрациялари хамда буфер аралашмаларининг pH лари орасидаги ўзаро боғлиқлик кўрсатилган.
3. Турли табиатли ва концентрацияли бегона катионларнинг, анионларнинг ва комплекс хосил қилувчи бирикмаларнинг вольтамперограммлар (чўккилар) шаклига ва аникланаётган металлар натижаларига таъсири ўрганилган. Тадқиқ қилинаётган металларнинг корреляция коэффициентлари топил гаи.
4. In, Cd ва Sb ионларининг индивидуал эритмаларда, микро- ва қолдик (из) миқдорлари даражасида аниқлайдиган қуйи чегарали реал табиат объектлари, саноат материалларига таклид килинган модель бинар, учли к ва ундан мураккаброк аралашмаларда инверсион-вольтамперометрик аниқланиш усуллари ишлаб чиқилди, бунинг натижасида металлар, котишмалар, кавшарлар, сурков мойлари, рудалар, минераллар, турли табиатли сувлар ва бошқа реал табиат объектлари хамда саноат материалларини анализ қилиш имконияти яратилди.
5. In, Cd ва Sb ионларини аниклашнинг гибрид экстракцияли инверсион-вольтамперометрик усуллари ишлаб чиқилди. Тошкент шахри хамда Узбекистан Республикасининг бошка шахарларидаги турли саноат ташкилотларининг ишлаб чиқариш материаллари анализи бўйича янги йўллари ва схемалари таклиф қилинди.

1-44 104 0

Золь-гель жараёнлар асосида олинган наноматериаллардан фойдаланиб аммиакнинг селектив газ сенсорларини яратиш

Илхом Абдурахманов

Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Бугунги кунда саноатни жадал ривожлантиришда, экологик муаммоларни ҳал этишда, айниқса, кимё, нефть ва газ кимёсининг жадал ривожланиши натижасида бутун дунёда вужудга келган атмосфера ҳавоси мониторинги муаммосини ҳал этишда селектив усуллар ва сезгир сенсорларни кўллаш долзарб масалага айланиб бормокда. Ярим ўтказгичли сенсорлар (ЯЎС) сезгир асбоблар жумласига киради ва уларнинг асосий кулайликлари ишлатишдаги оддийлиги, кичик ўлчамлилиги, ишлаш ресурсининг катталиги, юкори аниқлиги ва тезкорлигидан иборат.
Мустақиллик йилларида мамлакатимизда саноатнинг турли соҳаларига замонавий технологияларни киритиш, модернизация қилиш ва улар асосида янги турдаги маҳсулотлар ишлаб чиқаришга асосланган қатор янги саноат корхоналари ишга туширилди. Ушбу корхоналарда газ аралашмалари назоратида кенг қўлланиладиган ярим ўтказгичли сенсорларни ишлаб чиқишда SnO2, TiO2, ZnO, 1п20з, МоОз, Ғе2О3, WO3 ва V2O5 лар асосида олинган газсезгир материаллар аҳамиятли хисобланади. Булардан ўз кўрсатг'ичлари бўйича жуда муҳим бўлган TiO2 ва Ғе2О3 лар асосида золь-гель технология усулида олинган газсезгир материллар (ГСМ) алохида ўринга эга. Ўзбекистон Республикасини янада ривожлантириш бўйича Ҳаракатлар стратегиясига мувофиқ, кимё саноати соҳаларини ривожлантиришда, жумладан, золь-гель технологиялари асосида селектив ярим ўтказгичли газ сенсорларини яратиш мухим ахамият касб этади.
Жахон миқёсида иқтисодиёт тармоқлари айниқса автотранспорт, энергетика ва саноат ривожланиб борган сари атмосфера хавоси экологик мониторингига бўлган талаб тобора ортиб бормоқда. Жумладан, мавжуд анализ усуллари ва асбобларини такомиллаштириш, янги ярим ўтказгичли юқори сезгир сенсорлар яратиш, селектив газсезгир материаллар хосил қилиш жараёнларини илмий жиҳатдан асослаш кабилар долзарб масалалардан бўлиб, бу борада золь-гель технология асосида яримўтказгичли газсезгир материаллар олиш жараёни қонуниятларини аниқлаш, жараённи оптимал шароитларини топиш, юкори эффектив ярим ўтказгичли сенсорлар ишлаб чиқиш, уларнинг метрологик, аналитик ва эксплуатацион тавсифларини аниклашга алохида эътибор каратилмоқда.
Узбекистан Республикаси Президентининг 2010 йил 15 декабрдаги ПҚ-1442-сонли «2011-2015 йилларда Ўзбекистон Республикаси саноатини ривожлантиришнинг устувор йўналишлари тўғрисида»ги қарори, 2017 йил 7 февралдаги ПФ-4947-сон «Ўзбекистон Республикасини янада ривожлантириш бўйича харакатлар стратегияси тўғрисида»ги Фармони, Вазирлар Махкамасининг 2013 йил 27 майдаги «2013-2017 йилларда Ўзбекистон Республикасида атроф-мухит муҳофазаси бўйича харакатлар дастури тўғрисида»ги 142-сонли карори хамда мазкур фаолиятга тегишли бошка меъёрий-хукукий хужжатларда белгиланган вазифаларни амалга оширишга ушбу диссертация тадқиқоти муайян даражада хизмат қилади.
Гадки коти инг мақсади. SiO2-TiO2 таркибли юпқа плёнка асосидаги сенсор элементларини золь-гель жараёнлар асосида олинган нано матери алл ард ан фойдаланиб аммиакнинг концентрациясини аниқловчи селектив ярим ўтказгичли газ сенсори яратишдан иборат.
Тадкиқотнинг илмий янгилнгн қуйидагилардан иборат:
илк бор газ аралашмалари таркибидан NH3 нинг аниқловчи TiCb ва ҒезОз асосидаги яримўтказгичли селектив газ сезгир материалларининг мақсадга йўналтирилган золь-гель синтези амалга оширилган;
SiO2-TiC>2 таркибли газ сезгир материални ҒегОз билан модификациялаш уни NH3hh аниклашдаги температура чегарасини пасайтириб, селективлигини ошириши аникланган;
танланган газсезгир материаллар ва оптимал шароитлардан фойдаланиб, NH3 ни ҒЬ, СО ва SO2 иштирокида аниқлашнинг юқори сезгирлиги кўрсатилган;
газ аралашмалари айрим компонентларига нисбатан активликлари турлича бўлган катализаторлардан фойдаланилиб яримўтказгичли сенсорнинг NH3 ни аниклашдаги селективлиги аниқланган;
NH3 ни аникловчи 5%Fe2O3-95%TiO2 асосида тайёрланган яримўтказгичли сенсорнинг метрологии, аналитик, эксплуатацией ва бошка кўрсаткичларига турли омилларнинг таъсири кўрсатилган.
Хулосалар
1. Концентрация ва температуранинг кенг оралиғида тетраэтоксисилан (ТЭОС) асосида ярим ўтказгичли газсезгир материал шаклланишининг золь-гель жараёни кинетикасига бошланғич эритма компонентлари таркиби ва ўзаро нисбатининг таъсири ўрганилган. Таркиби ТЭОС:Н20:этанол:НС1=1:20:30:0,05 га мос келувчи эритманинг баркарорлигининг энг юқори бўлиши аникланган. SiO2-TiOi таркибли газсезгир пленка синтезининг оптимал температура ва вакт режими (450°С ва 30 мин.) танланган. Тадқиқот натижаларидан NH3 нинг юқори сезгир сенсори учуй газсезгир материал олишнинг золь-гель жараёнини бошқариш усули тавсия этилди.
2. Золь-гель технология усулида титан ва темир оксидлари асосида газсезгир материалларни шакллантириш методикаси ишлаб чиқилган. NH3 нинг селектив сенсорларини яратиш учун TiCF-FeaO; таркибли юпка пленка намуналари олинган. Плёнканинг тузилиши икки каватли копламадан иборат бўлиб, биринчиси тагликни қопловчи-тўлиқ ва узлуксиз бўлиши бошлангич золнинг таркибига боғлиқ бўлган TiCh асосидаги катлам, иккинчи қават эса асосан катализатордан I'e^O; дан иборат катлам.
3. Газ сенсорларнинг ривожланиш тенденцияси ва техник холатларини хисобга олган холда сезгир элемента юзаси золь-гель технология усулида титан ва темир оксидлари асосидаги газсезгир материал билан копланган, шиша қатламли платина симидан тайёрланган спиралдан иборат NFI? ни аникловчи сенсорнинг конструкцияси таклиф этилган ва амалда қўлланилган. Сезгир элементининг ўлчамлари ва сигналки узатувчи платина материалнинг паст иссиклик ўтказувчанлиги сенсорга бериладиган кучланишни 100 мВт гача пасайтиришга имкон яратди. Бу эса сенсорлардан кичик ўлчамли, батареяда автоном ишловчи асбоблар тайёрлашда фойдаланишга имкон беради.
4. Селектив ярим ўтказгичли сенсорлар учун катализатор танлаш мақсадида ёнувчи моддаларнинг металл оксидлари иштирокидаги оксидланиш қонуниятлари ўрганилган. Тажрибалар натижасида таркибида газ аралашмаларига нисбатан турлича активликка эга бўлган, катализатор сақлаган газсезгир материаллардан фойдаланиб, юқори селектив ярим ўтказгичли сенсорлар яратиш имконияти тасдиқланган. NH3 ни оксидлаш жараёнида 5% ҒезОз - 95% TiO2 таркибли аралашма энг юқори активлик ва селективликка эга бўлиши аникланган. Ушбу катализаторлар иштирокида 350 °C температурада NH3 тўлиқ (100 % - гача) оксидланиши кузатилади.
5. NHj ни захарли, енгил алангаланувчан ва портловчан газлар аралашмаси таркибидан аниқловчи юқори селектив ва сезгир ярим ўтказгичли сенсорлар ишлаб чикилган. Ишлаб чиқилган селектив ярим ўтказгичли сенсорларнинг NH3 ни аниклаш жараёнидаги асосий эксплуатацион ва метрологик тавсифи бахоланган. Ушбу сенсорлар концентрациянинг кенг оралиғида NH; ни аниқлашга имкон беради ва юқори метрологик хамда эксплуатацион тавсифга эга.
6. Кичик ўлчамли автоматик ярим ўтказгичли сенсорлар нинг тажрибавий намуналари яратилган. Ушбу сенсорлар саноат чиқинди газлари ва ёпиқ экологик системалар атмосфера хавоси таркибидан NH3 нинг узлуксиз автоматик анализида қўлланилади.

1-24 89 0

Галлий арсениди асосидаги уч тўсиқли фотодиоднинг электрофизик ва спектрал характеристикалари

Лола Зоирова

Тадқиқод объектлари: суюк эпитаксия усули билан ўстириб тайёрланган фотодиодли Au-nAI х , Ga ,_х As-pGaAs-Ag, Au+Zn-p(AlxGa^x)}_yInyAs-nGaAs-Au, Аи-p(Alх Ga t_x) ,_у In у As-nGaAs-Ag-структуралар,
Ишнинг мақсади: тўғрилагич тўсиқларнинг турли хил гетерокатламга эга 3-тўсикли структуранинг токли ва спектрал характеристикаларга таъсирини тадқик этиш учун галлий арсениди ва унинг бирикмалари асосидаги гетероўтишнинг ҳажмий заряд соҳасида содир бўлувчи жараёнларнинг физик табиатини аниқлашдан иборат.
Тадқиқод методлари: вольтампер, вольт-сиғим ва спектрал характеристикаларни ўлчашнинг экспериментал услублари, олинган экспериментал маълумотларнинг таҳлили.
Олинган натижалар ва уларнинг янгилиги: илк маротаба pAlGalnAs-nGaAs гетероўтиш асосидаги кўп тўсиқли структуралар ишлаб чиқилди ва тўғрилагич тўсиқларнинг спектрал диапазони узун тўлқинли сохага қараб кенгайишига роли аниқланди, илк маротаба турли вазифа учун мўлжалланган гетероқатламдаги индий микдорининг ўзгаришига асосланган 3-тўсиқли фотодиодли Au-pAIGaInAs-nGaAs:O-^g-структураларни тайёрлаш қонун-коидалари таклиф этилди. Au-pAlOoSGal)82lno.iAs-nGaAs-Ag-структура гетерокатлам томонидан ёритилганда фототокнинг юқори қийматлари ҳосил бўлади, фототашувчилар бўлиниш соҳасининг кичик жойлашиши ва ҳажмий заряд сохаси калинлигига пропорционал равишда фототок ошиб борганда, берк ўтишларнинг ҳажмий заряд қатлами томонидан гетероқатлам квазинейтрал кисмининг навбатма-навбат торайиши билан тушунтирилади. Металл-яримўтказгич чегарасининг яхшиланиши ва термоэлектрон механизмининг генерационга алмашиниши, фотодиодли структурада гетероқатлам қалинлигининг ўлчамлари диффузион узунликдан икки баравар микдоргача ортиши олиб келиши мумкинлиги экспериментал равишда кўрсатиб берилган.
Амалий ахамияти: таклиф килинаётган тавсиялар телекоммуникация тизимлари ва оптоэлектроник фотокабулқилувчи асбобларнинг поғонали кучайтирилиш кирувчи параметрлари билан фотоқабулқкилгичнинг чикувчи параметрларининг ўзаро мутаносиблик жараёнини осонлаштиради.
Татбиқ этиш даражаси ва иқтисодий самарадорлиги: олинган натижалар ЎзР ФА илмий ишлаб чиқариш бирлашмалари ва бошқа асбобсозлик ташкилотларида фотокабулқилгичли мосламаларни ишлаб чиқариш учун асос бўлиб хизмат килади.
Қўлланилиш сохаси: ахборотни кабул қилиш ва узатиш ҳамда телекоммуникация тизимларида, микро ва оптоэлектроникада электрон курилмаларни технология ва лойиҳалашда ишлатилади.

1-23 81 0

2,3-Триметилен-1,2,3,4- тетрагидрохиназолин-4-он ва унинг гомологларини электрофил реагентлар билан таъсирланиши

Зариф Самаров

Тақиқот объетлари: 2,3-три-,-тетра-,-пента-,-гексаметилен-1,2,3,4-тетрагидрохиназолин-4-онлар.
Ишнинг мақсади: 2,3-полиметилен-3,4-дигидрохиназолин-4-онларни натрий боргидрид билан кайтариш, тегишли 1,2,3,4-тетрагидрохиназолин-4-онларни ациллаш, карбамоилаш, амидометиллаш ва электрофил алмашиниш реакцияларини систематик равишда ўрганиш. Биологик фаол моддаларни излаш.
Тадқиқот методлари: органик синтез, ИҚ-, 'Н-ЯМР-спектроскопия, масс-спектрометрия, ЮҚХ, РТТ.
Олинган натижалар ва уларнинг янгилиги: 2,3-полиметилен-3,4-дигидрохиназолин-4-онларни кайтариб тегишли 1,2,3,4-тетрагидрохиназолин-4-онлар олинди. Ациллаш, карбамоиллаш, амидометиллаш реакциялари N-1 атомига кетганлиги, тегишли 1-ацил-, алкил(арил)амино-(тио)карбамоил- ва -пирролидон-2-метил қатори моддалари ҳосил бўлиши кўрсатилди. Электрофил алмашиниш реакцияси 1:1 моль нисбатда олиб борилганда реакция С-6 ҳолатга кетиб, моноалмашинган моддалар, реакция 1:2 моль нисбатларда олиб борилганда реакция тарзда С-6, С-8 холатларга кетиши билан бир вактда -:МН-НС<-боғининг дегидрогенланиши, яни -:Н=С<-кўш боғига айланиши кузатилди.
Амалий ахамияти: 2,3-полиметилен-1,2,3,4-тетрагидрохиназолин-4-онлар, уларнинг 1-ацил-, -карбамоил-, -пирролидон-2-метил ҳосилалари олиш услуби, шунингдек бошқа усуллар билан қийин олинадиган 6,8-диалмашинган-2,3-полиметилен-3,4-дигидрохиназолин-4-онлар синтезининг янги усули яратилди. 6-Моноалмашинган-2,3-полиметилен-1,2,3,4-тетрагидрохиназолин-4-онлар синтези йўлга қўйилди. Синтез килинган моддалар орасида биологик фаол моддалар борлиги аниқланди.
Тадбиқ этиш даражаси ва иқтисодий самарадорлиги: синтез килинган моддалар орасида ўстирувчилик хоссасига эга бўлган моддалар топилди. Улар келажакда стимуляторлар сифатида ишлатилиши мумкин.
Қўлланиш сохаси: органик кимё, кишлоқ хўжалиги.