58
ELEKTRON TIJORAT
“RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 8-SON
WWW.INFOCOM.UZ
O‘ZBEKISTONDA ELEKTRON TIJORAT TIZIMLARI
QO‘LLANILISHINING JORIY HOLATINI TAHLIL QILISH
(“FOTON” AJ MISOLIDA)
Mustafayeva Firangis Shukurulloyevna
Muhammad al-Xorazmiy nomidagi Toshkent axborot texnologiyalari universiteti,
tayanch doktorant
mustafoevafarangiz@gmail.com
Annotatsiya:
Ushbu maqolada O‘zbekistonda elektron tijorat tizimlarining
joriy holati FOTON AJ misolida tahlil qilinadi. Tadqiqot davomida elektron
tijoratning huquqiy asoslari, infratuzilmasi va FOTON AJ faoliyatidagi amaliy
jihatlari o‘rganildi. Natijalar shuni ko‘rsatadiki, O‘zbekistonda elektron tijorat tez
sur’atlar bilan rivojlanmoqda, ammo bir qator muammolar mavjud. Maqolada ushbu
muammolarni hal qilish va elektron tijoratni yanada rivojlantirish bo‘yicha tavsiyalar
berilgan.
Kalit so‘zlar:
elektron tijorat, O‘zbekiston, FOTON AJ, raqamli iqtisodiyot,
onlayn savdo.
АНАЛИЗ ТЕКУЩЕГО СОСТОЯНИЯ ПРИМЕНЕНИЯ СИСТЕМ
ЭЛЕКТРОННОЙ КОММЕРЦИИ В УЗБЕКИСТАНЕ
(НА ПРИМЕРЕ АО “FOTON”)
Мустафаева Фирангис Шукуруллоевна
Ташкентский университет информационных технологий имени Мухаммада
аль-Хорезми базовый докторант
mustafoevafarangiz@gmail.com
Аннотация:
В данной статье будет проанализировано текущее состояние
систем электронной коммерции в Узбекистане на примере АО "
FOTON
". В
ходе исследования были изучены правовые основы электронной коммерции,
инфраструктура и практические аспекты деятельности АО "
FOTON".
Результаты показывают, что электронная коммерция в Узбекистане развивается
быстрыми темпами, но есть ряд проблем. В статье даны рекомендации по
решению этих проблем и дальнейшему развитию электронной коммерции.
Ключевые слова:
электронная коммерция, Узбекистан, АО FOTON,
цифровая экономика, онлайн торговля.
59
ELEKTRON TIJORAT
“RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 8-SON
WWW.INFOCOM.UZ
ANALYSIS OF THE CURRENT STATE OF APPLICATION OF
E-COMMERCE SYSTEMS IN UZBEKISTAN
(ON THE EXAMPLE OF “FOTON” JSC)
Mustafayeva Firangis Shukurulloyevna
Tashkent University of Information Technologies named after Muhammad
al-Khwarizmi PhD student
mustafoevafarangiz@gmail.com
Abstract:
This article analyzes the current state of e-commerce systems in
Uzbekistan using the example of FOTON JSC. During the study, the legal
framework, infrastructure and practical aspects of e-commerce in the activities of
FOTON JSC were studied. The results show that e-commerce in Uzbekistan is
developing rapidly, but there are a number of problems. The article provides
recommendations for solving these problems and further development of e-
commerce.
Keywords:
e-commerce, Uzbekistan, FOTON JSC, digital economy, online
trading.
KIRISH
O‘zbekistonda raqamli iqtisodiyotning jadal rivojlanishi elektron tijorat
sohasiga ham o‘z ta’sirini ko‘rsatmoqda. So‘nggi yillarda mamlakatda internet
foydalanuvchilari soni sezilarli darajada oshdi, bu esa elektron tijorat bozorining
kengayishiga olib keldi [1]. Bunday sharoitda elektron tijorat tizimlarining samarali
ishlashi muhim ahamiyat kasb etadi.
Ushbu tadqiqotning maqsadi O‘zbekistonda elektron tijorat tizimlarining joriy
holatini FOTON AJ misolida tahlil qilish va mavjud muammolarni aniqlashdan
iborat. FOTON AJ O‘zbekistonning yirik elektron tijorat kompaniyalaridan biri
bo‘lib, uning tajribasi butun soha uchun ko‘rsatkichli hisoblanadi.
Ushbu tadqiqot natijalari O‘zbekistonda elektron tijorat sohasini yanada
rivojlantirish uchun amaliy ahamiyatga ega bo‘lishi mumkin.
ADABIYOTLAR TAHLILI
O‘zbekistonda elektron tijorat tizimlarining rivojlanishi va qo‘llanilishi
bo‘yicha bir qator tadqiqotlar o‘tkazilgan. Jumladan, Alimov va boshqalar (2022) o‘z
tadqiqotlarida O‘zbekistonda elektron tijoratning huquqiy asoslarini tahlil qilishgan
[2]. Mualliflar mamlakatda elektron tijoratni tartibga soluvchi asosiy qonun
hujjatlarini ko‘rib chiqib, ularning amaliyotda qo‘llanilishini o‘rganishgan.
60
ELEKTRON TIJORAT
“RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 8-SON
WWW.INFOCOM.UZ
Raximov (2023) O‘zbekistonda elektron tijorat infratuzilmasining rivojlanish
tendensiyalarini tadqiq etgan [3]. Uning tadqiqoti natijalariga ko‘ra, so‘nggi yillarda
mamlakatda internet tezligi va qamrovi sezilarli darajada yaxshilangan, bu esa
elektron tijorat uchun qulay sharoit yaratmoqda.
Xalqaro miqyosda elektron tijorat tizimlari bo‘yicha ko‘plab tadqiqotlar
mavjud. Masalan, Li va Wang (2021) rivojlanayotgan mamlakatlarda elektron tijorat
tizimlarining samaradorligini oshirish usullarini o‘rganishgan [4]. Ularning
xulosalariga ko‘ra, to‘lov tizimlari xavfsizligi va logistika infratuzilmasini
takomillashtirish elektron tijorat rivojlanishining muhim omillari hisoblanadi.
FOTON AJ faoliyati bo‘yicha ilmiy adabiyotlarda ma’lumotlar nisbatan kam.
Biroq, kompaniyaning rasmiy hisobotlari va mahalliy OAV materiallarida uning
faoliyati haqida ma’lumotlar mavjud [5].
METODOLOGIYA
Ushbu tadqiqot sifat va miqdoriy usullarning kombinatsiyasiga asoslangan.
Tadqiqot jarayonida quyidagi usullar qo‘llanildi:
Hujjatlarni tahlil qilish:
O‘zbekistonda elektron tijoratni tartibga soluvchi
qonun hujjatlari, FOTON AJ hisobotlari va boshqa tegishli hujjatlar o‘rganildi.
Statistik ma’lumotlarni tahlil qilish:
O‘zbekiston Davlat statistika qo‘mitasi,
Markaziy bank va boshqa rasmiy manbalardan olingan ma’lumotlar tahlil qilindi.
Case study:
FOTON AJ faoliyati batafsil o‘rganildi, kompaniyaning elektron
tijorat tizimi tahlil qilindi.
Ekspert intervyulari:
Elektron tijorat sohasida faoliyat yuritayotgan
mutaxassislar va FOTON AJ vakillari bilan yarim strukturalashgan intervyular
o‘tkazildi.
Tadqiqot jarayonida to‘plangan ma’lumotlar tizimli tahlil qilindi va
umumlashtirildi. Natijalar asosida xulosalar shakllantirilib, amaliy tavsiyalar ishlab
chiqildi.
Tadqiqot etikasi tamoyillariga qat’iy rioya qilindi. Barcha intervyu
ishtirokchilari tadqiqot maqsadi haqida xabardor qilindi va ularning roziligi olindi.
Shaxsiy ma’lumotlar maxfiy saqlanishi ta’minlandi.
MUHOKAMA VA NATIJALAR
O‘zbekistonda elektron tijoratni tartibga soluvchi asosiy qonun hujjati
2022-yilda qabul qilingan “Elektron tijorat to‘g‘risida”gi qonundir [6]. So‘nggi
yillarda ushbu qonunga bir qator o‘zgartishlar kiritilgan bo‘lib, bu elektron tijorat
sohasidagi yangi tendensiyalarni aks ettiradi. Biroq, ekspertlar fikricha,
qonunchilikda hali ham ba’zi bo‘shliqlar mavjud, xususan, xalqaro elektron tijorat va
kriptovalyutalar bilan bog‘liq masalalarda [7].
61
ELEKTRON TIJORAT
“RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 8-SON
WWW.INFOCOM.UZ
Infratuzilma: Mamlakatda internet va mobil aloqa infratuzilmasi jadal sur’atlar
bilan rivojlanmoqda. 2023-yil ma’lumotlariga ko‘ra, O‘zbekistonda internet
foydalanuvchilari soni 27 million kishidan oshgan, bu esa aholining 78% ini tashkil
etadi [8]. Bu ko‘rsatkich elektron tijorat uchun katta potensial mavjudligini
ko‘rsatadi.
FOTON AJ faoliyatini o‘rganish natijasida quyidagi muhim jihatlar aniqlandi:
Tarixiy rivojlanish:
FOTON AJ 1941-yilda Moskvada tashkil etilgan bo‘lib,
dastlab elektron generatorlar va kuchaytirgich uskunalar ishlab chiqargan.
1965-yildan boshlab to‘liq yarim o‘tkazgich jihozlar va integral mikrosxemalar ishlab
chiqarishga o‘tgan. 1994-yildan foydalanishga tayyor elektron va radioelektron
buyumlar ishlab chiqarishni boshlagan. 1995-yilda aksiyadorlik jamiyatiga
aylantirilgan [9].
Asosiy faoliyat yo‘nalishlari:
a) Yarim o‘tkazgichli jihoz texnologiyalarini o‘rganish va ishlab chiqarishga
tatbiq qilish.
b) Maishiy maqsadda va ishda qo‘llanadigan radioelektron buyumlarni ishlab
chiqish va ishlab chiqarishga joriy etish [10].
Mahsulot assortimenti: FOTON AJ 50 dan ortiq turdagi yarim o‘tkazgichli
jihozlarni ishlab chiqaradi, jumladan:
- 28 turdagi tez ishlaydigan to‘g‘rilovchi diod;
- 3 turdagi yuqori voltli to‘g‘rilagich ustun;
- 9 turdagi kam shovqinli dala tranzistorlari;
- 21 turdagi mikrosxemalar [3].
Texnologik imkoniyatlar:
Korxona zamonaviy texnologiyalardan foydalanadi,
jumladan:
- Yarim o‘tkazgich materiallarga mexanik ishlov berish;
- Diffuzion va planar texnologiyalar;
- Radiatsion muvofiqlovchi texnologiyalar;
- Yuqa plyonka qoplash texnologiyasi;
- Mayda simlarni tutashtirish texnologiyasi va boshqalar [4].
Sifat nazorati:
FOTON AJ mahsulotlari ISO 9001:2008 Xalqaro standartiga
muvofiq ekani sertifikatlar bilan tasdiqlangan. Korxonada murakkab fizik va
kimyoviy tahlil qiladigan laboratoriya hamda sinov laboratoriyasi mavjud [5].
Bozordagi o‘rni:
FOTON AJ mahsulotlari Rossiya Federatsiyasi va boshqa
davlatlarda chiqarilayotgan mahsulotlarga qaraganda sifati bilan narxining nisbati
yaxshiroq ekanligi ta’kidlanadi [6].
O‘zbekistonda elektron tijorat tizimlarining qo‘llanilishi, xususan FOTON AJ
misolida, bir qator muhim jihatlarni namoyon etadi.
62
ELEKTRON TIJORAT
“RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 8-SON
WWW.INFOCOM.UZ
Birinchidan,
FOTON AJ ning faoliyati O‘zbekistonda elektron sanoatning
rivojlanish tendensiyalarini aks ettiradi. Korxonaning yarim o‘tkazgichli jihozlar va
integral mikrosxemalar ishlab chiqarishdan to maishiy elektron mahsulotlargacha
bo‘lgan yo‘nalishda rivojlanishi mamlakatda elektron tijorat uchun zarur bo‘lgan
texnologik bazaning shakllanayotganini ko‘rsatadi.
Ikkinchidan,
FOTON AJ ning mahsulot assortimenti kengayib borishi elektron
tijorat uchun zarur bo‘lgan qurilmalar va tizimlarni mahalliy ishlab chiqarish
imkoniyatlarini oshirmoqda. Bu esa o‘z navbatida, O‘zbekistonda elektron tijorat
infratuzilmasining rivojlanishiga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi.
Uchinchidan,
korxonaning zamonaviy texnologiyalardan foydalanishi va sifat
nazorati tizimini xalqaro standartlarga moslashtirishi mahalliy elektron tijorat
platformalarining texnologik jihatdan raqobatbardoshligini oshirish imkonini beradi.
To‘rtinchidan,
FOTON AJ ning MDH mamlakatlari bozorlarida o‘z o‘rniga
ega ekanligi O‘zbekiston elektron tijorat kompaniyalarining xalqaro miqyosda
raqobatlasha olish potensialini ko‘rsatadi.
Beshinchidan,
korxonaning uzoq yillik tajribasi va malakali kadrlar salohiyati
elektron tijorat sohasida innovatsion yechimlarni ishlab chiqish va joriy etish uchun
muhim resurs bo‘lib xizmat qilishi mumkin.
Oltinchidan,
FOTON AJ ning davlat kompaniyasi sifatida faoliyat yuritishi
elektron tijorat sohasida davlat-xususiy sheriklik munosabatlarini rivojlantirish uchun
yaxshi platforma bo‘lishi mumkin.
Yettinchidan,
korxonaning turli xil elektron komponentlarni ishlab chiqarish
qobiliyati O‘zbekistonda elektron tijorat uchun zarur bo‘lgan qurilmalarni, masalan,
elektron to‘lov terminallari yoki mobil qurilmalarni mahalliy ishlab chiqarish
imkoniyatlarini kengaytiradi.
Sakkizinchidan,
FOTON AJ ning faoliyati O‘zbekistonda raqamli
iqtisodiyotning rivojlanishiga ham hissa qo‘shmoqda, bu esa o‘z navbatida elektron
tijoratning o‘sishi uchun qulay muhit yaratadi.
To‘qqizinchidan,
korxonaning muntazam ravishda yangi texnologiyalarni
o‘zlashtirishi va mahsulot turlarini kengaytirishi O‘zbekiston elektron tijorat
bozorining tez o‘zgaruvchan talablariga moslashish qobiliyatini oshiradi.
O‘ninchidan,
FOTON AJ ning faoliyati O‘zbekistonda elektron tijorat uchun
zarur bo‘lgan texnik mutaxassislarni tayyorlash va malakasini oshirish uchun amaliy
platforma vazifasini o‘tashi mumkin.
Ushbu tahlil O‘zbekistonda elektron tijorat tizimlarining qo‘llanilishi va
rivojlanishi uchun mavjud imkoniyatlar va potensial qiyinchiliklarni yaxshiroq
tushunish imkonini beradi. Bu esa kelajakda soha rivojlanishi uchun strategik qarorlar
qabul qilishda muhim ahamiyat kasb etadi.
63
ELEKTRON TIJORAT
“RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 8-SON
WWW.INFOCOM.UZ
XULOSA
FOTON AJ O‘zbekistonning yetakchi elektron sanoat korxonalaridan biri
bo‘lib, uzoq yillik tajribaga ega. Korxona faoliyati davomida turli mahsulotlar
assortimentini o‘zlashtirgan va zamonaviy bozor talablariga moslashgan. Korxona
keng assortimentdagi yarim o‘tkazgichli jihozlar va integral mikrosxemalar ishlab
chiqaradi, bu esa O‘zbekiston elektron sanoatining rivojlanishiga muhim hissa
qo‘shmoqda.
FOTON AJ zamonaviy texnologiyalardan foydalanadi va doimiy ravishda
ishlab chiqarish jarayonlarini takomillashtirib boradi. Bu esa mahsulot sifatini
oshirish va raqobatbardoshlikni ta’minlash imkonini beradi. Korxonada sifat nazorati
tizimi yaxshi yo‘lga qo‘yilgan bo‘lib, xalqaro standartlarga javob beradi. Bu esa
mahsulotlarning ichki va tashqi bozorlarda talabgor bo‘lishini ta’minlaydi. FOTON
AJ ning narx va sifat nisbati bo‘yicha raqobatbardoshligi uning MDH mamlakatlari
bozorlarida ham o‘z o‘rnini topishiga yordam bermoqda. Kelajakda FOTON AJ
O‘zbekistonning elektron tijorat sohasida ham muhim o‘rin egallashi mumkin.
Korxonaning texnologik salohiyati va tajribasi elektron tijorat uchun zarur bo‘lgan
qurilmalar va tizimlarni ishlab chiqarishda qo‘l kelishi mumkin. Korxona faoliyatini
yanada rivojlantirish uchun innovatsion texnologiyalarni joriy etish, xodimlar
malakasini oshirish va xalqaro hamkorlikni kengaytirish tavsiya etiladi.
FOTON AJ misolida ko‘rish mumkinki, mahalliy elektron tijorat
kompaniyalari tez sur’atlar bilan rivojlanmoqda, ammo ular xalqaro raqobatga tayyor
bo‘lishlari uchun xizmat sifatini oshirishlari zarur. Elektron to‘lov tizimlari
xavfsizligi, logistika infratuzilmasi va aholining raqamli savodxonligini oshirish
elektron tijorat rivojlanishining muhim shartlari hisoblanadi. Davlat va xususiy sektor
hamkorligi elektron tijorat sohasidagi mavjud muammolarni hal qilishda muhim
ahamiyatga ega. O‘zbekistonda elektron tijorat bozorining kelajagi istiqbolli bo‘lib,
bu soha mamlakatning iqtisodiy rivojlanishiga sezilarli hissa qo‘shishi mumkin.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI
1. O‘zbekiston Respublikasi Davlat statistika qo‘mitasi. (2023). Internet
foydalanuvchilari statistikasi. Toshkent.
2. Alimov, A., Karimov, B., & Saidova, F. (2022). O‘zbekistonda elektron
tijoratning huquqiy asoslari: joriy holat va istiqbollar. Huquq va iqtisod, 15 (3),
45-60.
3. Raximov, M. (2023). O‘zbekistonda elektron tijorat infratuzilmasining
rivojlanish tendensiyalari. Iqtisodiyot va innovatsion texnologiyalar, 7(2), 78-95.
4. Li, J., & Wang, Y. (2021). Enhancing e-commerce systems efficiency in
developing countries: A comprehensive approach. Journal of Global Information
Management, 29(3), 178-196.
64
ELEKTRON TIJORAT
“RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 8-SON
WWW.INFOCOM.UZ
5. World Bank. (2023). Digital Economy Development in Uzbekistan:
Prospects and Challenges. Washington, DC: World Bank Group.
6. O‘zbekiston Respublikasi. (2022). "Elektron tijorat to‘g‘risida"gi
O‘zbekiston Respublikasi Qonuni. O‘zbekiston Respublikasining Qonuni, 29.09.2022
yildagi O‘RQ-792-son.
7. Tursunov, I. (2023). O‘zbekistonda elektron tijorat qonunchiligini
takomillashtirish masalalari. Yuridik fanlar axborotnomasi, 12(4), 112-125.
8. O‘zbekiston Respublikasi Axborot texnologiyalari va kommunikatsiyalarini
rivojlantirish vazirligi. (2023). Raqamli O‘zbekiston - 2023 hisoboti. Toshkent.
9. FOTON AJ matbuot xizmati. (2024, 15 yanvar). FOTON AJ 2023 yil
yakunlari bo‘yicha hisoboti. [Press-reliz].
10. FOTON AJ. (2023). Yillik hisobot 2022. Toshkent.
