96
MENEJMENT VA MARKETING
“RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 8-SON
WWW.INFOCOM.UZ
KORXONALARNI BOSHQARISHDA BYUDJETLASHTIRISHNING
MOHIYATI VA AHAMIYATI
Kunduzova Kumrixon Ibragimovna
Fargʻona politexnika instituti, “Buxgalteriya hisobi va audit” kafedrasi dotsenti i.f.n.
Annotatsiya:
Bugungi kunda korxonalarda byudjetlashtirish toʻgʻrisida
gapirganda uning ichidagi rejalashtirish va maqsadli izchil boshqarish tushuniladi,
shundan kelib chiqqan holda korxona kelajak strategiyasi vujudga keladi. Shu asnoda
biz ushbu masalaning naqadar dolzarbligini anglagan holda ushbu tadqiqotga
qoʻl
urdik, asosiy maqsad sifatida korxonalarni boshqarishda byudjetlashtirishning
mohiyati va ahamiyati ochib berishni belgilab oldik. Maqolada zamonaviy
korxonalarda byudjetlashtirish boshqaruvning ajralmas qismi ekanligi, oqilona,
samarali
boshqaruv qarorlarini qabul qilish uchun oldindan moliyaviy
rejalashtirishning muhimligi
asoslanadi. Shuningdek tadqiqot soʻngida muallif
tomonidan korxonalarni boshqarishda byudjetlashtirish masalasini takomillashtirish
boʻy
icha takliflar va tavsiyalar beradi.
Kalit soʻzlar:
zamonaviy iqtisodiyot, korxonaning ishlab chiqarish faoliyati,
boshqaruv qarorlarini qabul qilish, moliyaviy rejalashtirish, strategik reja,
moliyaviy-iqtisodiy strategiya, byudjetlashtirish tizimi, boshqaruv texnologiyasi,
boshqaruv hisobi, byudjet, rejalashtirish, moliyaviy intizom, moliyaviy nazorat.
СУЩНОСТЬ И ЗНАЧЕНИЕ БЮДЖЕТИРОВАНИЯ В УПРАВЛЕНИИ
ПРЕДПРИЯТИЕМ
Кундузова Кумрихон Ибрагимовна
Ферганский политехнический институт, к.э.н., доцент кафедры
“Бухгалтерский учет и аудит”
Аннотация
:
Сегодня, говоря о бюджетировании на предприятиях,
понимают последовательное планирование и целенаправленное управление
внутри него, на основе которого формируется будущая стратегия предприятия.
В этой связи мы обратились к данному исследованию с пониманием того,
насколько актуален этот вопрос, определив в качестве основной цели
раскрытие сущности и значения бюджетирования в управлении предприятиями.
97
MENEJMENT VA MARKETING
“RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 8-SON
WWW.INFOCOM.UZ
Статья основана на том факте, что бюджетирование на современных
предприятиях является неотъемлемой частью управления, важности
предварительного финансового планирования для принятия рациональных,
эффективных управленческих решений. Также по окончании исследования
автором даются предложения и рекомендации по совершенствованию вопроса
бюджетирования в управлении предприятиями.
Ключевые слова:
современная экономика, производственная
деятельность предприятия, принятие управленческих решений, финансовое
планирование, стратегический план, финансово-экономическая стратегия,
система бюджетирования, технология управления, управленческий учет,
бюджет, планирование, финансовая дисциплина, финансовый контроль.
THE ESSENCE AND IMPORTANCE OF BUDGETING IN ENTERPRISE
MANAGEMENT
Kunduzova Kumrixon Ibragimovna
Fergana polytechnic institute, Candidate of Economics, Associate Professor of the
Department of Accounting and Audit
Abstract:
Today, when talking about budgeting in enterprises, they understand
consistent planning and purposeful management within it, on the basis of which the
future strategy of the enterprise is formed. In this regard, we turned to this study with
an understanding of how relevant this issue is, defining as the main goal the
disclosure of the essence and importance of budgeting in enterprise management. The
article is based on the fact that budgeting in modern enterprises is an integral part of
management, the importance of preliminary financial planning for making rational,
effective management decisions. Also, at the end of the study, the author gives
suggestions and recommendations for improving the issue of budgeting in enterprise
management.
Keywords: modern economics, industrial activity of the enterprise,
management decision-making, financial planning, strategic plan, financial and
economic strategy, budgeting system, management technology, management
accounting, budget, planning, financial discipline, financial control.
KIRISH
Zamonaviy iqtisodiy rivojlanish sharoitida korxonaning ishlab chiqarish
faoliyatini samarali boshqarish tobora uning alohida boʻlimlari va xizmatlarini
axborot bilan taʼminlash darajasiga bogʻliq boʻlib bormoqda.
98
MENEJMENT VA MARKETING
“RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 8-SON
WWW.INFOCOM.UZ
Shunga muvofiq taʼkidlash joizki, murakkab ishlab chiqarish tuzilmalariga ega
boʻlgan korxonalarda xarajatlar va moliyaviy natijalarni optimallashtirish, oqilona
boshqaruv qarorlarini qabul qilish uchun tezkor, aniq, ishonchli iqtisodiy va
moliyaviy maʼlum
otlarga muhtojdir. Faqat moliyaviy rejalashtirish tufayli kompaniya
rahbariyati strategik rejani amalga oshirish jarayonida yuzaga keladigan risklarni,
qiyinchiliklarga oʻz vaqtida aniqlay oladi, bunga nafaqat operatsion rejani bajarilishi
sababli erishiladi, balki ishlab chiqarish
salmogʻining
koʻpaytirishga, mahsulot
sifatini yaxshilashga hissa qoʻshadi.
Soʻnggi yillardagi tadqiqotlar shuni koʻrsatmoqdaki oqilona boshqaruv qaror
qabul qilishda korxonalarning asosiy faoliyati joriy va istiqbolli moliyaviy-iqtisodiy
strategiyani ishlab chiqish muhim ahamiyat kasb enadi, uni amalga oshirishning
samarali vositasi bu byudjetlashtirish tizimidir u shuningdek muhim rejalashtirish
vositasi hisoblanadi. Bu zamonaviy moliyaviy menejmentni takomillashtirishning
yonda
shuvlaridan biri boʻlib, u korxonalarning koʻplab muammolarini, yaʼni salbiy
moliyaviy holatlarni vujudga kelishiga yoʻl qoʻymaslikka yordam beradi. Shuning
uchun korxonalarning samarali boshqarishda byudjetlashtirish muhim ahamiyat kasb
etadi hamda uni qo
ʻllash juda zarur.
Boshqaruv texnologiyasi sifatida byudjetlashtirishning roli korxona rahbariga
doimiy ravishda ish faoliyati toʻgʻrisida umumiy maʼlumotga ega boʻlish, moliyaviy
natijalarni monitoring qilish, bashorat qilish, mavjud risklarni, xatarlarni nazorat
qilish, har xil turdagi xarajatlarni minimallashtirish
, optimallashtirish, mablagʻlarning
sarflanishi va belgilangan rejalarning bajarilishi ustidan nazorat qilish darajasini
oshirish imkonini beradi.
Hozirgi kundagi zamonaviy talablar byudjetlashtirish masalasini boshqaruv
hisobini resurslarni qoʻllab
-
quvvatlash elementi sifatida koʻrib chiqilishni taqozo
etadi, u moliyaviy javobgarlik markazlari uchun byudjetlarni ishlab chiqishni talab
etadi, belgilangan vazifalar va prognozlarni bajarish, nazorat qilish, tahlil qilish va
tuzatish bosqichlarini oʻz ichiga oladi. Byudjetlashtirish
- “bu byudjetlarni
rejalashtirish va rivojlantirishning oʻziga xos tartibi, shuningdek byudjet jarayonini
rejalashtirish bosqichidagi faoliyat. Ushbu protsedura vaqt o
ʻtishi bilan xoʻjalik
yurituvchi subyektning resurslarini optimal taqsimlash uchun moʻljallangan, shuning
uchun uning korxona uchun roli juda muhimdir” [4].
Korxonalarda byudjetlashtirishning maqsadi bu “ish faoliyatining rivojlanishini
tizimli prognozlash asosida moliyaviy-
xoʻjalik faoliyati samaradorligini va
korxonaning likvidligini rejalashtirish, boshqarish va nazorat qilish vositalarini
yaratishdir” [3] .
Yuqoridagilardan kelib chiqib moliyaviy rejalashtirishni tashkil etish masalasi,
korxona boshqaruvning barcha darajalarida amalga oshirilishi zarur, bunda korxona
tomonidan ishlab topilgan daromadlar va sarflangan xarajatlarni nazorat qilish faqat
99
MENEJMENT VA MARKETING
“RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 8-SON
WWW.INFOCOM.UZ
byudjet tizimi yaratish orqali samarali amalga oshiriladi. Qisqacha qilib aytganda,
byudjetlashtirish -
bu daromadlar va xarajatlarni rejalashtirish, yaʼni: qachon, qancha
va qanday mablagʻlar zarurati vujudga kelishini bilishdir. Shu asnoda korxonada
byudjet masalalarini koʻrib chiqish hozirgi kunda dolzarb masalalardandir.
ADABIYOTLAR TAHLILI
Bugungi kunga qadar korxonalarni boshqarishda byudjetlashtirishning
mohiyati va ahamiyati haqida koʻplab izlanishlar olib borilgan va borilmoqda
jumladan xorijiy olimlardan G. Anderson, A. Upchurch, R. Brayli, C. Xarrison, [5]
Ye. Jons, K. Druri, D. Irvin, T. Karlin, N. Mayers, R. Mann, S. Mills, B. Ignalilar, J.
Ris, J.G. Siegel, J. Foster, D. Freyzer, D. Xon, C. T. Xorngren, J. Umid, J. K. Shim,
G. Emerson, R. Yentoni va boshqalar, rus olimlaridan M. M. Alekseyeva, I. T.
Balabanova, I. A. Blank, L. P. Bajutkina, A. C. Bobyleva, V. V. Bursev, M. I.
Buxalkov, V. V. Gamayunov, V. N. Samochkin, T. V. Sizova, Ye. S. Stoyanova, O.
A. Xvostenko, V. E. Xruskiy, A. D. Sheremet va boshqalar mavzuning nazariy va
amaliy jihatlarini tadqiq etganlar.
Biroq, ilmiy jamoatchilikda “byudjetlashtirish” tushunchasining mohiyati
toʻgʻrisida hali ham aniq toʻxtamga kelishuvga kelingani yoʻq. Fikrimizcha, bu
“byudjet” va “byudjetlashtirish” konsepsiyasining juda keng koʻlami bilan
izohlanadi, shundan kelib chiqqan xolda biz xam misol tariqasida “Byudjetlashtirish”
atamasi nima va uning korxonalarni boshqarishdagi roli qanday? Savoliga javob
topish maqsadida ushbu atama toʻgʻrisida
olimlarning fikrlarini
oʻrgandik.
Gʻarb adabiyotlarida “byudjetlashtirish” atamasi “rejalashtirish”
atamasi bilan
umumlashtiruvchi tushuncha sifatida talqin etiladi, biroq bunda koʻpincha uzoq
muddatli prognozlar, strategiyalar tushuniladi [1]. Bu koʻproq biznesni rejalashtirish
tushunchasiga ishora etadi va koʻpincha yangi loyihalarni ishlab chiqishni a
nglatadi.
Koʻplab
tadqiqotlar
yana shuni koʻrsatmoqdaki byudjetlashtirish masalasi
haqida toʻxtalganda uni muddati muhim
ahamiyat kasb etadi,
yaʼni
u qisqa muddatli
va uzoq muddatli rejalashtirishning ajralmas qismi hisoblanadi. Byudjet-bu strategik
tahlil
dan soʻng tuzilgan rejalarning miqdoriy ifodasidir [2]. Buning natijasida,
byudjetlashtirish rejalashtirishning batafsil darajasi sifatida eʼtirof etiladi va koʻriladi,
byudjet uning vositasi sifatida ishlatiladi.
Rus adabiyotlarida ham “byudjetlashtirish” va “byudjet” atamalarining
mazmuni noaniq tarzda ochib berilgan, misol tariqasida “V.V. Kovalyov
rejalashtirish va byudjetlashtirish oʻrtasida qatʼiy farq yoʻqligini eʼtirof
etadi va u
byudjetning kelgusi xarajatlar va daromadlar aniqlanadigan smeta ekanligini hamda
rejalashtirishni byudjetlashtirish tartibi sifatida belgilaydi” [6].
“Byudjetlashtirish” atamasi qisqa muddatli rejalashtirish bilan sinonim sifatida
belgilanadi. “Byudjetlashtirish — bu biznes jarayonlarini boshqarish uchun iqtisodiy
100
MENEJMENT VA MARKETING
“RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 8-SON
WWW.INFOCOM.UZ
koʻrsat
kichlarni bashorat qilish va olish imkonini beradigan javobgarlik markazlari va
biznes segmentlari tomonidan resurslarni va tijorat tashkilotining faoliyatini qisqa
muddatli rejalashtirish, hisobga olish va nazorat qilish tizimi” [7] yoki
“byudjetlashtirish -
bu rejalashtirishning ajralmas qismi boʻlib, sizga biznes
jarayonlarini boshqarish imkonini beradi.
Yana bir rus olimi V. N. Samochkin oʻz konsepsiyasida byudjet
- bu
maqsadning oʻziga xos koʻrsatkichlari, maqsadlarga erishishning alternativalari,
alte
rnativalarning maqsadlarga taʼsirining oqibatlari, rejalashtirilgan natijalardan
chetga chiqish haqida gapiradi va byudjetni amalga oshirishning strategik tomoni
taʼkidlaydi [8].
Yurtimiz olimlari tomonida ham “byudjetlashtirish” masalasi haqida
gapirganda
uni rejalashtirishning nazorati sifatida koʻrishadi misol uchun taniqli
olimlar A.X. Pardayev va Z.A. Pardayeva muallifligidagi “Boshqaruv hisobi”
darsligida shunday yozadi: “Xoʻjalik yurituvchi subyektlarda boshqaruv hisobi
tizimida byudjetlashtirishni amalga oshirishning zarurati shu bilan belgilanadiki,
uning yordamida rejalashtirilgan hisobot davrida xoʻjalik yurituvchi subyekt rahbari
va xodimlari oldida turgan maqsad va vazifalarni shakllantirish, ishlab chiqarish
dasturining bajarilishi, daromad va xarajatlarni aniqlash, amalga oshiriladigan hisob-
kitoblar toʻgʻriligini kuzatib borish mumkin [9].
Shunday qilib bizningcha qisqacha qilib aytganda byudjetlashtirish — bu
korxonaning aniq maqsadlariga erishishga
xizmat qiladigan mablagʻlarni boshqarish
strategiyasi, u kelajakda korxonaning moliyaviy jihatdan qanday rivojlanishini
koʻrsatadi.
METODOLOGIYA
Ushbu maqolada korxonalarni boshqarishda byudjetlashtirish masalasi
bo‘yicha xorijiy va mahalliy olimlarning ilmiy izlanishlari hamda ularning nazariy va
amaliy qarashlari tahlil qilingan. Bunda ilmiy tahlil, mulohaza yuritish, mantiqiy
fikrlash, jadval va boshqa bir qator usullardan foydalanilgan.
MUHOKAMA VA NATIJALAR
Tadqiqotlar shuni koʻrsatmoqdaki byudjetlashtirish korxona kelajagini
prognozlash, rejalashtirish va ishchi xodimlarning doxil-dorligini oshirish uchun
ajoyib vosita boʻlishi mumkin. Shu bilan birgalikda aslida, bu korxonada ishlaydigan
odamlarning ishtiyoqi va sadoqatini oshirishga yordam beradi.
Yuqoridagi taʼrifga asoslanib, byudjetlashtir
ish, bir tomondan, ish faoliyatini
moliyaviy rejalashtirish va smetalarni tuzish jarayoni, ikkinchi tomondan, oqilona
boshqaruv qarorlari qabul qilish, yaʼni korxona moliyaviy barqarorligini ishlab
chiqish va yaxshilash uchun moʻljallangan boshqaruv texnol
ogiyasidir.
101
MENEJMENT VA MARKETING
“RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 8-SON
WWW.INFOCOM.UZ
Shunga asoslangan holda fikrimizcha yuqorida keltirilgan qisqacha taʼrifdan
tashqari byudjetlashtirish tushunchasiga quyidagi
yoʻnalishlar
prizmasida qarash
darkor (1-rasm). Bu amaliyotdagi holat bilan, izohlanadi, zero, byudjetlashtirishning
asosiy obyekti biznesdir, korxona yoki kompaniya emas, balki biznes iqtisodiy
faoliyat turi yoki sohasi sifatida bunda namoyon boʻladi.
1-
rasm. “Byudjetlashtirish” atamasi boʻyicha asosiy taʼriflari
Yana shuni yodda tutish kerakki moliyaviy rejalashtirish deganda obyektni
geografik, texnik yoki bozor segmentlari boʻyicha ajratilgan bir yoki bir nechta
turdagi mahsulotlarni ishlab chiqarish va sotishga boʻlish mumkinligini hisobga olish
kerak.
Bitta k
ompaniyada bir vaqtning oʻzida bir
-biri bilan texnologik, tashkiliy va
moliyaviy jihatdan oʻzaro bogʻliq boʻlgan bir nechta biznes turlari
faoliyat olib
borishi mumkin. Biroq, berilgan barcha taʼriflar byudjetlashtirishning moliyaviy
rejalarni tuzish, sozlash, monitoring qilish va bajarilishini baholash texnologiyasi
ekanligiga asoslanadi.
Hozirda zamonaviy biznes vakillari korxonalarni byudjetlashtirish jarayonda
maʼlum maqsadlarni koʻzlashadi,
quyidagilar ularning asosiylari hisoblanadi:
- boshqaruv qarorlarini rejalashtirish va qabul qilish;
- biznesni moliyaviy barqarorligini, hayotiyligini baholash;
- moliyaviy intizomni mustahkamlash.
1
Rasm muallif tomonidan tayyorlandi.
•
“Byudjetlashtirish” bu
•korxonalarning biznes turlarini qayta qurish shartlari va
yoʻnalishlarini
belgilash,
yaʼni
moliyasini boshqarishga imkon beradigan jarayon;
•bu
moliyaviy
rejalashtirish,
resurslarni
hisobga
olish
va
nazorat
qilish
texnologiyasi,
yaʼni maʼlum
davr ichida prognoz qilingan va haqiqiy moliyaviy
koʻrsatkichlarini
tahlil qilishga imkon beradigan jarayon;
•bu korxona faoliyat
koʻrsatayotgan
xonimlarning
oʻz
yuklangan vazifalarni bajarish
sarflanayotgan
xarajatlari
ustidan
moliyaviy nazoratdir,
yaʼni
xodimlarning
moliyaviy nazorat jarayoni;
•bu korxona kelajagini belgilash, rejalashtirish, kelgusi davr uchun moliyaviy
barqarorlikni
taʼminlash
vositasi,
yaʼni
daromadlari va xarajatlarining prognoz qilish
jarayoni.
102
MENEJMENT VA MARKETING
“RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 8-SON
WWW.INFOCOM.UZ
Shu bilan birga, har bir korxonaning moliyaviy rejalashtirish obyekti turlicha
koʻrinishda
boʻlishi mumkinligiga qarab byudjetlashtirish oʻziga xos maqsadiga ega
boʻlishi mumkin. Shuningdek korxonaning alohida tarkibiy boʻlinmalar manfaatlari
umumiy korxona manfaatlaridan ustun boʻlishiga yo‘l qoʻyilmaydi, shu maʼnoda
kapitali egalari manfaatlariga boʻysundiriladi. Xususan
, byudjetlashtirishning
maqsadi korxona yoki kompaniya rahbarlari tomonidan belgilanadi yoki nazorat
sifatida miqdoriy koʻrsatkichlar tizimida namoyon boʻladi. Shu sababli,
byudjetlashtirishning maqsadlari va tizimlari hatto oʻxshash korxona yoki
kompaniyalarda ham farq qiladi. Biz quyidagi rasmda har bir korxona yoki
kompaniya boshqaruv texnologiyasi sifatida oʻz maqsadlariga
erishishi uchun
foydalanishi mumkin boʻlgan sxemani taklif etamiz (2
-rasm).
2-rasm. Korxona yoki kompaniyalarda byudjetlashtirish sxemasi
Byudjetlashtirish mohiyatan korxonaning moliyaviy rejasini anglatadi. Amal
qilish muddatining boshida u nazorat vositasi sifatida ishlaydi, uning yordamida
bajarilgan operatsiyalarning samaradorligi aniqlanadi.
Korxona yoki kompaniyalarda byudjetlashtirish moliyaviy rejani batafsil bayon
yetuvchi davlatdan moliyalashtiruvchi muassasalarda boʻlgani kabi smeta vazifasini
bajarganligi sababli, rejalashtirishning asosiy hisob-
kitoblari moliyaviy rejani oʻzi
tayyorlash paytida amalga oshiriladi va byudjetlashtirish moliyaviy rejaning
individual koʻrsatkichlarini aniqlashtirish usulidir.
Byudjetlashtirish boshqaruv tizimining barcha qismlari, boshqaruv xodimlari
va mutaxassislari ishining izchilligini nazarda tutadi. Muvofiqlashtirish boshqaruv
su
byekti va boshqaruv obyekti oʻrtasidagi munosabatlarning birligini taʼminlaydi.
2
Rasm muallif tomonidan tayyorlandi.
Korxonada budjet
sxemasi
Korxonaning biznes
maqsadlari va
strategiyalari
Nazorat
koʻrsatkichlari va
miqdorlari
Budjetlashtirish
tizimlari
Budjetlashtirishning
turlari va formatlari
103
MENEJMENT VA MARKETING
“RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 8-SON
WWW.INFOCOM.UZ
Korxonaning har bir boʻgʻini uning ishi uchun javobgardir, lekin uning oʻzi
boshqa boʻgʻining ishiga bogʻliq. Shuning uchun muvofiqlashtirishning maqsadi
umumiy maqsadga — korxona yoki kompaniyalar byudjetini tayyorlash va bajarishga
erishish uchun barcha boshqaruv boʻlinmalarining harakatlarining izchilligini
taʼminlashdan iborat.
Korxona yoki kompaniyalar birinchi navbatda xodimlar va ishchilardan tashkil
topishini yodda tutishimiz kerak. Shuning uchun har bir korxona muvaffaqiyatli
ishlash uchun har bir xodimni oʻz ishining natijalariga qiziqtirish taʼminlashi
kerak.
Shundan kelib chiqqan holda ragʻbatlantirish orqali moddiy va maʼnaviy
qadriyatlarni taqsimlash sarflangan ishlarning miqdori va sifatiga qarab boshqariladi.
Byudjetlashtirishning yana bir muhim qismi bu nazorat vositasi sifatida
namoyon boʻlishidir, yaʼni buning uchun haqiqiy koʻrsatkichlarning byudjetga
kiritilgan rejalashtirilgan koʻrsatkichlar bilan solishtiriladi ogʻish hajmi aniqlanadi va
tegishli baholash amalga oshiriladi.
Belgilangan miqdori koʻrsatkichlardan ogʻishlarni aniqlash uchun maʼlum
muddat, davrni oldindan belgilash eng oqilona yechimlardandir amaliyotdagi
tajribalar bu muddatni bir oy boʻlishi samaraliligini koʻrsatmoqda. Nazorat
-bu
byudjetlashtirishning teskari tomoni hisoblanadi [10, 16]. U zarur moliyaviy-iqtisodiy
maʼlumotlarni toʻplaydi va byudjet ijrosi natijalarini tahlil qiladi. Byudjetni baholash
va uning bajarilishini nazorat qilish jarayonida korxona ishini yaxshilash imkoniyati,
uning moliyaviy holatini yaxshilash yoʻllari va umuman byudjetni takomillashtirish
yoʻnalishlari aniqlanadi [11
-15].
Byudjetlashtirish korxona byudjetlarining iyerarxik tizimini yaratishni oʻz
ichiga oladi. Byud
jet tizimi mablagʻlarning kelib tushishi va sarflanishi ustidan qatʼiy
nazorat oʻrnatishga, samarali moliyaviy strategiyani ishlab chiqish uchun real
sharoitlarni yaratishga imkon beradi. Yaʼni
qisqacha
qilib aytganda
byudjetlashtirishning asosiy hujjat byudjetdir.
Byudjetlar (moliyaviy rejalar) umuman kompaniya uchun va alohida tarkibiy
boʻlinmalar uchun moliyaviy natijalarni bashorat qilish, moliyaviy samaradorlik va
rentabellik maqsadlarini belgilash, eng muhim xarajatlarni cheklash, ushbu
kompaniya shug
ʻullanadigan korxonalarning moliyaviy imkoniyatlarini yoki
investitsiya loyihalarini asoslash uchun ishlab chiqiladi u tomonidan amalga
oshiriladi.
Byudjetlar korxona yoki kompaniyalar rahbarlariga turli xil biznes
boʻlinmalarining moliyaviy samaradorligin
i qiyosiy tahlil qilish, yanada rivojlantirish
uchun iqtisodiy faoliyatning eng maqbul yoʻnalishlarini, ish faoliyatini tarkibiy qayta
qurish yoʻnalishlarini (biznesning ayrim turlarini tugatish va boshqa turlarini
rivojlantirish) va boshqalarni aniqlash imkoniyatini berishi kerak.
104
MENEJMENT VA MARKETING
“RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 8-SON
WWW.INFOCOM.UZ
Byudjetlar turli korxonalarni ichki (foydani qayta investitsiya qilish orqali) va
tashqi (kreditlar, investitsiyalar) manbalardan moliyalashtirish miqdori toʻgʻrisida
qaror qabul qilish uchun asosdir.
Byudjetlar kompaniyaning mol
iyaviy holatini doimiy monitoringini taʼminlash,
uning rahbarlariga tarkibiy boʻlinmalar rahbarlari tomonidan qabul qilingan
qarorlarning toʻgʻriligini baholash uchun barcha zarur maʼlumotlarni taqdim etish,
ularning faoliyatini tezkor va strategik tuzatish choralarini ishlab chiqish uchun
moʻljallangan. Tadqiqotlarimizga koʻra, biz har bir korxona yoki kompaniyaning
moliyaviy rejalashtirish obyekti va moliyaviy va moliyaviy boʻlmagan maqsadlar
tizimiga qarab byudjetlashtirishning oʻz maqsadiga ega boʻlishi
mumkinligini
aniqladik.
XULOSA VA TAKLIFLAR
Byudjetlashtirish korxona yoki kompaniyalar boshqaruviga yetarli darajada
nazorat qilish va monitoring qilish bilan bogʻliq ijroni nazorati boʻyicha muammolar
hal etishga imkon beradi. Biroq eng avvalo asosiy muammo bu tahlilning
etishmasligi va tartibsizl
igi boʻlishi mumkin, bu natijalarni notoʻgʻri baholashga va
shu bilan keyingi davr uchun notoʻgʻri byudjet koʻrsatkichlariga olib keladi.
Fikrimizcha biz korxonalarni boshqarishda byudjetlashtirishning mohiyati va
ahamiyati
toʻgʻrisida
toʻxtalganimizda uni takomillashtirish masalasini boʻyicha
takliflar va tavsiyalarni shakllantirishimiz zarur:
Birinchidan, har bir korxona individual tarzda byudjetlashtirish tamoyillari,
texnologiyalari va bosqichlarini belgilaydigan meʼyoriy
-
huquqiy baza sifatida oʻz
byudjet standartlarini ishlab chiqish va amalga oshirish zarur.
Ikkinchidan, byudjetlashtirish jarayoni ishtirokchilarining huquq va
majburiyatlari, vakolatlari belgilaydigan nizom, hujjatlar ishlan chiqilishi kerak.
Uchinchidan
, amaliyotdagi oʻzgarishlarga oʻ
z vaqtida javob berish va byudjet
koʻrsatkichlariga oʻz vaqtida tuzatishlarni taʼminlash uchun byudjet tizimi
moslashuvchan boʻlishi kerak.
Toʻrtinchidan, byudjetlashtirish jarayoni, uning maqsadlari, vazifalari va
yoʻnalishi korxona rahbari uchun ham, xod
imlar uchun ham muhim hamda
ahamiyatli boʻlishi kerak.
Shunday qilib, korxonalarni boshqarishda jarayoni oddiy va tez amalga
oshiriladigan tizim emas, birinchi qarashda koʻringani kabi. Bu jarayon koʻp vaqt va
mablagʻ talab etadi va maʼlum amaliy koʻnikmal
arni talab qiladi. Hali hech kim ideal
byudjetlashtirish tizimini ishlab chiqa olmadi, unda har doim muammolar va
kamchiliklar boʻladi, shu
asnoda
siz ularni minimal salbiy ogʻish bilan hal qilishga
harakat qilishingiz kerak.
105
MENEJMENT VA MARKETING
“RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 8-SON
WWW.INFOCOM.UZ
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR ROʻ
YXATI
1. Бухгалтерский учет: управленческий аспект / Ч.Т. Хорнгрен, Дж.
Фостер ; Гл. ред. сер. Я.В. Соколов ; [Пер. с англ. О.Д. Кавериной, И.В.
Романовского].
—
Москва : Финансы и статистика, 2004 (Великолук. гор. тип.).
—
415 с.
2. Ismanov I.N., Davlyatova G.M., Buzrukxonov S.M. Biznesni rejalashtirish,
Darslik. 2020, 412 b.
3. Каёва, И. М., & Пестунов, М. А. (2022). Понятие и сущность системы
бюджетирования на предприятиях. Экономика и социум, (9 (100)), 387
-391.
4. Mamajonova, G. (2022). The Mechanism of Integration of Cluster Members
into the Innovative Environment for the Implementation of Innovative Projects.
Miasto Przyszłości, 28, 455
-458.
5. Иофина, Ю. А. (2018). Система бюджетирования: роль в управлении
предприятием, проблемы внедрения на российские предприятия. In Экономика,
управление, финансы (pp. 41
-44).
6. Ковалёв, В. В. (2017). Финансовый менеджмент. Теория и практика
–3-
е
изд., перераб. и доп. М.: Проспект.
7. Афонина, А. К. (2018). Анализ эффективности использования
технологии бюджетирования в деятельности российских и зарубежных
компаний: выпускная бакалаврская работа по направлению подготовки: 38.03.
01-
Экономика.
8. Самочкин, В. Н., Барахов, В. И., & Кузнецов, В. П. (2014). Гибкое
развитие предприятия и корпорации. М.: Дело и сервис.
9. Boshqaruv hisobi: Darslik / A.X. Pardayev, Z.A. Pardayeva; – T.: “Iqtisod-
Moliya”, 2019. – 556 b.
10. Qudbiyev, N. T. (2023). Korxonalarning innovatsion strategiyasini ishlab
chiqish xususiyatlari: korxonalarning innovatsion strategiyasini ishlab chiqish
xususiyatlari.
11. Ibragimovna, K. K. (2024). The Role of Current Asset Management in the
Success of an Enterprise. Journal of Intellectual Property and Human Rights, 3(1),
38-43.
12. Rakhmatillayevna, K. G. (2024). ENHANCING GLOBAL INVESTMENT
ALLURE IN CONSTRUCTION: STRATEGIES FOR SUCCESS. Conferencea, 53-
56.
13. Ashiralieva, S., & Ziyodinova, N. (2024). CASH FLOW ANALYSIS IN
ASSESING BUSINESS OPERATIONS. QO‘QON UNIVERSITETI
XABARNOMASI, 11, 5-7.
106
MENEJMENT VA MARKETING
“RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 8-SON
WWW.INFOCOM.UZ
14. Kizi, Z. N. Z. (2024). LEVERAGING ARTIFICIAL INTELLIGENCE
FOR SOLVING BUSINESS CHALLENGES. Raqamli iqtisodiyot (Цифровая
экономика), (6), 376
-384.
15. Zamirovich, J. S. (2024). BYUDJET HISOBI TUSHUNCHASI VA
UNING OʻZIGA XOS XUSUSIYATLARI. Scientific Journal of Actuarial Finance
and Accounting, 4(06), 180-186.
16. Кундузова, К. И. (2023). Преимущества И Проблемы Перехода К
Цифровой Экономике. Central Asian Journal of Innovations on Tourism
Management and Finance, 4(1), 111-116.
