195
MENEJMENT VA MARKETING
“RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 8-SON
WWW.INFOCOM.UZ
MEHNAT XAVFSIZLIGINI BOSHQARISH TIZIMINI
RAQAMLASHTIRISHNING AHAMIYATI
Tog‘ayev Jamshidin Xo‘jamberdiyevich
Qarshi muhandislik – iqtisodiyot instituti, “Mehnat muhofazasi va texnika
xavfsizligi” kafedrasi dotsenti
Annotatsiya:
Ushbu maqolada, korxonalarda sog‘lom va xavfsiz mehnatni
xavfsizligini ta’minlashda raqamlashtiriligan boshqaruv tizimining funksional
tuzilishi taklif etilgan. Ushbu tizim korxonalarda mehnatni muhofaza qilish bо‘yicha
profilaktika choralari, optimal rejalashtirish uchun mо‘ljallangan.
Kalit so‘zlar: tizim, mehnatni muhofaza qilish, optimalashtirish, boshqaruv,
professional xavflar, model, avtomatlashtirish, boshqaruv tizimi.
ВАЖНОСТЬ ЦИФРОВИЗАЦИИ СИСТЕМЫ УПРАВЛЕНИЯ ОХРАНОЙ
ТРУДА
Тогаев Джамшидин Ходжамбердиевич
Каршинский инженерно-экономический институт кафедра «Охрана труда и
техника безопасность»
доцент
Анн
o
тация:
В этой статье предлагается функциональная структура
цифровизированной системы управления для обеспечения здоровых и
безопасных
условий труда на предприятиях. Эта система предназначена в
качестве профилактической меры для охраны труда на предприятиях и для
оптимального планирования.
Ключевые слова:
система, охрана труда, оптимизация, управление,
профессиональные риски, модель, автоматизация, система управления.
THE IMPORTANCE OF DIGITALIZING THE OCCUPATIONAL SAFETY
MANAGEMENT SYSTEM
Togayev Jamshidin Khojamberdiyevich
Karshi Institute of Engineering and Economics, "Labor protection and technical
safety" department, Docent
196
MENEJMENT VA MARKETING
“RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 8-SON
WWW.INFOCOM.UZ
Abstract:
This article proposes the functional structure of a digitalized
management system for ensuring healthy and safe work at enterprises. This system is
designed as a preventive measure for occupational safety at enterprises and for
optimal planning.
Keywords: system, labor protection, optimization, management, occupational
risks, model, automation, management system.
KIRISH
Jahon hamjamiyati XXI asrga 2002-
yilda Yoxanesburge shahrida bо‘lib о‘tgan
BMTning atrof-
muhit rivojlanishi bо‘yicha konferensiyasida qabul qidingan
“barqaror rivojlanish”
konsepsiyasida belgilangan paradigmatlar asosida
rivojlanmaqda. Barqaror rivojlanish deganda hozirgi va kelajak avlodlar ehtiyojlarini
qondirish imkoniyatlarini xavf ostiga qо‘ymasdan rivojlanish tushuniladi [1].
Bugungi glabal taraqqiyot sivilizatsiyasida mehnat xavfsizligini boshqarishni
avtomatlashtirilgan boshqaruv tizimni о‘tkazish muxim ahamiyatga ega bо‘lib
qolmasdan boshqaruv tizmini optimalashtiradi, manitaring va prognozini olib
borishni yengillashtiradi [2]. Tegishli ma’lumotlarni avtomatlashtirilgan holda qayta
ishlashni ta’minlaydigan ushbu tizim optimallik tufayli professional xavflarni
minimallashtiradi sanoat ishlab chiqarishida va aholi faoliyatining boshqa sohalarida
tashkiliy, texnik, sog‘lomlashtirish va davolash-profilaktika tadbirlarini
rejalashtirishtiradi. Shu bilan birga, ularda sodir bо‘ladigan jarayonlar stokastik
tabiati tufayli inson ishtirokisiz qaror qabul qilish mumkin emas. Bularga, mehnat
xavfsizligini boshqarish tizimini о‘z ichiga oladigan ekologik, geosiyosiy, ijtimoiy
-
iqtisodiy, biotibbiy tizimlarni misol bо‘la oladi.
Mehnat xavfsizligini boshqarish tizimini raqamlashtirishning ahamiyati
zamonaviy sanoatda muhim masala hisoblanadi. Ushbu jarayon mehnat xavfsizligini
oshirish, xodimlarning sog‘lig‘ini muhofaza qilish va ish jarayonlarini samarali
tashkil etishga qaratilgan [3]. Raqamlashtirish orqali xavfsizlikni ta’minlashdagi
asosiy afzalliklar quyidagilardan iborat:
1. Ma’lumotlarning to‘g‘ri va tezkor tahlili:
Raqamli texnologiyalar mehnat xavfsizligi bilan bog‘liq ma’lumotlarni real
vaqt rejimida kuzatib borish imkonini beradi. Bu xavf-xatarlarni aniqlash, ularni
bartaraf etish choralari ko‘rish va oldini olish uchun zarur.
2. Monitoring tizimlarining integratsiyasi:
Raqamlashtirish jarayonida turli monitoring tizimlari bir-biriga integratsiya
qilinadi, bu esa ishlab chiqarish jarayonida xavfsizlikni nazorat qilishni kuchaytiradi.
Masalan, xodimlarning ish holati va texnika vositalarining ishlash darajasi doimiy
nazorat ostida bo‘ladi.
197
MENEJMENT VA MARKETING
“RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 8-SON
WWW.INFOCOM.UZ
3. O‘quv va ma’lumotlarni yetkazish samaradorligi:
Xodimlar uchun raqamli o‘quv platformalari yordamida xavfsizlik bo‘yicha
ma’lumotlarni yetkazish va o‘rgatish jarayoni soddalashadi. Masofaviy o‘quv kurslari
va virtual trenajyorlar xodimlarga xavfsizlik qoidalarini o‘rganishda yordam beradi.
4. Xatoliklarni kamaytirish va inson omilini nazorat qilish:
Avtomatlashtirish va raqamli tizimlar inson omilini kamaytirishga xizmat
qiladi. Bu esa, mehnat xavfsizligi bilan bog‘liq xatoliklar sonini kamaytirishga
yordam beradi.
5. Jarayonlarni optimallashtirish:
Raqamlashtirish jarayonida xavfsizlik protokollarini soddalashtirish va ish
jarayonlarini optimallashtirish mumkin bo‘ladi. Bu nafaqat xavfsizlikni oshirish,
balki ishlab chiqarish samaradorligini ham ko‘tarishga xizmat qiladi.
6. Ijtimoiy javobgarlik va imidjni oshirish:
Raqamlashtirilgan xavfsizlik tizimlari korxona imidjini yaxshilashga va
ijtimoiy javobgarlikni oshirishga xizmat qiladi. Bu esa kompaniyaning bozor
raqobatbardoshligini oshirishda muhim omil hisoblanadi.
7. Xarajatlarni kamaytirish:
Xavfsizlik bilan bog‘liq avariya va baxtsiz hodisalarning oldini olish, ularni
bartaraf etishga ketadigan xarajatlarni kamaytiradi. Raqamli xavfsizlik tizimlari uzoq
muddatda iqtisodiy jihatdan ham foyda keltiradi.
Umuman olganda, mehnat xavfsizligini boshqarish tizimini raqamlashtirish
mehnatni muhofaza qilish sohasida sifatli va zamonaviy yondashuv hisoblanadi. Bu
jarayon nafaqat xodimlarning xavfsizligini ta’minlash, balki korxonaning umumiy
samaradorligini oshirishga ham katta hissa qo‘shadi.
ADABIYOTLAR TAHLILI
Mehnat xavfsizligini boshqarishni avtomatlashtirilgan boshqaruv tizimni
yaratilishda kо‘plab mahalliy va xorijiy
olim va tadqiqotchilar ish olib borishgan
jumladan: N.A. Amosov, H.H. Moiseyev, V.
M. Glushkovlar. Bundan tashqari, о‘tgan
asrning 70-yillarida E.N. Shigan, A.P. Kupchin, L.N. Zimont kabi mutaxassislar
mehnat xavfsizligini boshqarishga tizimli yondashish zarurligini ta’kidlaydi.
Zamonaviy tadqiqotlardan N.F. Izmerov va L.S. Rozanov, N.N. Karnaux, I.S.
Misyuk, L.I. Amosha, V.M. Minkolarning – korxonalarda mehnat xavfsizligini
modellashtirish va A.I. Xaritonov - qurilishda mehnat xavfsizligini boshqarish kabi
asarlarini ta’kidlash mumkin.
Shu bilan birga, shuni ta’kidlash kerakki, mehnatni muhofaza qilishni
boshqarish bilan bog‘
liq kо‘plab masalalar hali ham yaxshi ishlab chiqilmagan,
ularning aksariyati bir tomon
lama bо‘lib, mehnat sharoitlarini tahlil qilish yoki ishlab
198
MENEJMENT VA MARKETING
“RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 8-SON
WWW.INFOCOM.UZ
chiqarishdagi jarohatlarni baholash, yoki mehnat jarohatlarini baholash bilan bog‘liq
[5].
Tо‘liq nazorat zanjirini о‘z ichiga olgan va ushbu eng muhim ijtimoiy
-iqtisodiy
vazifalar majmuasidagi k
о‘p omilli xarakterini qamrab oluvchi tizimli xarakterdagi
tadqiqotlar deyarli yо‘q.
Real ishlab chiqarish sharoitida mehnatni muhofaza qilishni avtomatlashti-
rilgan boshqaruv tizimining asosiy elementlarini aprobatsiya qilishdan iborat [6].
Mazkur yо‘nal
ishlarda olib borilayotgan ishlarni amalga oshirishda quyidagi
vazifalar
belgilab olindi.
1. Ishlab chiqarish obyektlarida mehnat xavfsizligini avtomatlashtirilgan
boshqarishga fundamental yondashuv bо‘yicha takliflar tayyorlash.
2. Mehnatni xavfsizligi boshqaruv tizimi mehnatni muhofaza tiztmida quyi
tizim sifatida ma’lumotlar bazasini shakllantirish usuli yaratish.
3.
Optimallashtirish mezoni asosida va ularning о‘ziga xos samaradorligini
hisobga olgan holda mehnat xavfsizligi bо‘yicha profilaktika chora
-tadbirlarini
optimal rejalashtirish usulini ishlab chiqish.
METODOLOGIYA
Tadqiqot jarayonida ilmiy va o‘quv adabiyotlarini tahlil qilish, qiyosiy tahlil
qilish, umumlashtirish, dasturlash va raqamlashtirish modellari kabi usullardan
foydalanildi.
MUHOKAMA VA NATIJALAR
Ishda olingan ilmiy natijalarning ishonchliligi tuzilgan modellarning ishlab
chiqarish obyektlarida sodir bо‘ladigan ishlab chiqarish bilan bo
g‘liq kasallanishni
shakllantirishning real jarayonlariga muvofiqligi bilan tasdiqlanadi. Ma’lumotlar
bazasi, identifikatsiya va optimal rejalashtirish texnikasi, shuningdek ishlab chiqilgan
optimallashtirish algoritmi yordamida tuzilgan profilaktika chora-tadbirlari
komplekslari real ishlab chiqarish sharoitida sinovdan о‘tkazilganda о‘zining yuq
ori
samaradorligini kо‘rsatdi.
Mavzuga tegishli normativ-huquqiy-texnik hujjatlar va boshqa nashrlar tahlili
shuni kо‘rsatdiki, mehnatni muhofaza qilish tadbirlarini rejalashtirishni oqilona va
maqbul qarorlarni qabul qilishda tizimli yondashuv va zamonaviy axborot
texnologiyalari imkoniyatlaridan foydalanish taqoza etadi [2,6].
Mehnatni muhofaza qilishni boshqarish tizimi maqsadi ishlab chiqarish
muhitining eng zararsiz va xavfsiz parametrlariga erishishdir, bu esa kasbiy xavfning
eng past darajasini ta’minlashga imkon beradi. Ya’ni [6,7]:
Mehnat xavfsizligini boshqarish tizimini raqamlashtirish uchun quyidagi
qadamlar amalga oshirilishi mumkin:
1.
Raqamli platformalarni joriy etish:
199
MENEJMENT VA MARKETING
“RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 8-SON
WWW.INFOCOM.UZ
Mehnat xavfsizligi dasturlari: Maxsus dasturlar va ilovalar yordamida
xavfsizlik protokollari va qoidalarning bajarilishini monitoring qilish mumkin. Ushbu
dasturlar xavfsizlikni kuzatish, baxtsiz hodisalarni ro‘yxatga olish va tahlil qilish
uchun zarur bo‘lgan ma’lumotlarni to‘plashda yordam beradi.
O‘quv platformalari: Xodimlar uchun onlayn o‘quv kurslari va sertifikatlash
dasturlarini joriy etish orqali xavfsizlik bo‘yicha bilimlarini oshirish mumkin.
2. IoT (Internet of Things) texnologiyalarini qo‘llash:
Xavfsizlik sensorlari va qurilmalari:
Ish joylarida IoT qurilmalari yordamida
xodimlarning holatini, atrof-muhit sharoitlarini (masalan, harorat, gaz darajasi)
kuzatish mumkin. Bu qurilmalar real vaqt rejimida ma’lumotlarni to‘playdi va xavf-
xatarlar paydo bo‘lganda tezkor choralar ko‘rishga imkon beradi.
NFC va RFID texnologiyalari:
Ushbu texnologiyalar xodimlarning ish
joylarida xavfsizlik qoidalariga rioya qilishini monitoring qilishda qo‘llaniladi.
Masalan, xavfsizlik kiyimlari yoki asbob-uskunalar foydalanilishini tekshirish
mumkin.
3. Bulutli texnologiyalarni joriy etish:
Bulutli ma’lumotlar bazalari: Mehnat xavfsizligi bilan bog‘liq barcha
ma’lumotlar bulutda saqlanishi mumkin. Bu ma’lumotlarga masofadan kirish
imkonini beradi va xavfsizlik ma’lumotlarini bir joyda markazlashtirishni
ta’minlaydi.
Hujjat aylanishini raqamlashtirish: Xavfsizlik bo‘yicha barcha hujjatlar va
hisobotlarni raqamlashtirish orqali ularning boshqaruvini va ulardan foydalanishni
osonlashtirish mumkin.
Big Data va sun’iy intellekt (AI) texnologiyalarini qo‘llash: Big Data tahlili:
Katta hajmdagi ma’lumotlarni tahlil qilish orqali xavfsizlikka oid tendensiyalarni
aniqlash va potensial xavf-xatarlarni oldindan bashorat qilish mumkin. Bu xavfsizlik
jarayonlarini yanada samarali boshqarishga yordam beradi.
Sun’iy intellekt: AI algoritmlari yordamida xavfsizlik protokollari
samaradorligini baholash, baxtsiz hodisalarni oldindan ko‘rish va profilaktik
choralarni ishlab chiqish mumkin.
4. Mobil ilovalar va qurilmalarni joriy etish:
Mobil ilovalar: Xodimlar uchun xavfsizlik bo‘yicha ilovalar yaratish orqali ular
xavfsizlik qoidalarini osongina o‘rganishi va rioya qilishini ta’minlash mumkin.
Shuningdek, bu ilovalar yordamida xodimlar o‘z xavfsizlik holati haqida hisobot
berishi yoki xavf haqida ogohlantirishi mumkin.
Wearable texnologiyalar: Xodimlarning holatini kuzatish uchun maxsus aqlli
soatlar yoki boshqa kiyiladigan qurilmalar joriy etilishi mumkin. Bu qurilmalar
ularning sog‘lig‘i va xavfsizligi bilan bog‘liq ma’lumotlarni doimiy ravishda
monitoring qiladi.
200
MENEJMENT VA MARKETING
“RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 8-SON
WWW.INFOCOM.UZ
5. Avtomatlashtirilgan xavfsizlik tizimlarini yaratish:
Avtomatlashtirilgan tekshiruvlar: Avtomatlashtirilgan tizimlar yordamida
xavfsizlik qoidalarining bajarilishini muntazam ravishda tekshirish va nazorat qilish
mumkin. Bu xodimlar tomonidan qoidalarning buzilishiga yo‘l qo‘ymaslikda yordam
beradi.
Avtomatik ogohlantirish tizimlari: Potensial xavf-xatarlarni aniqlash va ular
haqida xodimlarni yoki boshqaruvni ogohlantirish uchun avtomatik tizimlar joriy
etilishi mumkin.
6.
Raqamli transformatsiya strategiyasini ishlab chiqish:
Raqamli xavfsizlik siyosatini ishlab chiqish: Korxona darajasida mehnat
xavfsizligini raqamlashtirish strategiyasi va siyosatini ishlab chiqish, bu yo‘nalishda
amalga oshirilishi kerak bo‘lgan qadamlarni aniq belgilash kerak.
Xodimlarni raqamli texnologiyalar bilan ishlashga o‘rgatish: Xodimlar uchun
raqamli texnologiyalarni o‘zlashtirish va ularni samarali ishlatish bo‘yicha o‘quv
dasturlari tashkil etish muhimdir [7].
Mehnat xavfsizligini boshqarish tizimini raqamlashtirish korxonaning umumiy
xavfsizlik darajasini oshirish, xodimlarning sog‘ligini muhofaza qilish va ishlab
chiqarish jarayonlarini samarali boshqarishga imkon beradi.
Avtomatlashtirilgan xavfsizlikni boshqarish tizimidan foydalanuvchilar [8]:
- mehnatni muhofaza qilishni monitoringi olib boruvchi mas’ul texnik nazorat
organlari;
- kasbiy patologiya markazlari;
- korxona ma’muriyati;
- sanoat-
sanitariya bо‘limi;
- laboratoriya;
-
korxonadagi tibbiy bо‘limi yoki tuman tibbiyot muassasalari;
- sotsiologlar va mehnat psixologlari va boshqalar.
Ma’
lumotlar bazasi, ularning о‘ziga xos qiymatlaridan qa
t’i nazar, alohida
turdagi ma’
lumotlar о‘rtasidagi mantiqiy munosabatlarni aks ettiradi. Ularni
boshqarish tizimini о‘ziga xos joriy etish va xar bir sohaning о‘zig
a xos
xususiyatlarini hisobga olgan holda ishlab chiqiladi
[9]. О‘z navbatida, jismoniy
modelni yaratishga uni tizim kompyuteriga ma’lum dasturiy ta’minot va apparat bilan
solishtirish imkon beradi. Ushbu talqinda xavfsizlik va mehnatni muhofaza qilishni
b
oshqarishning avtomatlashtirilgan tizimi barcha sanab о‘tilgan komponentlar
ishlanmasini ta’minlaydigan ma’
lumotlar bazasiga ega bо‘lishi kerak.
Avtomatlashtirilgan boshqaruv tizimi ishlashida foydalaniladigan xavfsizlik va
mehnatni muhofaza qilish bо‘yich
a ma’lumotlar bazasi ishlab chiqildi. Yaratilgan
ma’lumotlar bazasi kelajakda birlamchi va hisoblash ma’lumotlariga oid jadvallar
tо‘plamidi
r [10]. Ma’lumotlar bazasidagi har bir yozuv ma’lum bir ishlab chiqarish
201
MENEJMENT VA MARKETING
“RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 8-SON
WWW.INFOCOM.UZ
obyektiga yoki professional guruhga
tegishli bо‘lishi, kо‘rsatkichlari birlamchi yoki
umumiy hisoblangan bо‘lishi mumkin, ular dasturiy usullar bilan hisoblab chiqiladi
va identifikatsiyalash shuningdek, optimal rejalashtirish uchun ishlatiladi. Bunday
holda, ma’
lumotlar bazasini о‘rganish
deb hisoblash mumkin, chunki u nafaqat
alohida segmentdagi aniq ma’
lumotlarni, balki ular orasidagi aloqalarni ham о‘z
ichiga oladi.
Profilaktik chora-
tadbirlarni tashkil etuvchi kо‘rsatkichlarga misol
[11, 12].
1-jadvalda birlamchi hujjatlar dastlabki ma’lumotlari aks ettirilgan, ular asosida
taqqoslangan kо‘rsatkichlar hisoblab chiqiladi va joylashtiriladi. Ular, о‘z navbatida,
diognozga qarab xodimalar kasallanish darajasini modellashtirish uchun
identifikatsiya blokida va ish sharoitlari profilaktika choralarini optimallashtirishda
uchun qaror qabul qilish blokida qо‘llaniladi
[13].
1-jadval
Mehnat
muhofazasi bо‘yicha tadbirlar
№
Ma’lumot
ko‘rsatkichi
va manbalar
Asosiy
tadbirlar
kо‘rsatkichi
Kо‘rsatkichni
hisoblash
formulasi
1
Mehnat
muhofazasi
tadbirlari
xarajatlar
(buxgalteriya
xujjatlari
bо‘yicha
hisobati)
Mehnat muhofazasini rekanstruksiya
qilish xarajatlar
(X.MM.R/X.MM.)∙100
bunda
Z.MM- mehnat muhofazasi
bо‘yicha umumiy sо‘mma
2
----//////------
Mehnat muhofaz
asi (MM) bо‘yicha
texnologiya va uskunalarni xavfsizligini
ta’minlash (TUX) xarajatlari (X)
(X.MM.TUX/X.MM.)∙100
----//////------
Mehnat muhofazasi (MM) bо‘yicha
sanitar- texnik uskunalarni uchun
(STU) xarajatlari (X)
(X.MM.STU/X.MM.)
∙
100
----//////------
Mehnat muhofazasi (MM) bо‘yicha
Shaxsiy ximoya vositalar bilan
ta’minlash (SHXV) xarajatlari (X)
(X.MM.SHXV/X.MM.)∙100
Albatta, mehnat xavfsizligini boshqarish tizimini raqamlashtirish uchun oddiy
model yaratish mumkin. Ushbu modelning asosiy komponentlari va jarayonlari
quyidagicha bo‘ladi:
Mehnat xavfsizligini boshqarish tizimini raqamlashtirish modeli.
1
Maxmatqulov. G.R. Murtazaeva, I.T. Usmanxodjaeva. Mehnat muhofazasi va texnika xavfsizligi. O‘quv qo‘llanma
(1-qism).. T.: «Voris–nashriyot», , 2024. 397 b.
202
MENEJMENT VA MARKETING
“RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 8-SON
WWW.INFOCOM.UZ
1. Ma’lumotlarni to‘plash va monitoring qilish bosqichi:
IoT Qurilmalar: Ish joylariga o‘rnatilgan sensorlar va qurilmalar xavfsizlik
bilan bog‘liq barcha ma’lumotlarni real vaqt rejimida to‘playdi (masalan, harorat,
xavfli gazlar, xodimlarning joylashuvi).
Kiyiladigan texnologiyalar: Xodimlar foydalanadigan aqlli soatlar yoki boshqa
qurilmalar orqali ularning holati monitoring qilinadi (masalan, yurak urishi, harakat
faolligi).
2. Ma’lumotlarni saqlash va boshqarish bosqichi:
Bulutli bazalar: Barcha to‘plangan ma’lumotlar bulutli texnologiyalar
yordamida saqlanadi va ularga masofadan kirish imkoniyati ta’minlanadi.
Raqamli hujjatlar aylanishi: Hujjatlar, hisobotlar va xavfsizlik siyosatlari
raqamlashtiriladi va umumiy bazada saqlanadi.
3. Tahlil qilish va bashorat qilish bosqichi:
Big Data tahlili: Katta hajmdagi ma’lumotlar tahlil qilinadi, xavf-xatarlar
aniqlanadi va ularni bartaraf etish choralarini ishlab chiqish mumkin bo‘ladi.
Sun’iy intellekt: AI algoritmlari yordamida xavfsizlik jarayonlari tahlil qilinadi
va potentsial xavf-xatarlarni oldindan ko‘rish va ularga qarshi profilaktik chora-
tadbirlar ishlab chiqiladi.
4. Xavfsizlik choralarini qo‘llash bosqichi:
Avtomatlashtirilgan tizimlar: Tizimlar xavfsizlik qoidalariga rioya qilinmagan
holatlarda avtomatik choralarni qo‘llaydi (masalan, ogohlantirish signali, ishni
to‘xtatish).
Mobil ilovalar va ogohlantirishlar: Xodimlar xavfsizlik haqida mobil ilovalar
orqali tezkor ma’lumot olishadi va xavf-xatarlar haqida ogohlantiriladi.
5. O‘quv va malaka oshirish bosqichi:
Raqamli o‘quv platformalari: Xodimlar uchun xavfsizlik qoidalarini o‘rgatish
va ularni amaliyotga tatbiq qilish maqsadida o‘quv kurslari va trenajyorlardan
foydalaniladi.
Sertifikatlash: Har bir xodim xavfsizlik bo‘yicha o‘quv kurslarini
muvaffaqiyatli tamomlaganidan so‘ng, raqamli sertifikat olish imkoniyatiga ega
bo‘ladi.
6. Doimiy monitoring va takomillashtirish bosqichi:
Monitoring va hisobotlar: Tizim xavfsizlik ko‘rsatkichlarini doimiy ravishda
kuzatib boradi, har oy yoki har chorakda hisobotlar tayyorlanadi.
Takomillashtirish: Ma’lumotlar va tahlillar asosida xavfsizlik tizimi muntazam
ravishda takomillashtiriladi.
Modelning vizual diagrammasi - Bu modelni tasavvur qilish uchun quyidagi
diagrammani yaratish mumkin (1-rasm).
203
MENEJMENT VA MARKETING
“RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 8-SON
WWW.INFOCOM.UZ
1-rasm. Mehnat xavfsizligini boshqarish modeli diagrammasi
Ushbu modelni amaliyotga tadbiq qilish uchun dasturiy ta’minotlar, qurilmalar,
va boshqaruv siyosatini belgilash talab qilinadi. Har bir bosqichda zamonaviy
texnologiyalardan foydalanib, xavfsizlikni oshirishga qaratilgan tizim yaratiladi.
XULOSA
Shunday qilib, tadqiqot natijasida quyidagilarni
xulosa
qilish mumkin.
Tadqiqot jarayonida ilmiy-texnikaviy yechimlar majmuasi taklif qilindi va bir
qator amaliy va eksperimental vazifalar amalga oshirildi. Xavfsizlik va mehnatni
muhofaza qilish bо‘yicha m
a’lumotlar bazasiga kirish va chiqish hujjatlari shakllari
ishlab chiqiladi va
sinovdan о‘tkazildi.
1. Ishlab chiqarish obyektlarida xavfsizlik va mehnatni muhofaza qilishni
avtomatlashtirilgan boshqarish tamoyillari ishlab chiqildi. Boshqaruv tizimining
tuzilishi asoslab berilgan va uning asosiy eyelementlari maqsadi о‘rganilayotga
n
muammo bilan bog‘liq holda tavsiflangan.
2. Kasbiy xavf kо‘rsatkichlari mumkin bо‘lgan eng past qiymatlarini
ta’minlashga imkon beradigan salbiy ishlab chiqarish ta’sirini kamaytirishga
qaratilgan profilaktika choralarni optimal rejalashtirish usuli ishlab chiqildi.
3. Profilaktik chora-tadbirlarni optimallashtirish mezoni rasmiylashtirildi, bu
ma’lum bir ishlab chiqarish obyektida ishlaydigan xodimlar uchun barcha
rejalashtirilgan qarorlar natijasida olingan kasbiy xavf kо‘rsatkichlarining umumiy
qisqarishi sifatida qabul qilishini taklif etildi.
4. Mehnatni muhofaza qilish va mehnatni xavfsizligi boshqarishning
avtomatlashtirilgan tizimining ma’lumotlar bazasini shakllantirish va yuritishning
usuli ishlab chiqildi va sinovdan о‘tkazilgan bо‘lib, u quyidagilarni о‘z ichiga oladi:
Mehnat Xavfsizligini
Boshqarish Tizimini
Raqamlashtirish
Modeli
1. Ma'lumotlarni
to‘plash va
monitoring qilish
2. Ma'lumotlarni
saqlash va
boshqarish
3. Tahlil qilish va
bashorat qilish
4. Xavfsizlik
choralarini qo‘llash
5. O‘quv va malaka
oshirish
6. Doimiy
monitoring va
takomillashtirish
204
MENEJMENT VA MARKETING
“RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 8-SON
WWW.INFOCOM.UZ
ma’lumotlar bazasini yaratish tamoyillari, ma’
lumotlar bazasi kо‘rsatkichlari
tо‘plami va. ularni hisoblash algoritmlari, kirish va chiqish hujjatlari shakllari.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI
1. Xolbaev B.M., Raximov O.D., Maxmatkulov N.I. Hayot faoliyati
xavfsizligi” darslik (2 qismi ). – : «Voris-nashriyot», 2020. 304 s.
2. Maxmatqulov. G.R. Murtazaeva,
I.T. Usmanxodjaeva.
Mehnat muhofazasi
va texnika xavfsizligi.
O‘quv qo‘llanma (1-qism).. T.:
«Voris–nashriyot»,
2024. -397
b.
3. Maxmatkulov N.I. Otsenka texnosfernoy bezopasnosti na osnove
matematicheskogo modelirovaniya// Monografiya: «Voris-nashriyot», 2022, 166 – s.
4. Maxmatqulov N.I., N.Z. Mamatov/ Mehnat muhofazasi va xavfsizlikni
boshqarish tizimini takomillashtirish.. MonografiY. 2024, 120 – b.
5. Беленький В.М. Автоматизированная система управления охраной
труда на предприятии/АТехнологии техносферной безопасности: Научный
Интернет
-
журнал.
- 2011. -
№1(35), 11 с.
6. Беленький В.М. Методические рекомендации по комплексной оценке
социально
-
экономической эффективности мероприятий по улучшению условий
и охраны труда: Монография//Т.Н. Антоненко [и др.]
-
М: ВЦНИИОТ ВЦСПС.
- 1985. -
64 с.
7. Грачев Н.Н., Денисов А.В. Экономические науки
.
Методология
управления профессиональными рисками в сфере безопасности труда на
предприятиях АПК. Рязань, 2010.
-
124 с.
8. С.И. Голоскоков и др. «Анализ результатов аттестации рабочих мест по
условиям труда на предприятиях угольной промышленности кемеровской
области
9. Измеров, Н.
Ф. Национальный проект «Здоровье» − рол медицины
труда / Н. Ф. Измеров // Медицина труда и промышленная экология.
– 2007. –
№ 2.
–
С. 4 − 8.
10. Котик, М. А. Психология и безопасност / М. А. Котик. − Таллин:
Валгус, 1987.
11.
Матюхин, В. В. Значение профессионального отбора в обеспечении
безопасности труда. // Безопасност жизнедеятельности. − 2006. − № 2. − С. 34 −
39.
12. О санитарно
-
эпидемиологической обстановке в Кемеровской области
в 2005 году: Государственный доклад / Территориальное управление
Федеральной службы по надзору в сфере защиты прав потребителей и
благополучия человека по Кемеровской области. − Кемерово. − 2006. − С. 65 −
83.
205
MENEJMENT VA MARKETING
“RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 8-SON
WWW.INFOCOM.UZ
13. Полякова, И. Н. Актуальные вопросы профессиональных заболеваний
лёгких: перспективы и перспективные направления исследований / И. Н.
Полякова // Медицина труда
и промышленная экология. − 2007.
–
№ 7. − С. 1 −
6.
