206
MENEJMENT VA MARKETING
“RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 8-SON
WWW.INFOCOM.UZ
БИЗНЕС ЖАРАЁНЛАРИНИ БОШҚАРИШНИ РАҚАМЛАШТИРИШДА
ИЛҒОР ХОРИЖИЙ МАМЛАКАТЛАР ТАЖРИБАЛАРИНИНГ
ТАҲЛИЛИГА ИЛМИЙ ЁДАШУВЛАР
Суюнов Дилмурод Холмурадович
Ўзбекистон Республикаси Вазирлар маҳкамаси ҳузуридаги Бизнес ва
тадбиркорлик олий мактабининг “Бизнесни бошқариш ва тадбиркорлик
(МВА)” кафедраси мудири и.ф.д., профессор
Набиев Бекзод Вали ўғли
МВА (Глобал менежмент) магистратура тингловчиси
Аннoтация:
Мазкур мақолада корпоратив корхоналарда рақамлаштириш
ҳақида тушунча, бу борадаги жахон олимларининг қарашлари таҳлил қилинган,
рақамлаштириш жараёнлари, жорий қилиш йўллари ва бу борадаги илмий
асосланган хулосалар ўз аксини топган.
Калит
сўзлар
:
рақамлаштириш, технологиялар, моделлаштириш,
бизнес, тадқиқот, акциядорлик жамияти, трансформация, интернет,
самарадорлик, муаммолар, тизимлаштириш, платформа, сунъий интеллект,
инқилоб, таҳлил, хавф, маълумотлар.
НАУЧНЫЕ ПОДХОДЫ
К АНАЛИЗУ ОПЫТА ПЕРЕДОВЫХ
ЗАРУБЕЖНЫХ СТРАН ЦИФРОВИЗАЦИИ УПРАВЛЕНИЯ БИЗНЕС
-
ПРОЦЕССАМИ
Суюнов Дилмурод Холмурадович
Заведующий кафедрой Управление бизнесом и предпринимательство (MVA)
Высшей школы бизнеса и предпринимательства при Кабинете Министров
Республики Узбекистан, д.э.н., профессор
Набиев Бекзод Вали угли
МВА (Глобал менежмент) магистр
Аннотация:
В данной статье анализируются понимание цифровизации на
корпоративных предприятиях, взгляды мировых учёных на этот счёт,
отражаются процессы цифровизации, пути реализации, а также научно
обоснованные выводы по этому поводу.
Ключевые слова:
цифровизация, технологии, моделирование, бизнес,
207
MENEJMENT VA MARKETING
“RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 8-SON
WWW.INFOCOM.UZ
исследования,
акционерное
общество,
трансформация,
интернет,
эффективность, вызовы, систематизация, платформа, искусственный
интеллект, революция, анализ, риск, данные.
SCIENTIFIC APPROACHES TO THE ANALYSIS OF THE EXPERIENCE
OF ADVANCED FOREIGN COUNTRIES IN DIGITALIZATION OF
BUSINESS PROCESS MANAGEMENT
Suyunov Dilmurod Xolmuradovich
Head of the Department of Business Management and Entrepreneurship (MBA)
Higher School of Business and Entrepreneurship under the Cabinet of Ministers of
the Republic of Uzbekistan, Doctor of Economics, Professor
Nabiyev Bekzod Vali ugli
MBA (Global Management) Master's degree
Abstract:
In this article, the understanding of digitization in corporate
enterprises, the views of world scientists on this matter are analyzed, digitization
processes, ways of implementation, and scientifically based conclusions on this
matter are reflected.
Keywords:
digitization, technologies, modeling, business, research, joint stock
company, transformation, internet, efficiency, challenges, systematization, platform,
artificial intelligence, revolution, analysis, risk, data.
КИРИШ
Акциядорлик жамиятларида бизнес жараёнларини рақамлаштириш жаҳон
иқтисодиётининг муҳим қисмларидан биридир. Бу жараён кўплаб компаниялар
учун
самарадорликни
ошириш,
харажатларни
қисқартириш
ва
рақобатбардошликни кучайтириш учун калит ҳисобланади. Ишончли ва илғор
хорижий тажрибаларни ўрганиш эса мазкур жараённинг муваффақияти учун
асосий омилдир.
Миллий иқтисодиёт шароитида рақамлаштириш масалалари долзарб
бўлиб, уларни чуқур ўрганишни талаб қилади. Айниқса, ягона ахборот
маконида бозор тамойилларига мослашган самарали бизнес жараёнларини
бошқариш тизимларини яратиш тартиб
-
таомиллари алоҳида эътиборга
моликдир.
Ўзбекистон Республикасининг “2022
—
2026 йилларга мўлжалланган
янги Ўзбекистоннинг тараққиёт стратегияси”да “........иқтисодиётда молиявий
ресурсларни кўпайтириш мақсадида, келгуси 5 йилда фонд бозори айланмасини
208
MENEJMENT VA MARKETING
“RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 8-SON
WWW.INFOCOM.UZ
200 миллион АҚШ долларидан 7 миллиард АҚШ долларига етказиш
”,
“капитал ҳаракатини босқичма
-
босқич эркинлаштириш” вазифалари белгилаб
берилган. Бундан келиб чиққан ҳолда акциядорлик жамиятларининг
корпоратив бошқарувни жорий этишда қонунчилик
-
меъёрий базасининг
такомиллаштириш, давлатнинг иштирокини камайтириб бориш, акциядорлик
жамиятлари бошқарув органлари фаолиятининг мустақиллиги ва фонд
бозорларида эркин ҳаракатларини таъминлаш, акциядорлик кенгашлари
фаолиятини шаффоф ва бозор тамойиллари асосида қарорлар қабул қилишини
таъминлаш, корпоратив бошқарувда инновацион ечимлар ишлаб чиқиш,
акциядорлик жамиятларида ижро органлари фаолияти самарадорлигини
ошириш, кузатув кенгашлари фаолияти самарадорлигини баҳолашга
қаратилган илмий
-
услубий асослари ишлаб чиқиш каби йўналишларда илмий
-
тадқиқотларни янада чуқурлаштириш муҳим аҳамиятга эга. Бироқ,
корхоналарни бошқаришда ҳали ҳам эскирган маъмурий
-
режали ёндашувлар
сақланиб қолиниши оқибатида акциядорлик жамиятлари фаолиятида
корпоратив бошқарув шартларини бажаришга расмиятчилик билан қараш,
кузатув кенгашлари ва улар таркибидаги қўмиталарнинг фаолияти жамиятни
стратегик ривожлантиришдаги роли деярли сезилмайди, аксарият кузатув
кенгашлари аъзолари етарли билим ва малакага эга эмаслар. Бу эса, кузатув
кенгаши ва унинг қўмиталари фаолиятини такомиллаштириш билан боғлиқ
ташкилий
-
иқтисодий мехнизмларни чуқур тадқиқ этиш бу бизнес субъектлар
фаолиятида бошқарув жараёнларининг самарадорлигини янада оширишнинг
долзарблигини белгилайди.
АДАБИЁТЛАР ТАҲЛИЛИ
Рақамлаштириш ва рақамли технологияларнинг бизнес жараёнларига ва
бизнес моделларга таъсири кўплаб олимлар томонидан ўрганилган. Ушбу
масаланинг турли жиҳатлари таниқли олимлар ва иқтисодчилар томонидан
тадқиқ қилинган бўлиб, улар орасида Ҳарри Боуман, Шаҳрох Нику, Франциско
Х.Молина
-
Кастилло, Марк де Рювер, Дэвид Эдер, Кристоф Бак, Шалмо Д.,
Кристофер А. Уильямс, Люк Бордман, Майкл Рачингер, Романа Рауэр,
Кристиана Мюллер, Вольфганг Воррабер, Ева Ширги, доктор Жон Старк, Омар
А. Эл Сави, Франсис Перейра, Даниэль Р. А. Шаллмо, Кристофер А. Уильямс,
Кристиан Дёрнер, Фахри Йетим, Волкмар Пипек, Волкер Вулф, Чунгуанг Бай,
Жозеф Саркис, Маркус Фишер, Флориан Имгрунд, Кристиан Яниеш, Аксель
Винкелманн, Лилиана Хорал, Вира Шийко, Светлана Король, Инеса Хвостина,
Д.Суюнов, А.Кенжабаевлар катта ҳисса қўшганлар.
1
Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2022 йил 28 январдаги “2022
—
2026 йилларга мўлжалланган Янги
Ўзбекистоннинг тараққиёт стратегияси тўғрисида”ги ПФ
-60-
сон Фармони.
209
MENEJMENT VA MARKETING
“RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 8-SON
WWW.INFOCOM.UZ
Аммо иқтисодиётни рақамлаштиришнинг интенсив жараёни янги
рақамли технологиялар ва ечимларнинг пайдо бўлишига олиб келади, уларнинг
корхоналарнинг бизнес моделларига таъсири ўзининг ўзига хослиги билан
қўшимча илмий тадқиқотларни талаб қилади, бу эса тадқиқот мавзусини
долзарб қилади.
Муаллифларнинг «Dynamic Digital Space An Ecosystem Approach» номли
қисқа китоби ҳам тадқиқот, ҳам амалий жиҳатларни ўз ичига олади, янги
рақамли бизнес моделларини яратишда аниқ йўл
-
йўриқ кўрсатади, ҳақиқий
ҳолатларнинг мисолларини келтиради, рақамли дунёда корхоналар учун
стратегик йўл хариталарини тақдим этади. Ушбу "ўйин қоидаларини
ўзгартирувчилар", яъни атроф
-
муҳитда фундаментал ўзгаришларни келтириб
чиқарадиган кучлар таъсирига корхоналарнинг таҳлил қилиши ва
режалаштиришини таъминлайдиган дастлабки тартибни таклиф қиладилар
.
Муаллифлар Даниэл Р.А.Шаллмо ва Кристофер А.Уильямс ўз китобида
бизнес моделингизни рақамли трансформация қилиш ва бугунги иқтисодиётда
рақобатлашишни қандай амалга оширишни очиб берадилар. Улар беш фазадан
иборат йўл харитасини тақдим қиладилар: рақамли реаллик, рақамли амбиция,
рақамли потенциал, рақамли мослик ва рақамли амалга ошириш. Ҳар бир фаза
босқичма
-
босқич йўриқномалар ҳамда инновацион фаолиятлар ва воситаларни
ўз ичига олади. Муаллифлар бизнесларни тез рақамлаштириш учун аниқ йўл
харитасини, муваффақиятли рақамли бизнес моделларнинг энг яхши
амалиётларини, инновацион фаолиятлар ва воситаларнинг умумий кўринишини
таклиф этадилар
.
Муаллифлар бизнес жараёнлари мутахассисларига бизнес жараёнларини
моделлаштириш ва мослаштириш имконини берувчи янги бизнес жараёни
моделлаштириш муҳитини, SiSOни тақдим этадилар. SiSO хизматларга
хизматга йўналтирилган архитектуралар томонидан тақдим этиладиган
тавсифларни яхшилайди. Бу яхшиланган тавсифлар ташкилотга хос
маълумотларга эътибор қаратади, бу эса бизнес жараёнлари мутахассислари
учун хизматларнинг ташкилот доирасидаги имкониятларини тушунишни
осонлаштиради. Маълумотлар хизматларнинг функциялари, баҳолари ва калит
сўзларини ўз ичига олади. SiSOнинг график фойдаланувчи интерфейси қутилар
ва симлар усулидаги интерфейс дизайн техникасидан фойдаланиб, бизнес
жараёнлари мутахассисларига корхона ресурсларини бошқариш тизимлари
доирасида бизнес жараёнларини моделлаштириш имконини беради. SiSO учта
2
Omar A El Sawy, Francis Pereira Modelling in the Dynamic Digital Space An Ecosystem Approach Publisher
Springer:Verlag Berlin Heidelberg, 2013.
3
Schallmo, Daniel R. A., Williams, Christopher A. Digital Transformation Now! Guiding the Successful Digitalization
of Your Business Model, Berlin, Heidelberg, Publisher Springer International Publishing, 2018 ISBN 978-3-319-
72844-5.
210
MENEJMENT VA MARKETING
“RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 8-SON
WWW.INFOCOM.UZ
турли компаниянинг олти нафар ходими билан сифатли баҳоланган ва икки
қўллаш соҳасида фойдали деб топилган: (а) бизнес жараёнларини визуализация
қилиш ва автоматлаштириш ва (б) турли тизимлар ва манбалардан
маълумотлардан фойдаланган ҳолда ҳисоб
-
китоблар яратиш. Бу бизнес
жараёнлари мутахассисларига индивидуал бизнес жараёнларини яратиш
имконини беради, бу эса келажакдаги корхона ресурсларини бошқариш
тизимларини дизайн қилишда муҳим вазифадир
.
Чунгуанг Бай ва Жозеф Саркиснинг тадқиқотлари кўрсатадики, BPM
ташаббусларининг 60
-
80%и муваффақиятсизликка учрайди. Бу тадқиқот
BPMни жорий қилишдаги муваффақиятнинг муҳим омилларини (CSFs)
баҳолаш методологиясини тақдим этади, бу эса лойиҳа менежерларига тўғри
BPM инвестиция стратегияларини танлашга ёрдам беради. Адабиётларни кўриб
чиқиш орқали BPMни муваффақиятли жорий қилиш учун саккизта муҳим омил
аниқланди. BPMни жорий қилиш бўйича тадқиқотларни илгари суриш
мақсадида, ушбу мақола қийин сабабий муносабатлар тузилмасини
визуализация қилиш ва бу омилларнинг таъсир даражасини аниқлаш учун янги
ғаройиб DEMATEL (қарор қабул қилиш синов ва баҳолаш лабораторияси)
усулидан фойдаланади. Малака тадқиқоти маълумотлари учта хитойлик ишлаб
чиқарувчилар мисолида олинган. Аниқланган муҳим омиллардан тўрттаси
майдон тадқиқотида муҳим деб топилди, булар: стратегик мувофиқлаштириш,
юқори даражадаги раҳбарият қўллаб
-
қувватлаши, лойиҳа бошқаруви ва
ҳамкорлик муҳити. Муаллифлар, шунингдек, муҳим омиллар ўртасида бир
қатор тўғридан
-
тўғри ва билвосита муносабатларни аниқладилар
.
Муаллифлар ўз мақоласида бешта компания қандай қилиб рақамли
трансформацияни жорий қилиш учун бизнес жараёнлари бошқарувини (BPM)
қўллайдиганини ўрганадилар. Улар сифатли интервью тадқиқоти ўтказадилар
ва рақамли трансформациянинг олти талабидан келиб чиққан ҳолда BPMнинг
имкониятларини таҳлил қиладилар. Шу тариқа, улар компанияларнинг мета
мақсадларига кўра мослашиши керак бўлган 17 та тавсияни аниқлайдилар.
Улар жорий қилиш учун учта стратегия архетипини ишлаб чиқадилар
.
Шундай қилиб, рақамлаштириш ва бизнес моделлаштириш муаммолари
билан боғлиқ адабиёт манбаларини кўриб чиқиш корхоналарнинг бизнес
жараёнларини рақамлаштириш шароитларига мослаштириш зарурлигини
4
Christian Dörner, Fahri Yetim, Volkmar Pipek, Volker Wulf, “Supporting business process experts in tailoring
business processes”, Interacting with Computers, Volume 23, Issue 3, Pages 226–238, May 2011. DOI:
https://doi.org/10.1016/j.intcom.2011.03.001
5
Chunguang Bai, Joseph Sarkis “A grey-based DEMATEL model for evaluating business process management critical
success factors”, International
Journal of Production Economics, Volume 146, Issue 1 November, pages 281-292, 2013.
6
Marcus Fischera, Florian Imgrunda, Christian Janiescha, Axel Winkelmanna “Strategy archetypes for digital
transformation: Defining meta objectives using business process management Information & Management 7 January
2020. DOI: https://doi.org/10.1016/j.im.2019.103262
211
MENEJMENT VA MARKETING
“RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 8-SON
WWW.INFOCOM.UZ
кўрсатади. Кейин, стратегик жиҳатдан муҳим бўлган корхоналардан бирининг
бизнес жараёнларининг визуализацияси таклиф қилинади.
Юқоридагилардан келиб чиқадики, бизнес жараёнларини самарали
бошқариш трансформация натижасида юзага келган ўзгаришларга мослашиш
орқали мумкин бўлади. Бугунги кунда рақамлаштиришнинг глобал
тенденцияси ўз ривожланишининг фаол фазасига кириб бормоқда, бу рақамли
трансформациянинг янги парадигмаси томонидан рағбатлантирилмоқда. Бу
корхоналар, муассасалар ва ташкилотлар фаолиятидаги ўзгаришларнинг
прерогативасига айланди. Шу билан бирга, бу глобал тизимли чақириқлар
унинг давлат дастурлари ва корхоналар стратегияларидаги оммавий
ривожланишига туртки берди. Ушбу муаммоларни ҳал этишнинг амалий
майдони ички маконда тез янгиланмоқда. Рақамлаштириш кўплаб
ўзгаришларни фаоллаштиради, уларни тизимли ечимлар орқали тезда ҳал этиш
керак, бу ечимлар ҳам истеъмолчиларга, ҳам бизнес ташкилотларга таъсир
қилади.
Бугунги кундаги ижтимоий
-
иқтисодий муносабатлардаги мавжуд
ўзгаришлар, постиндустриал тузилмага ўтиш рақамли иқтисодиётга хос бўлган
бир қатор хусусиятлар билан бирга олиб борилади ва қуйидаги фикрларда
намоён бўлади:
Биринчидан,
ривожланишнинг
энг
муҳим
шарти
-
иқтисодий
самарадорликни ошириш учун фойдаланиладиган интеллектуал ҳаракатларнинг
мавжудлиги. Ҳозирги кунда инвесторлар учун энг қулай
компаниялар
интеллектуал ресурсларга эга бўлган компаниялардир. Бу ерда таниқли
мисоллар “Google”, “Uber”, “Booking” каби интернет
-
иқтисод вакиллари бўлиб,
улар аслида жисмоний ҳаракатларсиз рақамли платформалар ҳисобланиб,
уларнинг капиталлашувида кўплаб
саноат гигантларини топишади.
Иккинчидан,
хўжалик фаолиятининг самарадорлигини оширишда Клоуд
Компутинг афзалликлари беқиёс ҳисобланади. Клоуд компутинг ҳозирги кунга
қадар янги технологияларга мослаштирилган барча шакл ва ўлчов
компаниялари билан ривожланмоқда. Ишлаб чиқаришда ушбу тенденция яқин
йилларда янада ўсиб боради ва янада ривожланади. Булутли ҳисоблаш,
шубҳасиз, ўрта корхоналар учун катта компаниялар учун жуда фойдали.
Булутли ҳисоблаш, ишлатиш, сақлаш ва янгилаш учун энг арзон нархлардаги
усулдир. Клоуд технологиялари дастурий таъминот, ҳисоблаш кучи,
маълумотларни сақлаш ва фойдаланиш учун имкониятлар беради.
Учинчидан,
ахборот
-
коммуникациянинг асосий воситаси интернет
ҳисобланади. Кенг тармоқли интернет, мобил интернет, интернет дастурлари ва
гаджетларнинг ривожланиши одамларнинг ижтимоий хаётида мулоқот қилиш
усулини тубдан ўзгартириб юборди. Веб
-
сайтлар, рақамли платформалар,
212
MENEJMENT VA MARKETING
“RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 8-SON
WWW.INFOCOM.UZ
тезкор мессенжерлардан фойдаланиш олдиндан қўлланилган алоқа
воситаларидан фойдаланишдан кўра анча самаралидир.
Тўртинчидан,
маълумотлар алмашиш жараёнининг ривожланиши
глобаллашувни тақаозо этади. Глобал маълумотлар узатиш тармоғи, бозорлар
ва бошқа мамлакатлар технологияларига эга бўлмаган, фақат чекланган
маҳаллий бозорларда фаолият юритишга ҳаракат қилувчи иқтисодий агентлар
тор доирада чекланиб, глобал рақобат курашида қатнашмайдилар ва
глобаллашувнинг кейинги босқичларида анча самарали фаолият юритувчи
иқтисодий агентларнинг пайдо бўлишига замин яралади.
Бешинчидан,
рақамли иқтисодиёт глобал миқёсда ривожланишда давом
этар экан, маҳсулот ва хизматлардан фойдаланиш ва сотиб олиш билан боғлиқ
бозорга қаратилган хатти
-
ҳаракатларнинг мисли кўрилмаган яқинлашуви
жараёни авж олмоқда. Рақамли ўзгаришлар бозор хатти
-
ҳаракатларининг бир
неча соҳаларига таъсир кўрсатмоқда. Бозорларни баҳолаш ва бозор
шароитларини ўрганиш бизнес учун қийинлашмоқда. Маркетинг стратегияси
билан рақамли платформанинг интеграциялашуви даражаси иқтисодий
агентлар фаолиятнинг самарадорлигини баҳолайди.
Олтинчидан,
рақамли иқтисодиётни ривожлантириш мамлакат учун ҳам
унинг дунё миқёсидаги рақобатбардошлигини белгилаб берадиган стратегик
аҳамиятга молик масалалардан бири ҳисобланади. Бунинг учун рақамли
платформалар ва унга мос келувчи рақмли технологияларни ривожлантириш
учун зарур инфратузилмани шакллантириш талаб этилади.
Бугунги
кунда
глобал
иқтисодий
ўзгаришларнинг
асосий
ҳаракатлантирувчиси рақамли иқтисодиётни ривожлантиришдир. Мақоланинг
мақсади кашф этилган ахборот технологияларининг рақамли иқтисодиётдаги
бошқарув жараёни ва корхоналар фаолиятининг ўзгаришига таъсирини
ўрганишдир. Замонавий муаммоларга жавобан бошқарув функциялари
ўзгаришига алоҳида эътибор қаратилмоқда.
Ҳозирги шароитда иқтисодиётни бошқариш ва бошқарувни
рақамлаштириш билан боғлиқ муаммолар барча даражаларда жуда долзарбдир.
Рақамли трансформациялар нафақат ташкилотлар, балки давлат органлари
фаолиятига ҳам жиддий таъсир кўрсатмоқда. Рақамлаштириш ташкилот
натижадорлиги ва самарадорлигини ошириш учун зарур бўлиб, айрим
тармоқларда у ташкилот маҳсулоти ва ишлаб чиқариш стратегиясининг асосига
айланади. Рақамли технологиялар таъсири остида бутунлай янги бизнес
моделлар, ишлаб чиқариш занжирлари шаклланади, янги маҳсулотлар ва
инновациялар пайдо бўлади.
Ривожланган рақамли технологиялар кўплаб корхона ва ташкилотлар
фаолиятида туб ўзгаришларни амалга оширмоқда. Уларнинг энг кенг
213
MENEJMENT VA MARKETING
“RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 8-SON
WWW.INFOCOM.UZ
тарқалгани ва аҳамиятлиси: Интернет буюмлар, виртуал ва кенгайтирилган
воқелик, блокчейн ва сунъий интеллектни таъкидлаб ўтиш мумкин
.
Маълумот учун:
Brynjolfsson ва McAfee ўз китобларида инновациялар
билан характерланадиган бизнес ривожланишининг янги босқичи ҳақида
гапириб ўтганлар
. Корхонанинг бизнес жараёнларининг рақамли
трансформацияси одамларни ўйлаганимиздан кўпроқ сунъий интеллектга
асосланган машиналар билан алмаштира олади. Шу муносабат билан,
Weste
rman ва бошқалар ўз мақолаларида технологик инновацияларнинг циклик
табиати ҳақида ёзадилар, бунда эса бизнеснинг ривожланишига ва унинг
трансформациясига таъсир қиладиган омиллар ифодаланган
. Муаллифлар янги
машиналарни жорий этишга асосланган саноат инқилобига эътибор
қаратадилар. Vogelsang IT инновацияларни ўз компаниялари бизнес
жараёнларига жорий қилишни хоҳлаганлар кўп эмаслигини таъкидлайди, бунга
қўл урганлар эса технологик инновацияларнинг йўлини очган биринчилардан
бўлган ва бу рақамлаштириш даврини яратган
. Шуни таъкидлаш керакки,
“
рақамли тафовут
”
атамаси 1990
-
йилларда ахборот технологияларини жорий
этишнинг катта ўсиши билан боғлиқ равишда пайдо бўлган. Сўнгги йилларда
бу атама ахборот тенгсизлигидаги фарқларни тавсифлаш учун ишлатилмоқда
Frank ва бошқалар ўз изланишларида жамият тўртинчи ва бешинчи технологик
инқилоблар кесишмасида эканлигини муҳокама қиладилар. Бешинчи инқилоб
(ёки адабиётларда
“
тўлқин
”
деб аталади) аллақачон ижтимоий, мобил, аналитик
ва булут (кейинги ўринларда SMAC) технологияларига таъсир қилмоқда.
Келажакда ҳар бир кейинги технологик инқилоб билан бизнес жараёнларини
рақамлаштирадиган компаниялар сони тахминан ўн баравар кўпайиши ва 2025
йилга келиб камида 25 миллиард рақамли асбоб
-
ускуналардан фойдаланишга
олиб келиши прогноз қилинмоқда
. Ҳозирги кунга қадар кўплаб мақолалар
SMAC технологиялари бизнес жараёнларининг рақамли трансформацияси учун
энг таъсирчан воситалар эканлигини таклиф қилади
.
Бугунги кунда дунёдаги кўпчилик компаниялар операцияларни
автоматлаштиришдан бизнес жараёнларининг рақамли трансформациясига
ўтиш жараёнида бўлиб, бу янги асосий воситалар шаклини шакллантиришдир.
7
Suyunov D.X.: Kenjabayev. A.T.: Ro’ziyev. A.O.: Elektron tijorat.
Дарслик
. 2023, .
8
Brynjolfsson, E., & McAfee, A. (2014).
The second machine age: Work, progress, and prosperity in a time of brilliant
technologies
. WW Norton & Company.
9
Westerman, G., Bonnet, D., & McAfee, A. (2014).
Leading digital: Turning technology into business transformation
.
Harvard Business Press.
10
Vogelsang, M. (2010).
Digitalization in open economies: Theory and policy implications
. Springer Science &
Business Media.
11
Yu, L. (2006). Understanding information inequality: Making sense of the literature of the information and digital
divides.
Journal of Librarianship and Information Science
,
38
(4), 229-252.
12
Rivera, J., & van der Meulen, R. (2014). Gartner says 4.9 billion connected ‘things’ will be in use in 2015.
Gartner
.
13
Frank, M., Roehrig, P., & Pring, B. (2014).
Code halos: How the digital lives of people, things, and organizations are
changing the rules of business
. John Wiley & Sons.
214
MENEJMENT VA MARKETING
“RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 8-SON
WWW.INFOCOM.UZ
Корхонада бизнес жараёнларининг рақамли трансформацияси долзарблигининг
асосий сабаби булутли ҳисоблашнинг тез ривожланиши билан боғлиқ. Бу
компаниялар ва ҳусусий фойдаланувчиларни фаол фойдаланувчи бўлиш учун
операцион тизимлар, илова, булутли серверлар каби технологияларга эга
бўлишга олиб келади. Бизнес жараёнларининг рақамли трансформацияси
технологик модернизацияга асосланган актив сифатида қаралади, бу эса
ташкилот тузилмаларига, стратегияларига ва бизнес жараёнларига таъсир
қилади
. Бироқ, Baharun ва бошқалар биз компанияларимизда фойдаланаётган
маълумотлар миқдорининг ортиши ахборот мавжудлигини ўзгартиради ва шу
орқали компаниянинг умумий самарадорлигини оширади деб таъкидлаганлар
.
Рақамлаштириш корпоратив бошқарув тизимида шаффофлик ва
очиқликни ҳам оширади. Д.Суюнов компаниялар фаолиятининг ахборот
очиқлигини самарали таъминлашда рақамли техногиялардан фойдаланиш энг
юқори самара беради
деган фикрни беради.
Масалан, ҳужжат айланиши учун
рақамли технологиялардан фойдаланиш ахборотни қидириш ва қайта ишлаш
вақтни қисқартириш, шунингдек, барча манфаатдор шахслар учун зарур
ҳужжатлардан тезкор фойдаланиш имконини беради. Аммо шуни таъкидлаш
керакки, корпоратив бошқарув тизимида рақамлаштириш айрим салбий
оқибатларга олиб келиши мумкин. Масалан, жараёнларни автоматлаштириш
илгари ушбу вазифаларни қўлда бажарган ходимларни ишдан бўшатишга олиб
келиши мумкин. Бундан ташқари, рақамли технологиялардан фойдаланиш
киберҳужумлар ва махфий маълумотларнинг сизиб чиқиши хавфини ошириши
мумкин. Шу сабабли, корпоратив бошқарув тизимига рақамли технологияларни
жорий қилишда
барча мумкин бўлган хатарларни ҳисобга олиш ва уларни
минималлаштириш чораларини кўриш зарур.
1-
жадвал
Корпоратив бошқарувда рақамли технологиялар (РТ) турлари
РТ турлари
Ҳусусиятлари
Лойиҳани бошқариш
тизимлари
Лойиҳани бошқариш тизимлари лойиҳаларни бошқариш,
топшириқларнинг бажарилишини назорат қилиш,
ресурсларни тақсимлаш ва амалга оширилаётган ишларини
кузатиш имконини беради
Контентни бошқариш
тизимлари
Интернет сайтларида контент яратиш, яратилган контентни
бошқариш, материалларни нашр этиш ва таҳрирлашни
14
Andriushchenko, K., Datsii, O., Aleinikova, O., Abdulla, A. M., & Ali, A. M. (2019). Improvement of the water
resources management system at the territorial level.
Problems and Perspectives in Management
,
17
(3), 421.
https://doi.org/10.21511.34
15
Baharun, R., Jing Mi, T., Streimikiene, D., Mardani, A., Shakeel, J., & Nitsenko, V. (2019). Innovation in healthcare
performance among private brand’s healthcare services in small and medium-sized enterprises (SMEs).
Acta
Polytechnica Hungarica, 16
(5), 151-172
16
Suyunov D.X., Elmirzayev. S.E.: Korporativ boshqaruv, 2021. 356 бет.
215
MENEJMENT VA MARKETING
“RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 8-SON
WWW.INFOCOM.UZ
бошқариш
Мижозлар билан
муносабатларни
бошқариш тизимлари
(ММБТ)
Мижозлар билан ўзаро муносабатларни бошқариш, мижозлар
ва уларнинг буюртмалари ҳақидаги маълумотларни сақлаш
ҳамда қарорлар қабул қилиш учун маълумотларни таҳлил
қилиш имконини беради
Ҳужжатларни
бошқариш тизимлари
Ҳужжатларни бошқариш тизимлари ҳужжатларни сақлаш ва
бошқариш, ҳамкорлик ҳужжатларини тезкорликда тайёрлашга
қулай имкониятлар яратади
Инсон ресурсларини
бошқариш тизимлари
Ушбу тизимлар ходимларни ишга қабул қилиш, вақтни
ҳисобга олиш, самарадорликни баҳолаш каби инсон
ресурсларини бошқаришга доир жараёнларни
автоматлаштириш имконини беради
Молиявий бошқарув
тизимлари
Ушбу тизимлар молиявий операцияларни, шу жумладан
даромадлар ва харажатларни ҳисобга олиш, бюджетлаштириш
ва молиявий ҳисоботларни бошқариш имконини беради
Ишлаб чиқаришни
бошқариш тизимлари
Ушбу тизимлар ишлаб чиқариш жараёнларини бошқариш,
товар
-
моддий заҳираларни назорат қилиш ва ишлаб чиқариш
циклларини оптималлаштириш имконини беради
Логистика бошқарув
тизимлари
Ушбу бошқарув тизимлари логистика жараёнларини,
жумладан, омборларни бошқариш, юкларни етказиб беришни
бошқариш имконини беради
МУҲОКАМА ВА НАТИЖАЛАР
Рақамли иқтисодиётни ривожлантириш жараёнида юқорида тавсифланган
воситалар самарали эканлигига шубҳа йўқ. Уларнинг самарадорлиги бир қатор
омилларга боғлиқ
:
-
бошқарув қарорлари анча тезроқ қабул қилинади;
-
тактик ва стратегик даражада хатолар эҳтимоли камаяди ва инсон
омилининг таъсири даражаси пасаяди;
-
харажатлар камаяди;
-
ходимларнинг ишлаб чиқиш ва қарор қабул қилишга бўлган
қизиқишини оширади.
Бугунги кунда катта маълумотларни таҳлил қилиш тизими (Big data) фаол
суръатлар билан ривожланмоқда. Тузилиши керак бўлган маълумотларнинг тез
суръатлар билан ўсиб бориши туфайли рақамли иқтисодиёт тизимига жуда
аниқ мос келади. Катта маълумотлар тизими ёрдамида биз бозор таҳлилини
ўтказишимиз, истеъмолчиларнинг таклиф этилаётган маҳсулотларга бўлган
қарашлари тенденцияларини ўрганишимиз ва харидорларни демографик,
жинси, ёши ва бошқа хусусиятлари бўйича батафсил тузилишини амалга
оширишимиз мумкин.
17
Suyunov D.X.: Kenjabayev. A.T.: Ro’ziyev. A.O.: Elektron tijorat.
Дарслик
. 2023,
216
MENEJMENT VA MARKETING
“RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 8-SON
WWW.INFOCOM.UZ
Бизнинг фикримизча, кенгайтирилган ҳақиқат технологияси аввалги
иккитадан кам бўлмаган қизиқарли технологиядир. Кенгайтирилган ҳақиқат
технологиясидан ходимларнинг лойиҳалаштириш ва малакасини ошириш учун
фаол фойдаланилмоқда. Кенгайтирилган ҳақиқат технологияси прототиплар ва
маҳсулот намуналарининг сифатини, вақт ва харажатларни қисқартириш
орқали олиб борилаётган тадқиқотлар ва ишланмалар самарадорлигини
яхшилайди.
Сунъий интеллектга асосланган рақамли технологиялар юқори
менежментни доимий қўллаб
-
қувватлаш орқали ташкилотнинг стратегик
мақсадларига эришишга ҳисса қўшади. Рақамлаштириш шароитида корхона
Юқорида айтилганларни умумлаштириб, хулосага келишимиз мумкинки,
юқорида тавсифланган, рақамли иқтисодиёт ривожланиши натижаси бўлган
технологиялар глобал характерга эга. Рақамли технологиялардан тўғри
фойдаланиш билан улар корхоналарни бошқариш сифатини сезиларли
даражада яхшилайдиган самарали воситага айланиши мумкин. Aммо,
мамлакатимиз ҳали фаол рақамлаштиришга киришган давлат эмаслигини
унутмаслик керак, бунга фақат 2025 йилгача эришиш режалаштирилган.
Бинобарин,
бошқарув
самарадорлигини
ошириш
учун
рақамли
технологиялардан фойдаланиш салоҳияти янада ошади.
Дарҳақиқат, бундай ўзгариш катта маълумотлар аналитикаси ва сунъий
интеллектдан фойдаланиш асосида қуриладиган бошқарув қарорларини
ўзгартиришни талаб қилади. Шуни таъкидлаш керакки, тез ўзгарувчан ташқи
муҳит доимий ўзгаришларга, шу жумладан барча иш жараёнларини "нозик
созлаш" туфайли доимий шароитда доимий фаолиятни амалга ошириш
имконияти доирасида тезкор жавоб беришни талаб қилади. корхонанинг
доимий ҳаётий цикли.
Ушбу жараён қуйидагилар билан тавсифланади:
-
асосан маҳаллий таркибий қисмлардан иборат ишончли етказиб бериш
занжири мавжудлиги;
-
корхонани бир мунча вақт автоном режимда ишлашига имкон берадиган
бизнес жараёнларини юқори даражада ташкил этиш;
-
ишлаб чиқариш хавфсизлигининг юқори даражасини, шу жумладан иш
жараёнига зарар етказмасдан ходимларнинг ижтимоий узоқлашиш
имкониятини таъминлаш;
-
ишлаб чиқаришни роботлаштириш, яъни, ишчиларни мажбурий
равишда изоляция қилиш ҳолатларида инсон иштирокисиз ишлаш имконияти
(масалан, пандемия) ва бошқалар.
Рақамли трансформация, ҳар қандай ўзгаришларни бошқариш каби, барча
бизнес жараёнларни қайта форматлашга олиб келадиган хатарларни ҳисобга
217
MENEJMENT VA MARKETING
“RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 8-SON
WWW.INFOCOM.UZ
олиши керак. Хавфни камайтириш бошқариш жараёнларига охир
-
оқибат
технологияларни,
авваламбор, катта маълумотларни қайта ишлаш, сақлаш ва
таҳлил қилишни жорий қилиш орқали мумкин. Ушбу жараён,
бизнесжараёнларнинг маълумотлар базасини шакллантириш имкониятидан
ташқари, вазиятнинг мумкин бўлган ривожланишини ҳисобга олишга имкон
беради, бу эса ўз навбатида профилактика чораларини кўришга имкон беради.
Дарҳақиқат, реал ҳолат баъзида математик моделга қараганда анча хилма
-
хил
бўлиб, буни глобал иқтисодиётнинг аксарият қисмига таъсир қилган ковид
пандемияси кўрсатди. Шу билан бирга, катта маълумотларни таҳлил қилиш
мумкин бўлган хавфларни зарарсизлантириш бўйича профилактика чораларини
ишлаб чиқишда катта ёрдам бериши мумкин.
Aгар биз барқарор рақамли трансформация ҳақида гапирадиган бўлсак,
бошқарув қуйидаги хусусиятларга эга бўлиши лозим:
-
барча ахборот
-
коммуникация тизимларининг юқори сифати ва
тайёрлиги;
-
корхона ичидаги барча маълумотлар бошқарувнинг барча даражаларида
бошқарув қарорларини қабул қилиш учун асос бўлишини назарда тутадиган
маълумотларни синхронлаштириш;
-
операцион моделни, ташкилий тузилмани ва ички жараёнларни янги
талабларга жавоб берадиган даражада ўзгартириш (қарорларни фақат таҳлил
асосида ва реал вақтда қабул қилиш).
Шубҳасиз, рақамли трансформациянинг ушбу асосий хусусиятлари
тезкор бошқарув қарорлари зарурлиги сабабли компанияларда бошқарувни
марказсизлаштиришга олиб келади.
Рақамли технологияларни жорий этиш туфайли маҳсулотларни ишлаб
чиқаришнинг янада мослашувчан усуллари (масалан, виртуал ва
кенгайтирилган ҳақиқат, шунингдек, 3Д моделлаштириш орқали), уларни
бозорга киритиш (катта маълумотлар таҳлили) ва таъминот занжирини
оптималлаштириш мумкин бўлади. Рақамли трансформацияларнинг асосий
воситалари:
-
реал вақт режимида маълумотларни таҳлил қилиш асосида ташқи
муҳитнинг турбулентлиги ва истеъмолчиларнинг хатти
-
ҳаракатларини ҳисобга
олган ҳолда янги бизнес моделларини яратишга имкон берадиган рақамли
бизнес моделларини шакллантириш. Рақамли бизнес модели асосий
параметрларнинг (таъминот, шериклар, харажатлар таркиби, тарқатиш
каналлари) тез ўзгариши туфайли эгилувчан бўлиб, ташқи шароит ўзгаришига
тезроқ жавоб бериш туфайли компаниянинг рақобатдошлигини оширади;
-
операцион моделни рақамли технологиялардан фойдаланишга ўтказиш.
Рақамли
технологиялар
компаниянинг
бизнес
-
жараёнларини
218
MENEJMENT VA MARKETING
“RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 8-SON
WWW.INFOCOM.UZ
оптималлаштиришга, мавжуд ваколатлар ва ресурслардан тўлиқ фойдаланишга
имкон беради;
-
компаниянинг бизнес
-
жараёнларида рақамли технологиялардан кенг
фойдаланиш. Бу бизга келажакда компаниянинг ўсиш нуқталарини аниқлашга
ва фаолиятни ютуқ йўналишларига ресурсларни жамлашга имкон беради.
Платформали ечимларни ишлаб чиқиш орқали маҳсулотни ишлатиш жараёни,
шунингдек уни тарқатиш соддалаштирилади.
ХУЛОСА
Умуман олганда, рақамли трансформация стратегияси уч босқичда амалга
оширилиши мумкин.
-
Технологик аудит ва технологик бизнес ечимлари орқали иш
жараёнлари самарадорлигини оширишнинг асосий параметрларини ҳисоблаш.
-
Рақамли техлогияларни мукаммал даражада жорий этиш учун ишалаб
чиқариш жараёнлари ва таркибий тузилмани қайта ташкил этиш.
-
Ўз рақамли корпоратив бошқарув тизимини яратиш ва уни умумий
ташқи рақамли маконга изчил интеграция қилиш.
Биринчи
босқич доирасида ташкилот аниқ мақсадларни белгилаш, уларга
эришиш учун зарур бўлган ресурсларни тақсимлаш ва қарор қабул қилишда
юқори даражадаги автономияга эга гуруҳларни шакллантириш ва улар учун
жавобгарлик билан ажралиб туради.
Иккинчи
босқич ташкилотнинг операцион модели контурини
ўзгартиришни ўз ичига олади. Масалан, кўплаб корхоналар баъзи ходимларини
узоқдан иш форматига ўтказилиши мумкинлигини тушуниб етишди, бу эса
корхона харажатларини сезиларли даражада камайтиради. Шундай қилиб,
компаниянинг
бизнес жараёнларида, унинг ташкилий тузилмасида ўзгаришлар
юз беради. Эҳтимол, ходимларнинг масофадан ишлашга ўтказилиши сабабли
компания биноларининг бир қисми кераксиз бўлиб қолиши мумкин, бу эса ўз
навбатида иш жойини ташкил этишга ёндашувни ўзгартиради.
Хулоса қиладиган бўлсак,
биринчидан,
капитални ошириш мақсади
бизнес ва бошқарувнинг умумий вазифаси экан, унинг ҳозирги вақтда самарали
тузилмаси сифатида тан олинган бизнес бошқарувининг инсоният тараққиёти
билан ҳамоҳанг тарзда мукаммаллаштириш маълум бир шарт
-
шароитлар
чегарасида бизнес муҳитнинг ривожланишига таъсир этувчи омил эканлиги
асосланди.
Иккинчидан,
рақамли
трансформациянинг
анъанавий
автоматлаштирилган тизимдан фарқи самарадорликнинг кескин ошишида
ҳисобланади. Шунинг учун трансформацияни
муваффақиятли амалга
ошрилиши, одатда янги бизнес моделларни яратилишига олиб келади.
Шунингдек, корхоналарда корпоратив ахборот тизимларини жорий этилиши
219
MENEJMENT VA MARKETING
“RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 8-SON
WWW.INFOCOM.UZ
ёки модернизация қилиниши бўйича амалга оширилган ҳар қандай лойиҳани
ҳам рақамли трансформация деб бўлмайди.
Учинчидан,
рақамлаштирилган
бизнес моделларининг рақобатбардошлигини асосий параметри
–
янги
маҳсулотни тезда бозорга (time to
-
market) чиқаришдир. Замонавий бизнес
моделларининг энг муҳим вазифаси ҳар қандай жойда ва ҳар қандай вақтда
мижозларнинг эҳтиёжларини қондириш учун рақамли муҳитдан фойдаланиш,
турли кўрсаткичлар ва маълумотларнирақамли ва жисмоний алоқа
каналларининг барчасида синхронлаштиришдан иборатдир ва тўртинчидан,
замонавий бизнес бошқаруви самарадорлиги рақамли моделларнинг
изчиллигига ижодий ёндошишга асосланган бўлиши керак, бу уларни йўқ
қилиш ва янгиларини яратиш имкониятларини истисно этмайди. Ақлий
моделларни унинг фаолияти чегараларини белгиловчи компаниянинг моҳияти
сифатида кўриб чиқиш керак: компания чегаралари, менталитет чегаралари,
имкониятлар чегаралари, ҳам ички, ҳам интеллектуал қобилиятлардан
фойдаланишнинг компаниянинг синергетик таъсирига эришиш имконини
беради.
ФОЙДАЛАНИЛГАН АДАБИЁТЛАР РЎЙХАТИ
1. David Eder&Christoph Buck. The Impact of Digitization on Business
Models – A Systematic Literature Review. Research Center Finance and Information
Managemant. 24 Americas Conference on Information Systems, New Orlean, August
2018. P. 2– 10.
2. Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2022 йил 28 январдаги
“2022-2026
йилларга мўлжалланган Янги Ўзбекистоннинг тараққиёт
стратегияси тўғрисида”ги ПФ
-60-
сон Фармони.
3. Omar A El Sawy, Francis Pereira Modelling in the Dynamic Digital Space
An Ecosystem Approach Publisher Springer:Verlag Berlin Heidelberg, 2013.
4. Schallmo, Daniel R. A., Williams, Christopher A. Digital Transformation
Now! Guiding the Successful Digitalization of Your Business Model, Berlin,
Heidelberg, Publisher Springer International Publishing, 2018 ISBN 978-3-319-
72844-5.
5. Christian Dörner, Fahri Yetim, Volkmar Pipek, Volker Wulf, “Supporting
business process experts in tailoring business processes”, Interacting with Computers,
Volume 23, Issue 3, Pages 226–238, May 2011. DOI:
https://doi.org/10.1016/j.intcom.2011.03.001.
6. Chunguang Bai, Joseph Sarkis “A grey-based DEMATEL model for
evaluating business process management critical success factors”, International
Journal of Production Economics, Volume 146, Issue 1 November, pages 281-292,
2013.
220
MENEJMENT VA MARKETING
“RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 8-SON
WWW.INFOCOM.UZ
7. Marcus Fischera, Florian Imgrunda, Christian Janiescha, Axel Winkelmanna
“Strategy archetypes for digital transformation: Defining meta objectives using
business process management Information & Management 7 January 2020. DOI:
https://doi.org/10.1016/j.im.2019.103262.
8. Suyunov D.X.: Kenjabayev. A.T.: Ro’ziyev. A.O.: Elektron tijorat.
Дарслик. 2023
.
9. Brynjolfsson, E., & McAfee, A. (2014). The second machine age: Work,
progress, and prosperity in a time of brilliant technologies. WW Norton & Company.
10. Westerman, G., Bonnet, D., & McAfee, A. (2014). Leading digital:
Turning technology into business transformation. Harvard Business Press.
11. Vogelsang, M. (2010). Digitalization in open economies: Theory and
policy implications. Springer Science & Business Media.
12. Yu, L. (2006). Understanding information inequality: Making sense of the
literature of the information and digital divides. Journal of Librarianship and
Information Science, 38(4), 229-252.
13. Rivera, J., & van der Meulen, R. (2014). Gartner says 4.9 billion connected
‘things’ will be in use in 2015. Gartner.
14. Frank, M., Roehrig, P., & Pring, B. (2014). Code halos: How the digital
lives of people, things, and organizations are changing the rules of business. John
Wiley & Sons.
15. Suyunov D.X., Elmirzayev. S.E.: Korporativ boshqaruv, 2021. 356 bet.
16. Suyunov D.X.: Kenjabayev. A.T.: Ro’ziyev. A.O.: Elektron tijorat.
Дарслик. 2023,Omar A El Sawy, Francis Pereira Modelling in the Dynamic Digital
Space An Ecosystem Approach Publisher Springer:Verlag Berlin Heidelberg, 2013.
17.
Suyunov D.X.: Qodirov. T.U.: Ways for a leader to work on speech and
improve speaking skills. American journal of pedagogical and educational
research,11, 29-32, 2023.
18.
Suyunov D.X., Kaytarov. V.: Problems in the development of remote
banking services in commercial banks of Uzbekistan. World economics and finance
bulletin, 26, 39-46, 2023.
19.
To’raqulov Botirturdiboy, Suyunov. D.X.: Umumiy ovqatlanish
korxonasini faolyatini rivojlantirishda marketing strategiyalaridan foydalanish va
swot tahlili takomilashtirish, ta’lim fidoyilari, 25, 5, 149-156, 2022. «Research and
publications».
20.
Suyunov D.X.: Korporatsiya status va rivojlanish yo'llari. Holders of
reason, 2, 3, 134-139, 2024.
21.
Suyunov D.X.: Theoretical principles of improving the modern corporate
control system in joint stock companies. International journal of economic
perspectives, 16, 11, 90-97, 2022.
221
MENEJMENT VA MARKETING
“RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 8-SON
WWW.INFOCOM.UZ
22.
Суюнов Д.
X.,
Ёрматова. Н.К.: Цифровая трансформация процессов
управления персоналом в коммерческом банке. Journal of new century
innovations, 43, 4, 75-78, 2023.
23.
Суюнов Д.X.: Improving the methods of assessing the economic
efficiency of digitalization of corporate management in joint-stock commercial
banks. Holders of reason,2,3,127-133, 2024.
24.
Suyunov. D.X., Karimov Kamal.: "Pharmacokinetic parallels of
gentamicin in blood, lymph nodes and soft tissues of a gunshot wound to an
extremity by different methods of administration." Central asian journal of medical
and natural science, 4, 6, 405-411, 2023.
